Кіріспе

1922 жылы Ирландия еркін мемлекетінің конституциясы

Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы (Bunreacht Shaorstát Éireann) 1922 жылғы 25 қазанда құрылтайшы жиналыс ретінде отырған Dáil Éireann актісімен қабылданды. Конституцияның 83-бабына сәйкес, 1922 жылғы 5 желтоқсанда корольдік келісімді алғаннан кейін күшіне енген Ұлыбритания Парламентінің 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекетінің конституциясы туралы заңы Конституцияның 1922 жылғы 6 желтоқсанда жарияланған Корольдік жарлығынан кейін күшіне енетінін қарастырды. 1937 жылы Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы референдум нәтижесінде қазіргі Ирландия Конституциясымен алмастырылды. Қабылдағанда, Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы 1921 жылы Ұлыбритания үкіметі мен ирланд көшбасшылары арасында келісілген ағыл-ирланд келісімінің талаптарымен нығайып қалыптасты. Алайда, 1932 жылы үкімет алмасудан және Вестминстер статутының қабылдануынан кейін бірқатар түзетулер келісімде талап етілген көптеген ережелерді біртіндеп жойды. Конституция конституциялық монархия нысанында парламенттік үкімет жүйесін орнатты және белгілі бір негізгі құқықтарды кепілдеді. Конституция бастапқы кезеңнен кейін тек референдум арқылы ғана өзгертілетін қатаң құжат болуы тиіс еді. Дегенмен, Конституцияға түзетулер енгізу тәртібіне өзгерістер енгізілді, сондықтан барлық түзетулер Oireachtas (парламент) қарапайым заңымен жасалуы мүмкін болды және іс жүзінде солай жасалды.

Заң шығару құзыреті

1922 жылғы 31 наурызда Ұлыбритания Парламенті «Ирландия еркін мемлекеті (келісім) туралы» 1922 жылғы заңды қабылдады. Ол Англо-Ирландия келісімін заң күшімен бекітті. Заң сондай-ақ, осы акті бойынша құрылған Уақытша үкіметке жауапты болатын «Парламент палатасы» деп аталатын органның сайлануын қарастырды. Акт Ирландия еркін мемлекетінің конституциясын қабылдауға Уақытша парламентке ешқандай өкілеттік бермеді. Коллинз мырза осы комитеттің алғашқы отырысын жүргізді және сол кезде (конституция аяқталмай тұрып қайтыс болды) оның төрағасы болды. Төрағаның орынбасары Дарел Фиггис міндетін атқарушы төраға болды. Комитет А, В және С деп белгіленген үш жобалық мәтін дайындады. А-ға Фиггис, Джеймс Макнилл және Джон О'Бирн қол қойды. B-ге Джеймс Г. Дуглас, C. J. Франс және Хью Кеннеди қол қойды, және ол А-дан тек атқарушы органдарға қатысты ұсыныстар бойынша ғана айтарлықтай ерекшеленді. Дуглас бұл айырмашылықты британ үкіметінің қарауына ұсынылатын соңғы конституцияға келісімге қарсы фракцияның қатысуына мүмкіндік беру үшін жасады. Дугластың сөзіне сүйенсек, бұл келісімді жақтаған және қарсы болған тараптар арасындағы қайшылықты азайтуға бағытталған әрекет болды. C жобасы үшеуінің ішіндегі ең жаңасы еді. Оған Альфред О'Рахилли және Джеймс Мурнаган қол қойды, және ол аталған еркін мемлекеттен бас тарту жағдайында солтүстік округтердің халқының Дэйлде өкілдік ету мүмкіндігін қарастырды. Содан кейін ирланд тіліндегі мәтін ағылшын тіліндегі мәтіннің аудармасы ретінде жасалды. Ирланд тіліндегі нұсқаны Білім министрі Эон МакНилл, Лис Ченн Коншайл (орынбасары), Падраик О Маилл, Дэйл хатшысы Колм О Мурчада, Пиарас Беаслай, Лиам О Ринн және профессорлар Осборн Бергин мен Т. Ф. О'Рахилли кіретін комитет дайындады.

