Кіріспе

Орма - Африканың Шыңындағы ормо тайпаларының бірі, олар негізінен Кенияның солтүстігіндегі Тана өзенінің аймағында және Эфиопияның оңтүстігінде тұрады. Оромолардың басқа руларымен ортақ тілі мен мәдени мұрасы бар. Олар ең алдымен мал бағып, мұсылмандар. 2019 жылы ормалардың саны 158 993 адам болды.

Терминология

Орма, Оромо, Вара Дая (Вардай, Вардейи және Варде) туралы әдебиеттер терминологияның өте шатастыратын екенін көрсетеді. Сондықтан, алдымен терминологияға қатысты бірнеше ескертулер. Көне әдебиетте кушит тілінде сөйлейтін адамдар, қазіргі уақытта орма және оромо тілінде сөйлейтін адамдар Вара Дая деп аталды. Бұл атауды сомалилер Джубаландта тұратын Оромо немесе Оңтүстік Галла үшін қолданған. Ақ колониялық әдебиетте бұл халықтарды Галла деп атайды. Оромолар өздерін ешқашан Галла деп атаған емес, өйткені олар бұл атауды қорлау деп санайды. ХХ ғасырдың ортасында, өздеріне арналған халық есімін ресми және ғылыми пайдалану үшін қабылдауға тиіс деген қағидаға сәйкес, Галла есімі біртіндеп Оромомен ауыстырылды. Бұл атаудың этимологиясы туралы келісім жоқ және Орма мен Оромо екеуі де қолданылады, бірақ ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап Оромо жазуы артықшылыққа ие. Бұл жерде талқыланған адамдар тобы үшін Орма атауы қолданылады, өйткені бұл олардың өздері таңдаған атауы. Орма атауы аймақтағы басқа тайпалармен салыстырғанда жеткілікті айырмашылықты тудырады, бірақ егер біз оларды басқа орма мен ормодан ажыратып, шатасудың алдын алғымыз келсе, біз оларды Тана орма деп атауымыз керек. Сомалилер әлі күнге дейін Тана Орма Варди немесе Вара Дая деп атайды. Алайда, Тана Орма Вардей атауын сомалилер тұтқындарының ұрпақтары болған және сомалилер тұтқыны ретінде өмір сүрген көшіп келушілерге ғана береді.

Шолу

Уарра Даялар алғаш рет араб тіліндегі бір дереккөзде 15 ғасырда айтылған. Трентонның айтуынша, олар Джуба аймағына 16 ғасырда көшіп келген. XIX ғасырдың басында олар өздерінің билігінің шыңына жеткенде, олар өздерінің шығысына қарай күшті Геледи сұлтандығымен шектесетін Джубба өзенінің батыс жағалауының барлық бөлігін мекендеген. Батыс Джубаланд (шамамен Солтүстік және Шығыс Кения және Оңтүстік-Батыс Сомали). 19 ғасырда Дарод сомалы, әсіресе Огаден, Дава өзенінен оңтүстікке қарай алға жылды. 1842 жылы алғашқы әрекеті сәтсіз аяқталды, бірақ 1844 жылы олар қайтадан тырысты және клиенттер (шегат) ретінде кіруге рұқсат етілді. Дародтардың жаңа аймаққа енуінің әдеттегі әдісі сол жердегі адамдармен клиенттік қарым-қатынас орнату болды. Бұл олардың мал бағып, кейбір малдарын өздері бағуға рұқсат етілгенін білдірді. Кейін бұл клиенттер өздерінің санын баяу нығайта бастады, содан кейін олар түпнұсқа тұрғындарымен теңестірілді немесе тіпті басымдыққа ие болды. 1865 жылы, жұқпалы аурулар Вара Даяны әлсіреткенде, оларға солтүстіктен Дародтар, батыстан Камбалар және оңтүстіктен Масаилар аздап шабуыл жасады. Дародтар дауға қосылды, бұл дауға себеп болды, сонымен қатар Вара Даяның жеңілісі де болды. 1867 жылы сомалилер Уарра Дая ақсақалдарын үлкен бейбітшілік ұсынысына шақырды, оны Уарра Дая қабылдады. Алайда тойдың бәрі тұзақ болып шықты, мыңдаған варра даялар өлтірілді. Сомалидің кең көлемді шабуылдары ұсынысты орындады. Қалған Вара Даяның көпшілігі Тана өзенін кесіп өтіп, Тана өзенінің оңтүстік және шығыс жағалауында баспана іздеуге мәжбүр болды. Көптеген орма еркектері өлтірілді, ал шамамен 8000 әйелдер мен балалар тұтқынға алынды. Сомалилер әйелдер мен балаларды құлдыққа сатып, пайдаланған. Сомалидің тұсында әйелдер жетіспегендіктен, олар орма әйелдерін кәнизактер ретінде алды, ал кейбіреулерін тіпті сомалилер үйленді. Тананың шығыс жағалауындағы қалған еркін Уарра Даяны сомалилерден қорғау үшін 1909 жылы Тананың шығыс жағалауындағы бірнеше қалған Уарра Даяны ағылшындар батыс жағалауға көшірді. Батыс жағалаудағы Уарра Дая Тана Орма деп аталды. Тана ормалардың қырылуы олардың оқшауланған этностық топқа айналуына әкелді, олар енді басқа ормо тілдес адамдармен шекаралас емес.

