Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орма - Африканың Шыңындағы ормо тайпаларының бірі, олар негізінен Кенияның солтүстігіндегі Тана өзенінің аймағында және Эфиопияның оңтүстігінде тұрады. Оромолардың басқа руларымен ортақ тілі мен мәдени мұрасы бар. Олар ең алдымен мал бағып, мұсылмандар. 2019 жылы ормалардың саны 158 993 адам болды.
The Orma is one of the Oromo clans in the Horn of Africa who predominantly live in Tana River County in northern Kenya and in southern Ethiopia. They share a common language and cultural heritage with other Oromo clans. First and foremost they are pastoralists and almost all are Muslims. In 2019 the Orma numbered 158,993.
Терминология
Орма, Оромо, Вара Дая (Вардай, Вардейи және Варде) туралы әдебиеттер терминологияның өте шатастыратын екенін көрсетеді. Сондықтан, алдымен терминологияға қатысты бірнеше ескертулер. Көне әдебиетте кушит тілінде сөйлейтін адамдар, қазіргі уақытта орма және оромо тілінде сөйлейтін адамдар Вара Дая деп аталды. Бұл атауды сомалилер Джубаландта тұратын Оромо немесе Оңтүстік Галла үшін қолданған. Ақ колониялық әдебиетте бұл халықтарды Галла деп атайды. Оромолар өздерін ешқашан Галла деп атаған емес, өйткені олар бұл атауды қорлау деп санайды. ХХ ғасырдың ортасында, өздеріне арналған халық есімін ресми және ғылыми пайдалану үшін қабылдауға тиіс деген қағидаға сәйкес, Галла есімі біртіндеп Оромомен ауыстырылды. Бұл атаудың этимологиясы туралы келісім жоқ және Орма мен Оромо екеуі де қолданылады, бірақ ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап Оромо жазуы артықшылыққа ие. Бұл жерде талқыланған адамдар тобы үшін Орма атауы қолданылады, өйткені бұл олардың өздері таңдаған атауы. Орма атауы аймақтағы басқа тайпалармен салыстырғанда жеткілікті айырмашылықты тудырады, бірақ егер біз оларды басқа орма мен ормодан ажыратып, шатасудың алдын алғымыз келсе, біз оларды Тана орма деп атауымыз керек. Сомалилер әлі күнге дейін Тана Орма Варди немесе Вара Дая деп атайды. Алайда, Тана Орма Вардей атауын сомалилер тұтқындарының ұрпақтары болған және сомалилер тұтқыны ретінде өмір сүрген көшіп келушілерге ғана береді.
The literature on the Orma, Oromo, Warra Daya, (Wardai, Waridei, and Wardeh) shows that the terminology is extremely confusing. Therefore, first a few comments concerning the terminology. In the oldest literature, the Cushitic speaking people who nowadays are identified as the Orma and Oromo speaking people were called Warra Daya. This name was used by the Somali for the Oromo or Southern Galla living in Jubaland. In white colonial literature these people are called the Galla. The Oromo never called themselves Galla as they considered the name offensive. In the middle of the twentieth century, following the principle that the name a people use for themselves is to be taken in for official and scientific use, the name Galla was slowly replaced by Oromo. There exist no agreed upon etymology for this name and both Orma and Oromo are used, although the spelling Oromo is preferred since the second half of the twentieth century. For the group of people discussed here the name Orma is used as this is their self chosen name. The name Orma forms enough contrast to other tribes in the area, but if we want to distinguish them from other Orma and Oromo and want to prevent confusion, we should specify them as the Tana Orma. The Somali still call the Tana Orma Wardey or Warra Daya. However, the Tana Orma restrict the name Wardey to back migrants who had lived as serfs under the Somali and who were descendants of Orma captives.