Қабылдау әдісі

Іс жүзінде конституцияны әзірлеу процесі Майкл Коллинз жаңа конституцияны әзірлеу жөніндегі комитетті құрғаннан басталды. Бұл 1922 жылдың қаңтар айында Уақытша үкімет құрылғаннан кейін көп ұзамай басталды. Келесі айларда Уақытша үкіметтің мүшелері конституция жобасын британдық билікпен келісті. Бұл процесс аяқталғаннан кейін 1922 жылдың қыркүйегінде Ирландияның Үшінші Дайылына (Dáil Éireann) Ирландия еркін мемлекетінің (Saorstát Éireann) Конституциясы туралы заң жобасы ұсынылды. Ол 1922 жылдың 25 қазанында Үшінші Дайлмен қабылданды. Конституцияның 83-бабында: «Осы Конституцияның Құрылтай жиналысы мен Британ Парламентімен бекітілуі және қабылдануы мүмкіндігінше тезірек, бірақ 1922 жылдың 6 желтоқсанынан кешіктірмей, Ұлыбританияның монархының Жарлығымен жарияланады және осы Конституция осындай Жарлық шығарылған кезде күшіне енеді» делінген. Содан кейін британдық Парламент 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы заңын қабылдады, ол 1922 жылғы 5 желтоқсанда күшіне енді. Бұл заңда Ирландия еркін мемлекетінің (келісім) туралы 1922 жылғы заңға сәйкес құрылған Парламент палатасы, Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясын бекіту үшін құрылтай жиналысы ретінде отырып, заңның кестесінде көрсетілген шараны (яғни, Dáil Éireann қабылдаған конституцияны) қабылдады, ол «Құрылтай актісі» деп аталды. Содан кейін Құрылтай актісі Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы болуы керек және оның Ұлыбритания монархы Конституцияның 83-бабына сәйкес жариялағаннан бастап күшіне енуі керек деп белгіленді. Конституцияны күшіне енгізген Патшалық Жарлық 1922 жылғы 6 желтоқсанда жарияланды. Конституцияны «Шара» деп атап, Құрылтай актісінің бірінші қосымшасында келтірілген конституция Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы деп жарияланды. Патшалық Жарлық «Аталған Конституциялық жиналыс және Парламент қабылдаған Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясы қабылданғанын және бекітілгенін жариялайды» деді. 1922 жылғы 6 желтоқсан – Англо-Ирландиялық келісім-шартымен құрылған Уақытша үкіметтің билігін «Ирландия еркін мемлекетінің Парламенті мен үкіметі құрылғанша» сақтауға рұқсат етілген соңғы күн болды. Осы күні Дэйл мүшелері де ант қабылдады және Атқарушы кеңестің (кабинет) мүшелерін тағайындады.

Шартқа қосылу

1922 жылғы Ирландия еркін мемлекетінің (Saorstát Éireann) Конституциясы екі қосымшаны қамтыды. Бір қосымшада жаңа конституция, екіншісінде Англо-Ирландия келісімінің мәтіні болды. 1922 жылы қабылданған заңның 2-тармағы келісімнің шарттарының басымдығын қамтамасыз етіп, Конституцияның немесе басқа да еркін мемлекет заңдарының кез келген бөлігін, егер ол келісіммен "қарама-қайшы" болса, жойды. Сол сияқты, заңның 2-тармағы мен конституцияның 50-бабы конституциялық түзетулер келісім шарттарын бұзса күшін жойды деп белгіледі. 1931 жылы британдық парламент Вестминстер заңын қабылдап, британдықтардың түсінігіндегі құқықтық базаны өзгертті. Бұл заң барлық доминиондардың заң шығару тәуелсіздігін арттыруға арналған. Дегенмен, басқа доминиондардан өзгеше, бұл заң еркін мемлекетке берілген билікке ешқандай шектеу қоймады, осылайша оған Ирландия заңын қалауынша өзгертуге мүмкіндік берді. Эмон де Валера басқаратын жаңа үкімет бұл жаңа мүмкіндікті пайдаланып, 1933 жылғы Конституция (Антты жою) заңын қабылдады. Англо-Ирландия келісімінің талабы болған адалдық сертін жоюдан басқа, бұл заң конституцияның өзінде де, 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекетінің (Saorstát Éireann) Конституциясында да келісімге сәйкес болуды талап ететін ережелерді де күштен шығарды. Келесі заңдар көп ұзамай келісімнің шарттарымен талап етілген немесе шектелген басқа конституциялық ережелерді жоюға кірісті.

Конституцияның билігі

Британдық конституциялық құқықтық теория бойынша, 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекетінің (Saorstát Éireann) Конституциясы Ұлыбританияның 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекеті Конституциясы туралы заңы қабылданғандықтан заң күшіне енді. Дегенмен, ирландиялық заң бойынша конституцияның "өкілеттігі 1922 жылдың 5 желтоқсанында қабылданған империялық парламенттің заңынан немесе 1922 жылдың 6 желтоқсанында жасалған жарияланымнан емес, 1922 жылдың 25 қазанында құрылтай жиналысы ретінде отырған Dáil Éireann актісінен туындайды".

