Кіріспе

Кхмер Серей ("Сәулеті жоқ кхмерлер") - Камбоджалық ұлтшыл Сон Нгок Тан құрған антикоммунистік және антимонархистік партизандық күш. 1959 жылы ол "Кхмер Серейінің манифесті" деп аталып, Сианук Кампучияны "коммунизациялауды" қолдайтынын мәлімдеді. 1960 жылдары кхмер серейлері саны артып, ірі саяси және жауынгерлік күшке айналуға үміттенді. Кхмер Серейдің басты мақсаты сол кездегі Камбоджа көшбасшысы король Нородом Сиануктың билігін құлату және Камбоджаның саяси органының тұрақты бөлігі болу еді. Кхмер Серейдің ресурстарының жеткіліксіздігі, уақыттың нашарлауы және қызыл кхмерлердің көпшілігі мен король Сианукқа қатысты қолдаудың жоқтығы топтың құлдырауына әкелді.

Басталуы 1950 жылдарға дейін

Түрколы Джоциктің есесіне сәйкес, кхмер серейлерінің диссиденттерінің басталуы Екінші Индокитай соғысына дейінгі кезеңдерге жатады, оның шығу тегі Вьетнамның Меконг дельтасында, Винь провинциясының Тра Винь қаласында, Сон Нгок Танның туған жерінде. Сон Нгок Танның саяси амбицияларын зерттей отырып, біз кхмер серейінің құрылуының себептерін және олардың қызметін жақсырақ түсінеміз. Нгок Тан Францияда білім алған. Вьетнамға оралған соң, француз колониялық қызметіне кіруге тырысты, бірақ қабылданбады. Содан кейін ол 1930-шы жылдардың басында Камбоджаға көшіп барып, Камбоджа будда институтында хатшы лауазымына ие болды. Институтта жүргенде ол өзінің хатшы лауазымын пайдаланып, патриоттық монахтарға Буддизм мен ұлтшылдық уағыздарды бүкіл Камбоджаға және Меконг дельтасына таратуға мүмкіндік берді. 1936 жылы Тхан өзінің французға қарсы және тәуелсіздікке қарсы көзқарастарын жүзеге асыру үшін газет құрды және французға қарсы демонстрацияларға қатысты. Тхан француздардың қамауына түспеу үшін Жапонияға қашып кетеді және Жапон императорлық армиясына офицер ретінде қосылады. Тхан Камбоджаға оралып, Жапонияның қолдауымен саяси мансабын бастады. Тхань кейін Сыртқы істер министрі, кейін Камбоджаның премьер-министрі болды. Алайда оның премьер-министр лауазымы ұзаққа созылмады. Тхан тұтқындалып, елге опасыздық жасағаны үшін сотталды. Сот аяқталғаннан кейін ол Францияда үй қамауына алынды. Үй қамауында болған кезінде әскери қолдаумен оның бір топ жақтастары Таиланд, Камбоджа және Оңтүстік Вьетнамның шекаралық провинцияларына жақын жерлерде өздерін нығайтып, жаңа адамдарды жинады. Бұл жанжалшыл жанкүйерлер Тханның тәуелсіздік мақсаттарын бөліскен кхмер Иссарактары ( тәуелсіз кхмер) ретінде белгілі болды. Кхмер иссарактары - француз отарлау кезеңінде Камбоджа шекарасында белсенді әрекет еткен қарулы топтар. Француздармен қарулы күрес 1946-1947 жылдары Камбоджа экономикасына үлкен кедергі келтірді.