Сомали-Оромо келісімі мен Вардей

XIX ғасырда британдықтар Джуба аймағындағы құлдыққа назар аудармауы керек пе, әлде оған қарсы әрекет етуі керек пе деген талқылаулар жиі болды. Теориялық тұрғыдан алғанда, британдықтар құлдықтың кез келген түріне қарсы болды, бірақ іс жүзінде олар оны қабылдады, өйткені олар құлдықты жою алдын ала шарт болған жағдайда сомалилермен келісімді жүзеге асыра алмады. Кения британдық протекторатқа айналғанда, бұл талқылау қайта жанданды, өйткені британ империясында құлдықты ұят деп санады. Тана өзенінің ауданында және Солтүстік-Шығыс провинциясында бұл талқылау сомали қауымдастығы арасындағы клиенттік орманың жағдайына бағытталған. Бұл жерде Орма клиенттері өз еркімен клиенттерге айналмағандығы, шын мәнінде құл болғандығы және сомалиді тастай алмайтыны анық болды. Бұл клиенттерге, егер олар құрметті сыйлық және "символды" бағынуды ұстанып, өз ауылдарында тұруға және мал бағуға рұқсат етілетін. "Символды" ұсыныстың бір қыры - ормалық қыздар бірінші жыныстық қатынасты сомалилікпен жасауы керек. Бұл әйелдердің балалары көбінесе сомалилер деп саналды және ол Огаденді аралас халықпен байытты. Британдықтардың қысымымен сомалилер сомалилік Оромо келісімін қабылдады, онда Орманың Тананың оң жағалауындағы бауырларына оралуы мүмкін екендігі айтылды, егер олар малдың жартысын сомалилерге қалдырса. Бұл келісімде сомалидің Тананың сол жағалауында қалуы керектігі де айқын айтылған. Құлдыққа түскен ормалардың көпшілігі оралды, бірақ британдықтардың әскери күші шектеулі болғандықтан, олар өзеннен өтуге ниет білдірген барлық ормалардың оралуына кепілдік бере алмады. Бастапқыда бұл кері көшіп келушілер Вардей деп аталды, сондай-ақ Вардейи Вардех және Вардей және т.б. деп жазылды. 1939 жылы сомалилер сомалилік Оромо келісімін жоққа шығарды және Тәуелсіздік алғанға дейін ешқандай клиентті Орма Танадан өтпеді.

Тәуелсіздік

Кения тәуелсіздік алғаннан кейін (1963 ж.) қалған клиенттік ормалардың көпшілігі оралды, бұл орма халқының үлкен өсуін түсіндіреді. 1971 жылы президент Кениятта ресми түрде Уордейді қабылдады. Қазіргі кезде "Вардей" термині негізінен тәуелсіздік алғаннан кейін оралған клиенттерге қолданылады. Олардың көпшілігі орма тілінде сөйлей алмайды. Оралдықтар Орма деп аталады.

Халық саны

Тана Орманың алғашқы тұрғындарының саны аз. 1926 жылы отаршылдық үкімет бұл санды 2394 деп есептеген. 1932 жылы олардың саны 5000-ға жеткен. Бұл өсім Вардидің оралуына байланысты болды. Орманың алғашқы толық санағы 1962 жылы өткізілді. Олардың саны 15 985 адам деп есептелді, оның 96 пайызы Тана өзенінің ауданында, 2 пайызы басқа жағалау аудандарында және 1,5 пайызы Гариссада өмір сүрді. Қалған 0,5% Кенияда шашырап өмір сүрді. 1979 жылы олардың саны 32000-ға жеткен. 1969 және 1979 жылдар аралығында олардың саны 96%-ға өсті, ал Тана өзенінің округінің Покомо сияқты басқа этникалық топтарының саны 12%-ға ғана өсті. Бұл үлкен өсім қайтадан кері көшіп келу мен сомалидің Вардейге ұқсауымен байланысты болды. Осыдан бері "қайта көшіп келу" жалғасып келеді. 2009 жылы ормалардың саны 74 146 адам болды. 2019 жылы олардың саны 158 993 болды. Алғаш рет Wardey категориясы Orma негізгі категориясы бойынша қол жетімді болды және Orma-ның 65 965-і өздерін Wardey ретінде санатты.

Дін

Тана Орма салыстырмалы түрде жақында ислам дінін қабылдады, негізінен 1920-жылдардан кейін, 1930 және 1940 жылдары жаппай және содан бері олардың барлығы дерлік ислам дініне мойынсұнады.

Тіршілік ету

Алғашында орма малшы болғанмен, қазір олар бір жерде тұрып, экономикалық жағынан әртүрлі болып келеді. Алайда, олардың басым көпшілігі әлі де малшы болып келеді. Ормадағы малды маусымдық түрде тасымалдау үлгісі құрғақ мезгілде өзен жағалауындағы су тасқыны жайылымдарын, ал ылғалды мезгілде шашыраңқы құдықтар мен тоғандар бар құрғақ жайылымдарды кезектестіріп пайдалануға негізделген.

Тана орма мен басқа этникалық топтар арасындағы қақтығыстар

Сомали мемлекетінің тоқсоншы жылдары құлдырауынан кейін Тана өзенінің аймағында Орма, Вардей және Сомали арасындағы қақтығыстар жиі болды. 2012 жылы Покомо мен Орма арасында 13 жанжал болып, 200-ге жуық адам қаза тапты. Бұл қақтығыстардың себебі - орма халқының Покомоның ауыл шаруашылығына қол сұғып отырғаны. Екі фактор екі елдің бұрынғы біршама үйлесімді қарым-қатынасын өте қарама-қайшылықты қақтығыстарға айналдыруға ықпал етті. Біріншіден, халық санының өсуі шектеулі ресурстарға қысым жасады. Екіншіден, ормалықтарды оңтүстікке қарай Вардей мен сомалилер итермеледі. Бұл топтар көбінесе жақсы қаруланғандықтан, ормалардың оңтүстікке қарай қозғалудан басқа жолы болмаған, бұл оларды Покомомен қақтығысқа әкелді.