Құрылымы

Құжатқа сәйкес, Конституция 83 жеке баптан тұрады, барлығы шамамен 7600 сөзден тұрады. 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекетінің (Saorstát Éireann) Конституциясы тек қысқа преамбула мен үш қысқа бөлімнен тұрды, бірақ бұрынғыдан әлдеқайда ұзын болды, себебі жоғарыда айтылғандай, ол кестелерде Конституцияның толық мәтіні мен Англо-ирланд келісімін қамтыды. Конституцияның баптары тақырыптар бойынша топтастырылмаған, соңғы он баптан басқа (олар "Өткінші қағидалар" деген атаумен келді). Дегенмен, мазмұны бойынша Конституцияның баптары шамамен былай бөлінеді:
Кіріспе қағидалары (1–4 баптар)
Негізгі құқықтар (5–10 баптар)
Заң шығарушы орган (13–46 баптар)
Dáil Éireann (26–29 баптар)
Сенат (30–34 баптар)
Бастама және референдум (47–48 баптар)
Конституциялық өзгерістер (50 бап)
Министрлер кабинеті (51–59 баптар)
Бас губернатор (60 бап)
Мемлекеттік қаржыны реттеу (61–63 баптар)
Соттар (64–72 баптар)
Өткінші қағидалар (73–83 баптар)

Кіріспе

Конституцияның өзінде преамбула болған жоқ. Дегенмен, 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекетінің (Saorstát Éireann) Конституциясы мына сөздермен басталды:

Мемлекеттің ерекшеліктері

Британдық одақтастықтың мүшелігі: 1-бапта мемлекеттің Британдық одақтастықтың "теңдес мүшесі" болатыны белгіленген. Халық егемендігі: "Үкіметтің барлық билігі Ирландия халқынан шығады" (2-бап). Азаматтық: Конституцияда мемлекет күшіне енген кезде онда тұратын, Ирландияда туған, Ирландияда туған ата-анасы бар немесе жеті жылдан бері мемлекетте тұратын адамдар азамат болады делінген. Дегенмен, егер біреу басқа мемлекеттің азаматы болса, Ирландия азаматтығын қабылдамауға құқылы (3-бап). Ұлттық тіл: Ирланд тілі "ұлттық тіл" деп жарияланды, бірақ ағылшын тілі де "ресми тіл ретінде тең дәрежеде мойындалды" (4-бап). Конституцияға Saorstát Éireann (Ирландия еркін мемлекетінің атауларының бірі), Oireachtas (заң шығарушы орган) және Dáil Éireann мен Seanad Éireann (заң шығарушы органның палаталары) терминдері енгізілді, олардың барлығы тіпті ағылшын тілінде де қолданылуы тиіс болды.