Хмер Иссарагы және Хмер Серейдің құрылуы 1950 жылдары

Тханның саяси жақтастары Демократиялық партияны басқаруға қол жеткізді және 1951 жылдың қыркүйек айында өткен ұлттық сайлауда жеңіске жетті. Саяси қысым көбейген сайын, Сианук Таңның үй қамауынан босатылуын сұрауға мәжбүр болды. Таң келесі айда босатылды. Камбоджаға оралғаннан кейін Тан саяси қызметін қайта бастады және Сианук пен оның француз кеңесшілерін ашуландыратын, сол себепті түрмеге қамауға алу қаупі төнген газетті құрды. Тұтқындалудан қашу үшін Тан Камбоджаның орманды жерлеріне қашып барып, кхмерлік Иссаракқа бас сауғалады. Бұл кезеңде кхмерлік Иссарактың саны үш мыңға жуық болған, олардың басым бөлігі әскери қару-жараққа қол жеткізген. 1955-1959 жылдар аралығында Тан Сианукке қарсы партизандық соғыс және үгіт-насихат жұмыстарын ұйымдастыру үшін орманға қалуға тиіс болды. Кхмер Серейі Сианук үкіметін алаңдата бастады, Камбоджаның шекаралық провинцияларында диссиденттік іс-шараларды ұйымдастырды. Ең бастысы, осы Иссарак басшыларының көбі 1960-1970 жылдардағы оқиғалардың негізгі актерлері болды, өйткені ескі Иссарак бөлімдері Қызыл кхмерлер, Кхмер Серей және аз танымал Ақ кхмерлер болып қайта құрылды.

Хмер Серейі және 1960 жылдардағы маңызды оқиғалар

1960 жылдары кхмер серейлері кхмер кромдарынан жаңа мүшелерді алуды жалғастырды. Соңғы он жыл ішінде жинақталған тәжірибеге сүйенсек, олар жақсы даярланған, тәртіпті және жақсы қаруланған күшке айналды. Осы уақыт ішінде Сиануктың күмәнділігі артып, жас ерлер мен әйелдердің орманға кетіп, Танның ісіне қосылуына әкелді, бұл кхмер серейлерінің санының артуына себеп болуы мүмкін. 1961 жылы Сианук Бангкокпен дипломатиялық қатынастарды кхмер Серейге көрсетілген "тайлық қолдау" үшін бұзды. 1963 жылы Тань Кхмер Серейін Сайгон үкіметінен қаржылық және материалдық қолдау алу үшін Оңтүстік Вьетнамға көшті. Меконг дельтасына қайта оралу Тханға сол жерде тұратын кхмер кромдарының үлкен санынан жаңа мүшелерді тартуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, АҚШ арнайы күштері және оның азаматтық тұрақты емес қорғаныс тобы (CIDG) оның одақтастары болады және кхмер серейін өз қатарына қабылдайды. Жалдалған мүшелер кхмер серейі мүшелігін сақтап қалды және Сайгон үкіметі үшін қару ұстауға міндетті болды. Бұл екі жағынан тиімді болды: біріншіден, CIDG-ге кіруден ақшалай сыйақылар бұрынғыдан тұрақты және жоғары болды, сондықтан көптеген адам жалдалды; екіншіден, кхмер серейі өзінің жеке басын сақтап, өзін бірыңғай біріктірілген күш ретінде құра алды. Хмер Серей қозғалысының ұйымдық жұмыс құрылымы мен функционалдық жауапкершілігін көрсететін ресми құжаттама болмаса да, жеке байқаудан алынған бір келтірілген дерек бар: қозғалыстың әскери ұйымы CIDG құрылымымен сәйкес келді, яғни Хмер Серей взводтарға, роталарға және батальондарға ұйымдастырылды. Бұл кездейсоқ болды ма, әлде CIDG-ге ыңғайлы болды ма, белгісіз. Сондықтан, олардың басшысы Тханның топты тығыз бақылауда ұстауы мүмкін, бірақ оны құрылымдық жағынан тиісті әскери бөлімшелердегі кіші басшылар басқарды. Ақпарат көздерінің айтуынша, кхмер Серей штабы Камбоджаның буддалық кешенінде орналасқан және оны Камбоджа шекарасындағы Оңтүстік Вьетнамның Тинь Биен ауылында, шекараның Жеті тау аймағына жақын жердегі далалық штаб қолдаған. Шекара бойындағы тәуелсіз кхмер серей бөлімшелерін қоспағанда, кхмер серейдің барлық басқа қызметкерлері Меконг дельтасында жүргізілген АҚШ Армиясының арнайы күштерінің қызметімен байланысты болды. Кем дегенде, Кхмер Кром КИДГ-ның барлық сарбаздарының елу пайызы да Кхмер Серейдің мүшелері болған деп есептеледі. 1968 жылы ең жоғарғы деңгейде Хмер Серей және оған байланысты күштер 8000 адамға дейін болды деп есептелді. Кхмер Серей бірқатар жалпы барлау миссиясына қатысты. Олар Камбоджадағы Солтүстік Вьетнам армиясының (NVA) базаларында барлаушылық ақпарат жинау миссиясы - Project GAMMA жобасына көмектесті, сондай-ақ Камбоджаға Солтүстік Вьетнам мен Вьетконгқа қарсы қолдау көрсетті, Gamma жобасының осы іс-әрекеттерінің бірі - Operation Cherry болды. Сондай-ақ, Кхмер Серей Камбоджадағы аталмаған бөлімшелермен байланыс орнатуға қатысқан деп айтылды. Бұл Солтүстік Вьетнам армиясының тәртіптері туралы ақпарат жинау және Камбоджа армиясының қозғалысы үшін стратегия әзірлеу. Кхмерлер жерді және тілді жақсы білгендіктен, миссионерлік іс үшін баға жетпес болды. АҚШ армиясының бір қолбасшысының айтуынша, кхмер серейлері жақсы сарбаздар болды: олар шекара аймағын білетін, жергілікті тұрғындармен қарым-қатынас жасай алатын және Вьетконг туралы және олардың шекарадан тыс қасиетті орындарында не істеп жатқаны туралы ақпарат ала алатын. Сонымен қатар, Кхмер Серейдің мүшесі Камбоджа армиясында коммунистерге қарсы байланыстар бар, олар Камбоджаны Солтүстік Вьетнамнан құтқару жоспарына жанашырлық танытты. Берілген ақпарат Камбоджаға әскери шабуыл жасау жоспарының сәттілігі үшін маңызды болды және ол Кхмер Серейдің "Шерри" операциясындағы рөлінің маңыздылығын көрсетеді.