Шолу
Уарра Даялар алғаш рет араб тіліндегі бір дереккөзде 15 ғасырда айтылған. Трентонның айтуынша, олар Джуба аймағына 16 ғасырда көшіп келген. XIX ғасырдың басында олар өздерінің билігінің шыңына жеткенде, олар өздерінің шығысына қарай күшті Геледи сұлтандығымен шектесетін Джубба өзенінің батыс жағалауының барлық бөлігін мекендеген. Батыс Джубаланд (шамамен Солтүстік және Шығыс Кения және Оңтүстік-Батыс Сомали). 19 ғасырда Дарод сомалы, әсіресе Огаден, Дава өзенінен оңтүстікке қарай алға жылды. 1842 жылы алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ 1844 жылы олар қайтадан тырысты және клиенттер (шегат) ретінде кіруге рұқсат етілді. Дародтардың жаңа аймаққа енуінің әдеттегі әдісі сол жердегі адамдармен клиенттік қарым-қатынас орнату болды. Бұл олардың мал бағып, кейбір малдарын өздері бағуға рұқсат етілгенін білдірді. Кейін бұл клиенттер өздерінің санын баяу нығайта бастады, содан кейін олар түпнұсқа тұрғындарымен теңестірілді немесе тіпті басымдыққа ие болды. 1865 жылы, жұқпалы аурулар Вара Даяны әлсіреткенде, оларға солтүстіктен Дародтар, батыстан Камбалар және оңтүстіктен Масаилар аздап шабуыл жасады. Дародтар дауға қосылды, бұл дауға себеп болды, сонымен қатар Вара Даяның жеңілісі де болды. 1867 жылы сомалилер Уарра Дая ақсақалдарын үлкен бейбітшілік ұсынысына шақырды, оны Уарра Дая қабылдады. Алайда тойдың бәрі тұзақ болып шықты, мыңдаған варра даялар өлтірілді. Сомалидің кең көлемді шабуылдары ұсынысты орындады. Қалған Вара Даяның көпшілігі Тана өзенін кесіп өтіп, Тана өзенінің оңтүстік және шығыс жағалауында баспана іздеуге мәжбүр болды. Көптеген орма еркектері өлтірілді, ал шамамен 8000 әйелдер мен балалар тұтқынға алынды. Сомалилер әйелдер мен балаларды құлдыққа сатып, пайдаланған. Сомалидің тұсында әйелдер жетіспегендіктен, олар орма әйелдерін кәнизактер ретінде алды, ал кейбіреулерін тіпті сомалилер үйленді. Тананың шығыс жағалауындағы қалған еркін Уарра Даяны сомалилерден қорғау үшін 1909 жылы Тананың шығыс жағалауындағы бірнеше қалған Уарра Даяны ағылшындар батыс жағалауға көшірді. Батыс жағалаудағы Уарра Дая Тана Орма деп аталды. Тана ормалардың қырылуы олардың оқшауланған этностық топқа айналуына әкелді, олар енді басқа ормо тілдес адамдармен шекаралас емес.
The Warra Daya were first mentioned in an Arabic source in the 15th century. According to Trenton, they migrated into the Juba area in the 16th century. In the early 19th century they were at the height of their power when they inhabited almost all of the Westbank of Jubba River to their east bordering the powerful Geledi Sultanate. West Jubaland (roughly Northern and Eastern Kenya and South Western Somalia). In the 19th century the Darod Somali, particularly Ogaden, advanced southwards across the Dawa River. The first attempt in 1842 failed, but in 1844 they tried again and were allowed to enter as clients (shegats). The usual method of Darod penetration into a new area was to adopt a client relationship with the people already there. In practice, this meant that they became herdsboys who were allowed to keep some animals of their own. Then these clients slowly consolidated their numbers until they had achieved parity with or even superiority over the original inhabitants. Around 1865, when smallpox epidemiology weakened the Warra Daya, they were attacked by Darod from the North and to a lesser extent by the Kamba from the West and Masai from the South. The Darod clients joined the conflict and this explained the severity of the conflict and the heavy defeats of the Warra Daya. In 1867 the Somali invited the Warra Daya elders for a great peace offering, which was accepted by the Warra Daya. However, the feast turned out to be an ambush and thousands of Warra Daya were slaughtered. Extensive Somali raids followed the offering. Most of the remaining Warra Daya were forced to cross the River Tana and sought refuge along the southern and eastern banks of the Tana River. Large numbers of Orma men were killed and an estimated 8,000 women and children were captured. Women and children were often exploited by the Somali and sold as slaves. Since there was a shortage of women under the Somali, they took Orma women as concubines and some were even married by the Somali. In order to protect the remaining free Warra Daya on the east bank of the Tana from the Somali, in 1909 the few remaining Warra Daya on the east bank of the Tana were moved by the British to the west bank. These Warra Daya on the west bank became known as the Tana Orma. The decimation of the Tana Orma also resulted in their becoming an isolated ethnical group that no longer shared a border with other Oromo speaking people.