Жеке құқықтар

Австралия мен Канаданың сол кездегі конституцияларынан өзгеше, конституция 6–10-баптарда құқықтар туралы жарлықты қамтыды. Құқықтар басқа баптардағы бірқатар ережелермен де қорғалды. Асыл атақтарға тыйым салу: Ирландия азаматына Ирландия еркін мемлекетінде немесе оған қатысты көрсетілген қызметтері үшін, Атқару кеңесінің келісімінсіз, ешқандай құрметті атақ, оның ішінде рыцарьдық атақтар мен пэрлік атақтар берілмейді (5-бап). Еркіндік және хабеас корпус: 6-бапта ешкімнің еркіндігі заңға сәйкес ғана алынуы мүмкін екендігі және хабеас корпус сақталуы тиіс деп белгіленді. Соғыс немесе көтеріліс кезінде әскери күштерге осы баптан босату берілді. Тұрғын үйдің қол сұғылмаушылығы: Заңға сәйкес болмаса, үйге кіруге болмайды (7-бап). Ар-ождан және дін бостандығы: 9-баппен қорғалды, «қоғамдық тәртіп және мораль» ескеріле отырып (8-бап). Діни ұйым құруға тыйым салу: Мемлекет ешқандай дінді «қолдауға» құқығы жоқ (8-бап). Діни дискриминация: Мемлекет діни негізде дискриминация жасай алмайды (8-бап). Сөз, жиналыс және қауымдастық бостандығы: «қоғамдық мораль» шегінде кепілдендірілді. Жиналыс және қауымдастық бостандығын реттейтін заңдар дискриминациялық болмауы тиіс (9-бап). Білім алу құқығы: Барлық азаматтарға тегін бастауыш білім беру кепілденді (10-бап). Сотталу: 72-баппен кепілдендірілді, ол шағын құқық бұзушылықтар және әскери сотта қаралатын құқық бұзушылықтар үшін босатуды қарастырды. Конституция соттарға конституцияға қайшы келетін заңдарды жоюға өкілеттік берді. Алайда, заңдарды сот арқылы қараудың мәнін Оирехтастың конституцияны өзгертудің оңайдығымен азайтылды. Сонымен қатар, мемлекет Ұлыбританиядан жақында ғана тәуелсіздік алғандықтан, ирланд судьялары британдық құқық жүйесінде оқытылды. Заң шығарушы билікке және парламенттік егемендікке құрметпен қарау дәстүріне конституциялық тексеру жат ұғым болды. Осы себепті, 1937 жылы жаңа, қатаң конституция қабылданғанмен де, конституциялық тексеру 1960 жылдарға дейін ирланд құқық ғылымының маңызды ерекшелігіне айналмады. Еркін мемлекеттің барлық кезеңінде соттар конституцияға қайшы деп таныған заң жобаларының саны екі ғана болды. Еркін мемлекеттің алғашқы жылдары қоғамдық тәртіпке қатысты маңызды мәселелер болды. Ол 1923 жылдың мамырына дейін аяқталмаған Ирландия азамат соғысы кезінде құрылды, содан кейін Ирландия Республикалық Армиясының (IRA) қоғамдық тәртіпті бұзу және қиындықтар тудыру әрекеттері жалғасты. Бұл жағдай жаңа мемлекетте азаматтық құқықтардың нашарлауына әкелді. Азамат соғысы кезінде атыс қаруын заңсыз иелену қылмысы үшін өлім жазасы көзделді және осы қылмыс үшін жетпістен астам адам жазаланды. Соғыс аяқталғаннан кейін де қатаң қауіпсіздік шаралары қолданыла берді, оның ішінде бұрынғы көтерілісшілерді қамау және 1924 жылы енгізілген өрт сөндіру және қарулы тонау үшін жаза ретінде дене жазалау кірді. 1931 жылы IRA зорлық-зомбылығына жауап ретінде Оирехтас конституцияның 17-қосымшасын қабылдады. Бұл конституцияға 2А бап деп аталатын кең ауқымды ережелерді қосты. 2А бап өте кең, ол бес бөлімнен және 34 тармақтан тұрады. Басқа ережелермен қатар, ол әскери соттарда адамдарды тұтқындауға, ұстауға және соттауға өкілеттік берді, бұл соттардағы әдеттегі дәлелдеу ережелеріне бағынбайды, сонымен қатар көптеген қылмыстар үшін міндетті түрде өлім жазасы қарастырылған. Соттардың ықпалынан қорғану үшін 2А бап конституцияның барлық басқа ережелерінен (1-баптан басқа) басымды екенін көрсететіндей етіп жасалды. Әскери соттар туралы ереже 1935 жылы «Мемлекет (Райан) Леннонға қарсы» ісінде сынға түсті. Бұл істе Жоғарғы Соттың көпшілігі 17-қосымшаның дұрыс рәсіммен қабылданғанын ескере отырып, оны күштен шығаруға соттың құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Алайда, Бас судья Кеннеди келіспей, 2А баптың табиғи құқықты бұзғанын айтты.

Экономикалық және әлеуметтік құқықтар

Құрастыру комитеті Ирландия конституциясына экономикалық және әлеуметтік құқықтарды қосу мәселесін қарастырды. С.Ж. Франция табиғи ресурстардың мемлекеттік бақылауда болуын қамтамасыз ететін қағидаларды ұсынды. Ол сондай-ақ мемлекет жер құнының өсуінен туындайтын "қосымша табысты" иеленуді, осы арқылы жерге қатысты спекуляцияны тежей және өнеркәсіптік дамуға инвестиция салуға ынталандыруды ұсынды. Конституция бойынша парламенттік талқылаулар барысында Лейбор партиясының депутаттары Том Джонсон және Т.Дж. О’Коннелл сияқтылар шағын көлемдегі әлеуметтік шараларды, сондай-ақ балалардың құқықтарын қорғауға қатысты қағидаларды енгізуді ұсынды. Бұл ұсыныстар қарсылыққа ұшырады. Экономист Джордж О’Брайен мен архиепископ Харти әлеуметтік қағидалардың экономикалық және саяси тұрғыдан тиімділігіне күмән келтірді, себебі олардың келісімді қолдаған консервативті жер иелерін наразылыққа ұшыратуы мүмкін еді. Британдық құқық қызметкерлері конституцияның "экономикалық тәуелсіздік" туралы жарияланымның "кеңестік сипатына" қарсылық білдірді. Уақытша үкімет осы қағидалардан бас тартты. Нәтижесінде, 1922 жылғы Конституция тек екі "бағдарламалық декларациямен" ғана шектелді: біреуі бастауыш білім алуға азаматтардың бұрыннан бар құқығын бекітеді (10-бап), ал екіншісі ұлттық ресурстарға мемлекеттік меншік құру мүмкіндігін қарастырады (11-бап).