Сианук үкіметінің кхмер серей қозғалысына берген жауабы

Хмер серейлері жалпыға ортақ ақпарат құралдарында кішігірім ренжітуші ретінде қарастырылды, бірақ Сианук оның бар екендігіне және Тайланд пен Оңтүстік Вьетнам шекарасынан шығатын жасырын радио хабарларына ашуланды, бұл оған және патша отбасына қарсы шабуыл жасады. Сондықтан Камбоджа басшылығы оларды тоқтату үшін маңызды және белсенді шаралар қабылдады. Сианук үшін көтерілісшілер "конституция мен ұлттың сатқындары" болды. Сианук кхмер серилерді шынайы қауіп ретінде көрді, сондықтан Камбоджа режимі көтеріліске өте маңызды қарады: кейінірек Сианук өзінің билігі кезінде 1000 кхмер сери күдіктіні өлтірген деген айыптар пайда болды. Бұл 1963 жылы Кхмер Серейінің белсендісі Преап Иннің тұтқындалуына, ашық қамауға алынуына және кейіннен өлтірілуіне әкелген оқиғалардан көрінеді. Преап Ин Ұлттық Ассамблеяға барып, Сианукпен тікелей келіссөздер жүргізуді ұсынған, Сангкумның Кхмер Серейін басқарғанының көрнекті мысалы болды. Демократиялық партияның бұрынғы мүшесі Иннің өлім жазасына кесілуі бір ай бойы барлық кинотеатрларда көрсетіліп, Камбоджа тұрғындарының естеліктерінде ұзақ жылдар бойы сақталған оқиға болды.

