Кіріспе

Шындық құсы (испанша: El Pájaro de la Verdad) - Сесилия Бёль де Фабер жинаған іспандық ертегі. Эндрю Лэнг оны "Оранжевый сказный роман" кітабына енгізді.

Қысқаша мазмұны

Бір балықшы екі әдемі баланы, бір ұл, бір қызды, өзеннен табады да, оларды өздері сияқты өсіру үшін әйеліне алып келеді. Бала өскен сайын ағалары оларға қатыгездікпен қарайды. Еркек бала мен қыз бала көбінесе өзен жағасына қашады. Құстар оларға өз тілдерін үйретті. Бір күні үлкен баласы ата-анасы жоқ деп мазақтап, қыз екеуі дүниеге бақыт іздеп шықты. Олар сапар барысында тынығып демалғанда құстардың сыбырлағанын естіді. Бір құс патшаның асыл адамдардың қарсылығына қарамастан, портнойдың кіші қызымен үйленгенін айтты. Ол соғысқа аттанған еді. Қайтып келгенде, әйелі екі ұл туып, екеуі де қайтыс болған екен. Балаларын сағынған патшайым есінен танып, таудағы бір мұнараға қамауға алынып, таза ауамен сауығып, сауығып қалуға мәжбүр болды. Шын мәнінде, нәрестелер өлген жоқ, бірақ баубақшаның коттеджіне әкелінді, сол түні палата қызметкері оларды өзенге тастады. Балаларды балықшының қалай тапқаны туралы әңгімеден таныды. Құс тек ақиқат құсы ғана балалардың оның балалары екеніне патшаны сендіре алатынын айтты. Құсты күн сайын тек 15 минут ұйықтап, ешқашан кетпейтін алып ұстады. Тек сиқыршы ғана қамалға жолды таба алады, ал ол суды көп түсті фонтаннан алғанша, оны жасамайды. Сонымен қатар, ақиқат құсы адал құстармен қоршалған, және тек соулу ғана қайсысының қайсы екенін айта алады. Олар қалаға барып, қонақжайлылық танытуларын өтінді. Қызды алды, бірақ оның інісі іздеу жолына түсті. Бір көгершін оған желмен бірге жүруді бұйырды, содан кейін ол сиқыршының мұнарасына жетіп, ешқашан бармайтын келдің сарайына жол сұрады. Жігіт оны түнде қалуға көндірді, бірақ ол бас тартқан кезде, түрлі-түсті судан құмыра талап етті, әйтпесе ол оны сарғаяққа айналдырады. Содан кейін ол итке оны суға алып баруға бұйырды. Ол оған басқа бір бұлақтан су құюды, содан соң бұрыштағы ақ құсты іздеуді, ал ашық түсті құстарды іздеуді бұйырды. Ол тапсырманы орындау үшін бір ширек сағат болды, және сәтті. Ол суды алып келгенде, сиқыршы оны өзіне лақтырып, оған папагал болуға бұйырды, бірақ ол әдемірек болды, және үйдің айналасындағы барлық жаратылыстар суға лақтырылып, қайтадан адам болды. Жігіт қашып кетті. Балаларды тастап кеткендіктен жауапты сарай қызметкерлері патшаның балаларды білгенін болдырмауға тырысты, бірақ олар бұл туралы соншалықты көп сөйлесті, ол шуды естіді және қызыға бастады. Құс оған ұшып келгенде, ол тыңдады. Патша бірден барып, құшақтап, оның балаларының, содан кейін олардың үшеуі босатылды оның әйелі, олардың анасы, мұнара. Зұлым ханзадалардың бастарын шауып тастады, ал оларды тәрбиелеген жұпқа байлық пен құрмет берілді.

Тарихы

Бұл ертегі - Арн Томпсонның көптеген нұсқаларының бірі. Ол барлық құрлықтарда кең таралған типтегі ATU 707, "Үш алтын бала".

Тарату

Американдық ертегі зерттеушісі және испандық Ральф Стил Боггс (de) 1930 жылы испандық көздердегі ертегі түрінің құрылымдық талдауын жариялады. Оның айтуынша, материалға үстірт қарағаннан кейін, ертегі түрі "испан тілінде өте танымал" екенін байқаған. Қазіргі заманғы дереккөздер, 20 ғасырдан бастап 21 ғасырдың басында, Испания бойынша ертегі түрінің кең таралуын растайды: Каталонияда, Астурияда, Андалусияда, Экстремадурада, Жаңа Кастильяда; Куэнка, Саламанка, Касерес және Сиудад Реал провинциясында. Ғалым Монсеррат Аморес ATU 707 нұсқаларының каталогын жариялады, ол испандық дереккөздерден кездеседі (1997). Зерттеуші Джеймс Таггарттың айтуынша, бұл әуендер Касерес қаласында (Испания) айтылған "аға-қарындастар туралы ең танымал әңгімелер" (AT 327, 450 және 451 әуендерінен басқа) болып табылады. Бұл деректерді әлеуметтану көзқарасы арқылы түсіндіре отырып, ол бауырын құтқарудағы кейіпкердің рөлі "отбасы бірлігін сақтау" деген әйелдік міндеттің көрінісі екенін айтты.