Мемлекеттік органдар

Конституция парламенттік басқару жүйесін көздеді. Заң шығарушы орган Оирехтас деп аталды, ол монарх пен екі палатадан тұрды: Депутаттар палатасы, көбінесе Dáil Éireann деп аталатын, төменгі палата ретінде құрылды, ал Сенат, көбінесе Seanad Éireann деп аталатын, жоғарғы палата ретінде құрылды. Сенаттың кідірту өкілеттігі шектеулі болғандықтан, Dáil басым палата болып табылды. Атқару билігі корольге берілді және Ирландия еркін мемлекетінің генерал-губернаторы арқылы жүзеге асырылды, ол оған "көмектесу және кеңес беру" үшін Атқару кеңесін тағайындайтын. Атқару кеңесіне премьер-министр, яғни Атқару кеңесінің төрағасы басшылық етті. Бірақ іс жүзінде Президентті Dáil ұсынды және генерал-губернатор ресми түрде тағайындады. Президент содан кейін Атқару кеңесінің қалған мүшелерін тағайындады. Dáil-ге сенімсіздік дауысы арқылы оны қызметтен босатуға құқық берілді. Шамалы ерекшеліктерді қоспағанда, генерал-губернатор Атқару кеңесінің кеңесімен әрекет етуге міндетті болды. Конституцияда сот жүйесі Жоғарғы Соттан, Жоғарғы Соттан және заңмен белгіленген төменгі соттардан тұратыны көзделген.

Бастама және референдум

Бастапқыда қабылданған конституцияда (47, 48 және 50-баптарда) тікелей демократияға арналған инновациялық ережелер болды, бірақ конституциялық түзетулерге байланысты бұл ережелердің күшіне енуіне ешқашан рұқсат берілмеді. Ережелерде референдум мен бастама Дэйлмен бірдей сайлау құқығымен жұмыс істейтіні айтылды; бұл 21 жастан бастап жалпыға бірдей сайлау құқығы еді. Конституцияда тікелей демократияның үш түрі қарастырылды:

Конституциялық референдум: Алғашқы кезеңнен кейін барлық конституциялық түзетулер міндетті, шешімді референдумға жататын еді. Түзету қабылданды деп есептелмейінше, тіркелген сайлаушылардың кем дегенде көпшілігі референдумға қатысуы және дауыс берушілердің саны: 1) барлық сайлаушылардың көпшілігіне немесе 2) берілген дауыстардың үштен екі бөлігіне тең болуы керек еді. Бұл ереже қазіргі Ирландия Конституциясынан қатаңырақ болды, ол тек дауыс бергендердің көпшілігін талап етеді. Заңнамаға вето қою құқығы: Егер заң жобасы Оирехтас палаталарының екісінен де (немесе Сенаттан басып өтілсе, тек Дэйлден) мақұлданғаннан кейін, Сенаттың көпшілігі немесе Дэйл мүшелерінің 40% оны сұраса, заңға айналуы тоқтатылуы мүмкін еді. Содан кейін заң жобасы бойынша референдум талап етуге мүмкіндік беретін тоқсан күндік мерзім беріледі, онда тіркелген сайлаушылардың 5% немесе Сенаттағы 60% көпшілік талап қоюы мүмкін еді. Референдумда дауыс бергендердің көпшілігі шешім қабылдайтын еді. Егер заң қабылданбаса, ол заңға айналмас еді. Бұл ережелер ақша мәселелеріне немесе екі палата "халықтың тыныштығын, денсаулығын немесе қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қажет" деп жариялаған мәселелерге қолданылмады. Бастама: Қарапайым азаматтар бастама процесі арқылы конституциялық түзетулер мен қалыпты заңдарды әзірлеуге және оларды референдумға жіберуді талап етуге құқылы болды. Конституция бастаманың қалай жұмыс істейтінін жалпылай сипаттады, Оирехтасқа заң арқылы егжей-тегжейлі мәліметтерді толықтыруға мүмкіндік берді. Онда бастаманы 50 000 тіркелген сайлаушыдан тұратын петиция арқылы бастау қажет еді. Бастама жасалғаннан кейін ұсыныс Оирехтасқа жіберілетін еді, бірақ егер Оирехтас заңды қабылдамаса, оны міндетті референдумға беруге міндетті болатын. Конституция Оирехтасқа сайлаушылардың бастамаларын енгізуге мүмкіндік беретін заңды қабылдауға екі жыл берді. Алайда, осы мерзімнен кейін сайлаушылар мәселені күштеп шешуге құқылы болды, себебі бастама процесінің өзі бастама тақырыбы болуы мүмкін еді. Екі жылдан кейін бастама процесін енгізу тізімдегі кем дегенде 75 000 сайлаушының петициясымен талап етілсе, референдумға шығарылатын еді (олардың он бес мыңнан астамы бір сайлау округіндегі сайлаушылар бола алмады). Тікелей демократияның әлсіз тұсы 50-бапта жазылған, онда конституция күшіне енгеннен кейін сегіз жыл бойы Оирехтас конституцияны референдумсыз өзгерте алатыны айтылған. Соттар түсіндіргендей, бұл баптың өзін өзгерту және осы мерзімді ұзарту құқығын да қамтиды. Оирехтас конституцияда белгіленген екі жыл ішінде бастаманы қарастыратын заң қабылдамады, соңында оппозиция 96 000 қол жинап, Оирехтасты бастама процесін енгізуге мәжбүрледі. Оирехтас конституциядан тікелей демократияға қатысты барлық ережелерді алып тастады, бірақ сегіз жылдық өтпелі кезеңнен кейін барлық конституциялық түзетулер бойынша референдум өткізу қажеттігін сақтап қалды. Содан кейін 1929 жылы Оирехтас бұл мерзімді он алты жылға дейін ұзартты. Бұл 1937 жылы конституция ауыстырылған кезде конституциялық референдумға қатысты ережелер әлі күшіне енбегенін білдірді.

Түзету әдісі

Конституциялық түзетулерді қабылдау рәсімі 50-бапта баяндалған. Онда түзетулер ең алдымен Оирехтас екі палатасымен бекітіліп, содан кейін референдумға ұсынылып, соңында генерал-губернатордың патшалық келісімін алу көзделген. Алайда, бұрын айтқанымыздай, Оирехтас референдум талабын кейінге шегерді, сондықтан Ирландия еркін мемлекетінің барлық кезеңінде Конституция қарапайым заң арқылы өзгертілуі мүмкін болды. Жоғарыда көрсетілгендей, бастапқыда Англо-Ирландия келісімін бұзатын кез келген түзетулер қабылданбайтын болып жоспарланған, бірақ бұл жалғыз шектеу 1933 жылы алынып тасталды. Оирехтас өз түзету құқықтарын жылдам пайдаланды, нәтижесінде Конституцияның қолданылуының 15 жылы ішінде 25 ресми конституциялық түзету жасалды. Бұл, қазіргі Ирландия Конституциясына алғашқы 60 жылында бар болғаны 16 рет түзету енгізілгенімен салыстыруға болады. Конституциялық түзетулерді қабылдаудан басқа, соттар Оирехтастың конституцияны тікелей өзгерте алатынын да шешті. Оирехтас азаматтық құқықтарға әсер ететін 1927 жылғы Қоғамдық қауіпсіздік заңын қабылдағанда, заң конституцияға қайшы деп табылса, ол конституциялық түзету ретінде қарастырылатынын көздейтін ереже енгізді. Заңның 3-бабында: Attorney General v. McBride (1928) ісінде мұндай ереже қажет емес деп шешілді, себебі заңда мұндай ереже болмаса да, ол түсіндірілген қайтарымсыз жою доктринасына сәйкес конституцияның жасырын түзетуі ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл ресми түзетулерден басқа, Оирехтастың кез келген заңы конституцияға түзету болып есептелуі мүмкін дегенді білдірді. 1937 жылға дейін жүзеге асырылған ad hoc түзетулердің ұзақ процесі оның орнына, Атқарушы Кеңестің Президенті Эмон де Валераның айтуынша, Конституция "жарылған және жыртылған" күйге келді. 50-бапта Конституцияны өзгерту қарастырылса да, 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекетінің (Saorstát Éireann) Конституциясын өзгертуге қатысты заңда нақты ереже болған жоқ. Кейбір заңгерлер Оирехтастың Заңға өзгеріс енгізуге құқығы жоқ деп санайды; егер заңға өзгеріс енгізу мүмкін болса, онда Британ Парламентіне өтініш жасау немесе жаңа құрылтай жиналысын сайлау қажет болуы мүмкін. Бас судья Кеннеди Оирехтас актіні өзгерте алмайды деген пікірде болды. Дегенмен, Оирехтас 1933 жылғы Конституцияны (Кәбірді алып тастау) туралы заңды қабылдағанда, актіге өзгерістер енгізілді және ол 1937 жылғы Конституцияны қабылдаумен алмастырылды. 1922 жылғы Заң 2007 жылғы Заңнамалық қайта қарау заңымен ресми түрде жойылды. Жаңа Конституция жобаланғанда, Еркін Мемлекет Конституциясынан сабақ алынды. Ол да Оирехтасқа конституциялық түзетулерді қарапайым заң арқылы жасауға уақытша құқық берді, бірақ Еркін Мемлекет Конституциясынан айырмашылығы, ол заң шығарушы органды осы құқықты өтпелі кезеңді ұзарту үшін пайдалануға тыйым салды. Жаңа Конституцияның 46-бабы конституциялық түзетулерді референдум арқылы бекітуді талап етті, ал Өтпелі ережелердің 51-бабы бұл талапты алғашқы үш жылға тоқтатты (алғашқы президент лауазымына кірген кезде басталады). Алайда, 51-бап заң шығарушы органды өзіне де, 46-бапқа да өзгеріс енгізуге тыйым салды. Нәтижесінде Оирехтас өтпелі құқығын тек екі рет пайдаланды, Бірінші және Екінші түзетулерді қабылдағанда. Жаңа Конституция содан кейін бекітіліп, отыз жыл бойы қайтадан өзгертілмеді. Еркін Мемлекет Конституциясынан тағы бір айырмашылық – қазіргі Конституция конституциялық түзетулерді нақты түрде осылай деп белгілеуді талап етеді. Әр түзетудің ұзақ аталымы "Конституцияға түзету енгізу туралы заң" болуы тиіс.