Кхмер Серейдің жаппай қоныс аударуы және 1969 жылы таралуы

1969 жылдың басында 500 кхмер-серей сарбазы Оңтүстік Вьетнамнан Камбоджаға қарай қашып кетті. Дезертирлерді Камбоджаға қайтарып, Камбоджаның қарулы күштеріне кіріктірді. Бұл қоқан-лоқылар туралы екі теория болды: біріншісі - Сон Нгок Тан 500 адамға қоқан-лоқы жасауға бұйрық берді, сонда кхмер серейлері Камбоджа күштеріне кіріп, Сиануктың үкіметін құлатуы мүмкін еді; екіншісі - қоқан-лоқышылар шын мәнінде ЦРУ-ға жұмысқа орналасты. Бұл қоныс аударулардың негізін ЦРУ немесе Тхан ешқашан түсіндірмеген; дегенмен, бұл қоныс аударушылар Лон Ноль үкіметін Камбоджада орналасқан Солтүстік Вьетнам күштеріне қарсы күресуге қолдады. Сондықтан бес жүз сарбаздың қашып кетуін әскери іс-әрекет деп қарастыру керек. Оларды Лон Нол өз күшін нығайту үшін тиімді қолданды, кейіннен Камбоджа армиясын Солтүстік Вьетнам мен Қызыл Кхмерге қарсы шайқаста нығайту үшін қолданды. Соғыстан кейін кхмер серейлері әлсіз және дамымаған күйінде қалды. Олардың төңкерістен кейінгі саяси және экономикалық жетістіктерге жетудегі күш-жігерлері апатты болып шықты. Саяси бостандық орнына олар өздерін Лон Нолдың тікелей бақылауында тапты. Олардың жетекші мүшелерінің көбі тұтқындалды немесе өлтірілді. 1975 жылы Қызыл кхмерлер жеңісі мен Демократиялық Кампучияның жарияланысынан кейін, солтүстік-батыста, Дангрек таулары аймағында жұмыс істейтін "Еркін кхмерлер" көбінесе Тайланд пен Камбоджа шекарасындағы Нонг Чан және Нонг Самет сияқты босқындар лагерьлерінде болды. 1975 жылы Камбоджа құлағаннан кейін, кхмер серейлері немесе өздерін кхмер серейлері деп атаған топтар Тайланд пен Камбоджа шекарасында тәртіпсіздіктің көзі болды. Кхмер Серейі өте бүлінген және жалпы басшысыз қалған сияқты. Осы кезеңде кхмер серейі Тай Кампучия шекарасында әрекет еткен "көпшілік ұлт қозғалыстары" жинағына дейін қысқарды. 1980 жылдары әртүрлі аралықтарда қызыл кхмерлер мен Сианук немесе Сон Санн жақтастарынан тұратын топтар президент Хенг Самриннің Вьетнамның Кампучия Халық Республикасына (ҚХР) қарсы әскери іс-қимыл жасады. Сон Санн осы бұрынғы кхмер серейі жақтастарының кейбіреулерін 1979 жылы құрылған кхмер халықтық ұлттық азаттық майданының негізі ретінде пайдаланды. Сон Нгок Тансыз қозғалыстың жауынгерлік операциясын, қоғамдық ақпараттандыруды және жауынгерлерді тартуды үйлестіретін орталық командасы болмады. Нәтижесінде, өздерін "Кхмер Серей" деп атағандар тек тәуелсіз еркін агенттердің тобынан басқа ештеңе болмады. Сондай-ақ, қалған кхмер серей топтарының біразы "қара нарық немесе қорқынышты топтар" болып, шекарадағы босқындар лагерьлеріндегі қорғанышсыздарды қудалаған. Басқа да ақпараттарда Хмер Серейдің әртүрлі топтары арасындағы ішкі ұрыстар туралы айтылған және олар енді Хенг Самриннің күштеріне қарсы "бірліктегі күш" болмады. Түрколы Джоциктің сөздері бойынша, "Камбоджадағы көптеген диссидент қозғалыстар сияқты, кхмер серейі де бір ауытқушылыққа айналды, бұл Камбоджаның ішкі аймағын жоғалған үміт пен орындалмаған уәделер елесі ретінде қорқытатын саяси аномалия".