Франсиско Маспонс и Лаброс

XIX ғасырдағы жинақтауда коллекционер Д. Франсиско де С. Маспонс и Лаброс каталан тілінде нұсқаларды жинады: Los Fills del Rey ("Патшаның балалары"), L'aygua de la vida ("Өмір суы"), Lo castell de irás y no hi veurás және Lo taronjer. Маспон и Лаброс Lo castell de irás y no hi veurás және Lo taronjer арасындағы ұқсастықты The 1,001 Nights-тен The Sisters Envious of Their Cadette секілді фильмге атап өтті. Lo castell de irás y no hi veurás ("Кере қайтып келмейтін қамал") романында әкесі қыздарының біріне алмасу үшін шайтанмен келісім жасайды. Ібіліс жігітті қызының денесін қиюға көндіреді, бірақ әр жолы ол айқышқа ілінген белгімен өзін-өзі жарылқайды, ал Ібіліс сәтсіздікке ұшырайды. Содан кейін ол үйінен қашып кетіп, үңгірге қашады, оны патша тауып алады. Олар үйленеді. Патша соғысқа кеткен кезде, ол егіздерді, ұл мен қызды тудырады және оған жақсы жаңалық туралы хат жазады, бірақ хатты Ібіліс ұстап алады, ол патшайымның күшіктерін туғанын айту үшін мазмұнын бұрмалайды. Патша хатты алады және оған жауап жазады, оны да шайтан ұстап алады және екі итті суға тастау туралы бұйрықпен жалғандайды. Жалған бұйрық орындалып, егіздер сандыққа салынып, суға лақтырылады. Егіздерді диірменші құтқарып, кейіннен қадірлі діни қызметкер асырап алады. Қасиеттілердің ауыл әйелдері егіздердің бақытына қызғанышпен қарап, үйлеріне сиқыршыны жібереді. Сиқыршы оларды әр түрлі түсті жапырақты ағаш, әр түрлі түсті су және әр түрлі түсті қауырсынды құсты іздеуге көндіреді, олар "Кетіп, қайтып келмейтін қамал" атты кітабында кездеседі. "Lo taronger" немесе "Lo taronjer" романында үш қыз әңгімелесіп жатыр, олардың бірі балаларының бетінде жұлдыз болады дейді. Мұны естіген ханзада оны өз сарайына алып кетеді. Ол екі ұлға, алдарынан жұлдыз бейнеленген, өзенге лақтырылған, ал бір жылдан кейін екі қолында да гүл ұстаған қызға дүниеге келеді. Оларды бағбан құтқарып, өсіреді. Бірнеше жылдан кейін олар ата-аналарын іздеп үйден шығып, қарт әйелді табады. Қарт әйел оларға орманға барып, терең орманда өсетін апельсин ағашынан апельсинді жинап алуға айтады. Ағалар сәтсіз аяқтағаннан кейін, оны өз әпкелері жыртып алады, ашып, түрлі-түсті құс шығады.

Антони Мария Алковер

Жозеп Антони Гримальт Гомиланың айтуынша, автор Антони Мария Алковер Мальоркадан 707 типке жатқызуға болатын 7 каталондық рондальдерді (фольклорлық аңыздарды) жинап, жариялады: S'aygo ballant i es canariet parlant ("Бейлеп тұрған су және сөйлейтін канарейка"); Sa flor de jerical i s'aucellet d'or; La Reina Catalineta ("Каралева Каталинета"); La bona reina i la mala cunyada ("Жақсы патшайым мен зұлым қайынжеке"); S'aucellet de ses lenguos; S'abre de música, sa font d'or i s'aucell qui parla ("Музыка ағашы, алтын бұлақтар және сөйлейтін құс").