Өзгерістерге жататын мәселелер

Кейбір түзетулер ұсақ өзгерістер жасады, мысалы, сайлаудың мемлекеттік мереке күні өткізілуі керек деген талапты алып тастады, бірақ басқалары радикалдырақ болды. Олардың ішінде 1927 жылы Дэйлдің мерзімін ұзарту, 1928 жылы бастама құқығын және Сенатқа тікелей сайлауды жою, 1928 жылы Ойрехтас конституцияны өзгерте алатын мерзімді ұзарту, ал 1931 жылы әскери трибуналдар арқылы сот ісін жүргізу ережелерін енгізу болды. 1933 жылдан бастап, келісім шарттарын біртіндеп күштен шығаруға бағытталған бірнеше түзетулер жасалды, мысалы, адалдық серті мен генерал-губернатор лауазымын жою. Осы процеске мүшелерінің көпшілігі қарсы болғандықтан, 1936 жылы Сенат таратылды.

Өзгерістер тізімі

Бір жағдайдан басқа барлық жағдайларда Конституцияны өзгерту туралы заңдар Конституция (Түзету № 1) 1925 жылғы заң ретінде таңбаланды. 1933 жылғы Конституция (Антты жою) заңы ерекшелік құрайды, онда нөмір жоқ. Заңдар қабылдану ретімен төменде тізімделген, бірақ конституциялық түзетулердің нөмірленуі заң жобалары ретінде ұсынылған тәртіппен сәйкес келеді, сондықтан тізбек қатаң тәртіппен жүрмейді. 18, 19 және 25 нөмірлі түзетулер болған жоқ. Сонымен қатар, Оирехтастың «кәдімгі» заңдары конституцияны өзгерте алады. Осы заңдармен енгізілген түзетулердің барлығы 1937 жылы Ирландия еркін мемлекетінің Конституциясының күшін жоюмен және Ирландия Конституциясының қабылдануымен күшін жойды, ал заңдардың өзі 2016 жылғы Заңнаманы қайта қарау заңымен ресми түрде жойылды.