Сомали-Оромо келісімі мен Вардей
XIX ғасырда британдықтар Джуба аймағындағы құлдыққа назар аудармауы керек пе, әлде оған қарсы әрекет етуі керек пе деген талқылаулар жиі болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, британдықтар құлдықтың кез келген түріне қарсы болды, бірақ іс жүзінде олар оны қабылдады, өйткені олар құлдықты жою алдын ала шарт болған жағдайда сомалилермен келісімді жүзеге асыра алмады. Кения британдық протекторатқа айналғанда, бұл талқылау қайта жанданды, өйткені британ империясында құлдықты ұят деп санады. Тана өзенінің ауданында және Солтүстік-Шығыс провинциясында бұл талқылау сомали қауымдастығы арасындағы клиенттік орманың жағдайына бағытталған. Бұл жерде Орма клиенттері өз еркімен клиенттерге айналмағандығы, шын мәнінде құл болғандығы және сомалиді тастай алмайтыны анық болды. Бұл клиенттерге, егер олар құрметті сыйлық және "символды" бағынуды ұстанып, өз ауылдарында тұруға және мал бағуға рұқсат етілетін. "Символды" ұсыныстың бір қыры - ормалық қыздар бірінші жыныстық қатынасты сомалилікпен жасауы керек. Бұл әйелдердің балалары көбінесе сомалилер деп саналды және ол Огаденді аралас халықпен байытты. Британдықтардың қысымымен сомалилер сомалилік Оромо келісімін қабылдады, онда Орманың Тананың оң жағалауындағы бауырларына оралуы мүмкін екендігі айтылды, егер олар малдың жартысын сомалилерге қалдырса. Бұл келісімде сомалидің Тананың сол жағалауында қалуы керектігі де айқын айтылған. Құлдыққа түскен ормалардың көпшілігі оралды, бірақ британдықтардың әскери күші шектеулі болғандықтан, олар өзеннен өтуге ниет білдірген барлық ормалардың оралуына кепілдік бере алмады. Бастапқыда бұл кері көшіп келушілер Вардей деп аталды, сондай-ақ Вардейи Вардех және Вардей және т.б. деп жазылды. 1939 жылы сомалилер сомалилік Оромо келісімін жоққа шығарды және Тәуелсіздік алғанға дейін ешқандай клиентті Орма Танадан өтпеді.
Already in the 19th century there were regularly discussions whether the British should ignore slavery in Juba area or should take action against it. Theoretically, the British were opposed to any form of slavery, but in practice they condoned it, also because they would not be capable to enforce any agreement with the Somali if abolishment of slavery would be a pre condition. When Kenya became a British protectorate, this discussion resurfaced as it was seen as shameful to have slavery in the British empire. In Tana River District and the North Eastern Province this discussion focused around the position of the clientized Orma amongst the Somali community. It was clear that the Orma clients had not become clients out of their free will, were in fact slaves and could not leave the Somali. Since these Orma clients were, as long as they adhered to paying tribute and ‘symbolic’ submission, often allowed to live in their own villages and keep livestock. An aspect of the 'symbolic' submission was that Orma girls should always have their first sexual intercourse with a Somali. The children of these women were often considered Somali and it enriched the Ogaden with a mixed population. With some pressure of the British the Somali agreed to the Somali oromo agreement, which stated that the Orma could return to their brothers on the right bank of the Tana, provided they left half of their livestock with the Somali. This agreement also implied clearly that the Somali should remain on the left bank of the Tana. A good number of the enslaved Orma returned, but since the British had limited military power, they were not in a position to guarantee the return of all the Orma who wanted to cross the river. Initially these back migrants were called Wardey, also written as Waridei Wardeh and Wardei, etc. In 1939 the Somali refuted the Somali oromo agreement and no clientized Orma crossed the Tana until after Independence.
Тәуелсіздік
Кения тәуелсіздік алғаннан кейін (1963 ж.) қалған клиенттік ормалардың көпшілігі оралды, бұл орма халқының үлкен өсуін түсіндіреді. 1971 жылы президент Кениятта ресми түрде Уордейді қабылдады. Қазіргі кезде "Вардей" термині негізінен тәуелсіздік алғаннан кейін оралған клиенттерге қолданылады. Олардың көпшілігі орма тілінде сөйлей алмайды. Оралдықтар Орма деп аталады.
After the Independence of Kenya (1963), many of the remaining clientized Orma returned and this explains the huge population increase of the Orma. In 1971 President Kenyatta officially welcomed the Wardey. Nowadays the term Wardey is mainly used for the clients who returned after Independence. Most of them do not speak Orma. The ones that migrated back during the colonial time are called Orma.