Басқа коллекторлар

Испан фольклоршысы Антонио Мачадо и Альварес өзінің әпкесі айтқан "Сары су" деген атаумен андалузиялық ертегі жазды. Бұл әңгімелерде үш әйел күйеуді қалай таңдағаны туралы әңгімелейді: үлкені нанға мұқтаждық болмас үшін нан пісірушіге үйленгісі келеді; ортаңғысы аспаз, ал кішісі патша. Патша олардың әңгімелерін тыңдап, некелерін бекітеді. Ағалы-інілері қызғанышқа беріліп, өздерінің әпкесі патшайымға қарсы сөз байласады: ол үш бала (екі ұл және бір қыз) туып, әр жолы сәбиді жануарға ауыстырып, оларды себетке салып, суға лақтырады. Алайда үш баланы "Патшаның сұлтаны" құтқарып, оларды тәрбиелейді. Бірнеше жылдан кейін аға-інілер сарайдың жанында кішкентай үй салады, сонда оларға бір қарт әйел келіп, сары су, сөйлейтін құс және ән салатын ағаш туралы айтады. Серджио Эрнандес де Сото Эстремадурадан "Эль папагайо бланко" ("Ақ папагай") деп аталатын түрін жинады. Бұл әңгімелерде граф кедей, бірақ әдемі әйелге үйленеді. Ол соғысқа кетіп бара жатқанда, әйеліне жасырын ғашық болған майордомоның қамқорлығын береді. Графтың әйелі екі иықты туады, әрқайсысының маңдайына жұлдыз қойылған, ал майордо екі қара нәресте үшін егіздерді ауыстырады, оларды кристалл қорапқа салып, өзенге лақтырады. Бірнеше жылдан кейін олар күміс сулы бұлақ, алтын жаңғақ пен күміс жаңғақ бар ағаш бұтағын және ақ папагалды алуға жіберіледі. Ағасы құсты ұстауға тырысқанда қорқып қалады, ал қарындасы оны және басқа қорқып қалған адамдарды құтқарады. Әңгіменің соңында бір кезде қорқып қалған адамдар егіздердің үйіне шақырылады, онда олар графтың отбасылық гербі бар сәбилердің төсеніштерін көрсетеді және ақ папагал оларға ата-анасының ақиқатты табуға көмектеседі. Тарихшы Хуан Менендес Пидал Астуриядан ақпарат беруші Томас Санчестен, Пола де Лавианадан жинаған. "El pájaro que habla, el árbol que canta y el agua amarilla" ("Сөз сөйлейтін құс, ән шырқатын ағаш және сары су") атты ертегісінде бір қарт патша ұлына әйел табуды сұрайды. Ханзада қала бойынша сәл жүріп, үш қызы сөйлесіп жатқан аяқкиімшінің үйінің алдына шығады: үлкені патшаның ұлына үйленгісі келеді, ол халыққа бұйрық береді; ортаңғысы күймеде жүріп, көптеген көйлек киіп жүруге болады, ал кішісі жақсы күйеуді қалайды. Патшаның ұлы кіші қарындасына үйленетін болады. Ағалы-інілері қызғанышқа беріліп, немерелерін (екі ұл мен бір қызды) жануарларға ауыстырады да, әр жолы оларды себетке салып, суға лақтырады. Балаларды әр жолы ұлсыз бай бағбан құтқарып, өз балаларындай тәрбиелейді. Көп жылдан кейін олардың үйіне бір қарт сиқыршы келіп, оларға толық бақыт сыйлайтын үш нәрсе туралы айтады: сөйлейтін құс, ән шырқатын ағаш және алтын ағып жатқан сары бұлақ. Автор Вентворт Вебстер баск тіліндегі нұсқасын ағылшын тіліне аударды, оның атауы "Певчещее дерево, птица, которая говорит правду, и вода, которая делает молодыми". Бұл әңгіменің ішінде үш әйел бауырлас оралып отырып, бір-бірімен сөйлеседі: біріншісі патшаның қызметшісіне, екіншісі патшаның күйеуіне, ал үшіншісі патшаның өзіне үйленгісі келеді. Патша олардың әңгімелерін естіп, оларды таңдаған күйеулеріне береді. Екі қыздың қызғанышы арта түсіп, үшіншісіне қарсы сөз байласады. Жаңа патшайым бір қыз бен екі ұл бала туғанда (бірінен соң бірі үш жүктілікте), олар оларды мысық, ит және аю баласы үшін ауыстырады және оларды басқа жерде себетке тастайды. Бағбан әр жолы балаларды тауып, тәрбиелейді. Көп жылдан кейін бір қария қайыршы әйел оларға бақытты ететін үш қазына туралы айтып береді: ән салатын ағаш, шындықты айтатын құс және жастықты қайтадан беретін су. Ағалар ізденісінде сәтсіздікке ұшырады, бірақ олардың әпкесі қазынаны тауып, оларды құтқарады. Әңгіменің соңында құс патшаның әпке-қарындастарының барлығын ашқан соң, патшаға шындықты аштық кезінде айтып береді. Алгесирастағы хабаршыдан жиналған "La historia del pájaro sabio, del agua saltarina y el árbol cantor" ("Дана құстың, секіріп жатқан судың және ән салатын ағаштың әңгімесі") атты ерлі-зайыптылардың төрт қызы бар. Бір күні оларға үш кісі келіп, былай дейді: Ерлі-зайыптылар қыздарына тамақ беріп тұруды тапсырады. Біраз уақыттан кейін патша төрт қызды сарайға шақырады, өйткені ол және оның министрлері олардың қызметтесі болған. Патша төртінші қызға ғашық болып, оған үйленеді, бұл басқа қыз бауырларының қызғанышына әкеледі. Жаңа патшайым үш рет қатарынан екі ұл мен бір қызды дүниеге әкеледі. Олар күшею үшін ауыстырылып, суға тасталады, бірақ кедей жұп құтқарады. Көп жылдан кейін бір қария қайыршы бауырларын аралап келіп, оларға сөйле...