№ Күні Өзгеріс
№ 1 1925 жылдың 11 шілдесі Бірінші сенаторлардың 1925 жылдың желтоқсанында өкілеттіктерінен бас тартатынын, сенаторлардың өкілеттік мерзіміне және сенаторлық сайлау күніне қатысты өзгерістер енгізілді.
№ 3 1927 жылдың 4 наурызы Кез келген жалпы сайлау күні мемлекеттік мереке деп жариялану талабы алынып тасталды.
№ 4 1927 жылдың 4 наурызы Дэйлдің ең ұзақ мерзімі төрт жылдан алты жылға дейін ұзартылды.
№ 2 1927 жылдың 19 наурызы Ceann Comhairle (Дэйл төрағасы) жалпы сайлауда автоматты түрде қайта сайланатын жүйе енгізілді.
№ 5 1927 жылдың 5 мамыры Атқарушы кеңестің ең көп мүшелік саны жетіден он екіге дейін арттырылды.
№ 10 1928 жылдың 12 шілдесі Заң жобалары мен петициялар бойынша референдумдар алынып тасталды.
№ 6 1928 жылдың 23 шілдесі Сенатқа тікелей сайлау жүйесі жанама сайлау жүйесімен алмастырылды.
№ 13 1928 жылдың 23 шілдесі Сенаттың заң шығаруды тоғыз айдан жиырма айға дейін кешіктіру құқығы ұзартылды. Бұл Сенатқа 6-түзетумен алынып тасталған кейбір заң жобалары бойынша референдум өткізу құқығын жоғалту үшін өтемақы беруді көздеді.
№ 8 1928 жылдың 25 қазаны Сенаторлардың сайлауға жарамдылық жасы 35-тен 30-ға дейін төмендетілді.
№ 9 1928 жылдың 25 қазаны Сенаторлық сайлауға үміткерлерді ұсыну тәртібіне қатысты ережелер өзгертілді.
№ 7 1928 жылдың 30 қазаны Сенаторлардың өкілеттік мерзімі он екі жылдан тоғыз жылға дейін қысқартылды.
№ 14 1929 жылдың 14 мамыры Оирехтас палаталарының арасындағы қарым-қатынасқа қатысты техникалық мәселе түсіндірілді.
№ 15 1929 жылдың 14 мамыры Бұрын барлығы Дэйлдің мүшелері болуы керек болған жерде, Атқарушы кеңестің бір мүшесінің сенатор болуына рұқсат берілді. Алайда, Президент, Вице-президент және Қаржы министрі Дэйлдің мүшелері болуы тиіс болды.
№ 16 1929 жылдың 14 мамыры Конституцияға өзгерістер енгізу кезеңі 8 жылдан 16 жылға дейін ұзартылды.
№ 11 1929 жылдың 17 желтоқсаны Сенаттағы бос орындарды толтыру әдісі өзгертілді, бұл тек Сенат емес, екі палатаның да дауыс беруін қарастырды.
№ 12 1930 жылдың 24 наурызы Ақша векселінің анықтамасы бойынша дауларды шешу өкілеттігі бар Артықшылықтар комитетіне қатысты ережелер өзгертілді.
№ 17 1931 жылдың 17 қазаны Әскери соттарда сотталу туралы ережелерді қамтитын 2А-бап енгізілді.
1933 жылдың 3 мамыры Конституция (Антты жою) заңы 1933 Санаттылық антты жойды және Еркін мемлекеттің конституциясы мен заңдарының Англо-Ирландиялық келісіммен үйлесімді болуы талаптарын алып тастады. Бұл 1922 жылғы Ирландия еркін мемлекетінің (Saorstát Éireann) Конституциясының 2-бабын жоюды, сондай-ақ конституцияның ережелерін өзгертуді қамтиды.
№ 20 1933 жылдың 2 қарашасы Атқарушы кеңестің кеңесі бойынша Дэйлге ақшалай қаражат бөлуді ұсынудағы генерал-губернатордың рөлін тікелей Атқарушы кеңеске тапсырды.
№ 21 1933 жылдың 2 қарашасы «Патшаның қалауы бойынша» заң жобаларына вето қою немесе оларды Лондонға жіберу құқығы генерал-губернаторға берілген ережелер алынып тасталды.
№ 22 1933 жылдың 16 қарашасы Лондондағы Тайлық кеңестің сот комитетіне шағымдану құқығы жойылды.
№ 26 1935 жылдың 5 сәуірі Азаматтыққа қатысты 3-бапқа техникалық өзгеріс енгізілді.
№ 23 1936 жылдың 24 сәуірі Дэйлдегі екі университет сайлау округі жойылды.
№ 24 1936 жылдың 29 мамыры Seanad Éireann таратылды.
[[Конституция (Түзету № 27) заңы 1936 жылдың 11 желтоқсаны Генерал-губернатор лауазымын жойды және конституциядан корольге қатысты барлық сілтемелерді алып тастады. Бас губернатордың функциялары үкіметтің басқа салаларына берілді.