Халық саны
Тана Орманың алғашқы тұрғындарының саны аз. 1926 жылы отаршылдық үкімет бұл санды 2394 деп есептеген. 1932 жылы олардың саны 5000-ға жеткен. Бұл өсім Вардидің оралуына байланысты болды. Орманың алғашқы толық санағы 1962 жылы өткізілді. Олардың саны 15 985 адам деп есептелді, оның 96 пайызы Тана өзенінің ауданында, 2 пайызы басқа жағалау аудандарында және 1,5 пайызы Гариссада өмір сүрді. Қалған 0,5% Кенияда шашырап өмір сүрді. 1979 жылы олардың саны 32000-ға жеткен. 1969 және 1979 жылдар аралығында олардың саны 96%-ға өсті, ал Тана өзенінің округінің Покомо сияқты басқа этникалық топтарының саны 12%-ға ғана өсті. Бұл үлкен өсім қайтадан кері көшіп келу мен сомалидің Вардейге ұқсауымен байланысты болды. Осыдан бері "қайта көшіп келу" жалғасып келеді. 2009 жылы ормалардың саны 74 146 адам болды. 2019 жылы олардың саны 158 993 болды. Алғаш рет Wardey категориясы Orma негізгі категориясы бойынша қол жетімді болды және Orma-ның 65 965-і өздерін Wardey ретінде санатты.
Early population figures of the Tana Orma are scanty. The colonial government estimated the number in 1926 at 2,394. In 1932 they were estimated at 5,000. This increase was due to the return of Wardey. The first full count of the Orma took place in 1962. Their number was counted as 15,985 of which 96% lived in Tana River District, 2% in other Coast districts and 1.5% in Garissa. The remaining 0.5% lived scattered over Kenya. In 1979 they were estimated at 32,000. Between 1969 and 1979 their increase was 96%, whereas other ethnical groups as the Pokomo in Tana River County had only a population increase of 12%. This large increase was again due to the back migration and Somali disguised as Wardey. This ‘back migration’ has continued since. In 2009 the Orma were counted as 74,146. In 2019 their number was 158,993. For the first time the category Wardey was available under the main category Orma and 65,965 of the Orma categorized themselves as Wardey.
Дін
Тана Орма салыстырмалы түрде жақында ислам дінін қабылдады, негізінен 1920-жылдардан кейін, 1930 және 1940 жылдары жаппай және содан бері олардың барлығы дерлік ислам дініне мойынсұнады.
The Tana Orma converted relatively recently to the Islam and primarily after the 1920s and en masse in the 1930s and 1940 and since then almost all are Islamic.
Тіршілік ету
Алғашында орма малшы болғанмен, қазір олар бір жерде тұрып, экономикалық жағынан әртүрлі болып келеді. Алайда, олардың басым көпшілігі әлі де малшы болып келеді. Ормадағы малды маусымдық түрде тасымалдау үлгісі құрғақ мезгілде өзен жағалауындағы су тасқыны жайылымдарын, ал ылғалды мезгілде шашыраңқы құдықтар мен тоғандар бар құрғақ жайылымдарды кезектестіріп пайдалануға негізделген.
Although originally the Orma were pastoralists, they have now become increasingly sedentary and economically diversified. The majority, however, is still pastoralist. The Orma pattern of seasonal livestock movement is based on alternating use of riverine floodplain pastures in the dry season and more arid pastures with scattered wells and ponds in the wet season.
Тана орма мен басқа этникалық топтар арасындағы қақтығыстар
Сомали мемлекетінің тоқсоншы жылдары құлдырауынан кейін Тана өзенінің аймағында Орма, Вардей және Сомали арасындағы қақтығыстар жиі болды. 2012 жылы Покомо мен Орма арасында 13 жанжал болып, 200-ге жуық адам қаза тапты. Бұл қақтығыстардың себебі - орма халқының Покомоның ауыл шаруашылығына қол сұғып отырғаны. Екі фактор екі елдің бұрынғы біршама үйлесімді қарым-қатынасын өте қарама-қайшылықты қақтығыстарға айналдыруға ықпал етті. Біріншіден, халық санының өсуі шектеулі ресурстарға қысым жасады. Екіншіден, ормалықтарды оңтүстікке қарай Вардей мен сомалилер итермеледі. Бұл топтар көбінесе жақсы қаруланғандықтан, ормалардың оңтүстікке қарай қозғалудан басқа жолы болмаған, бұл оларды Покомомен қақтығысқа әкелді.
Especially since the collapse of the Somali state in the nineties, regularly there were conflicts between the Orma, Wardey and Somali in Tana River County. In 2012 13 serious conflicts broke out between the Pokomo and Orma resulting in almost 200 dead people. The cause of the conflicts were Orma people encroaching on the Pokomo agricultural area. Two factors have contributed to the transformation of the previous fairly harmonious relationship of the two into very antagonistic conflicts. First the population increase has caused pressure on the limited resources. Secondly the Orma have been pushed southwards by Wardey and Somali people. Since these groups are often better armed, the Orma did not have an alternative but to move southwards, which brought them into conflict with the Pokomo.