Кіріспе

Кельн тарихы 2000 жылдан астам қала тарихын қамтиды. 50 жылы Кельн рим құқығы бойынша қала мәртебесіне ие болды және "Colonia Claudia Ara Agrippinensium" деп аталды; франк үкімдігі кезінде ол Кельн деп белгілі болды. Қала Рейн өзенінің жағасында орналасқандықтан ерте орта ғасырлардағы ықпалды сауда орталығына айналды, бұл Кельннің ең тәжірибелі саудагерлеріне Солтүстік Италиядан Англияға тауар ағынын бақылауға мүмкіндік берді. Архиепископтар қаланы өздерінің Кельн сайлау округінің астанасы етіп дамытқанда "Киелі Кельн" имиджін қалыптастырды; осы мақсатта олар жартылай дөңгелек қала қабырғасын және готикалық Кельн соборын биліктің символы ретінде салдырды. 15 ғасырда Кельн архиепископтық биліктен құтылып, еркін императорлық қала ретінде қалалық билеуші топқа зор даңққа ие болуға мүмкіндік берді, бұл Кельн сурет мектебінде жақсы көрінеді. Бірақ Отыз жылдық соғыстан кейін қаланың дамуы тоқтап қалды. Тек 1815 жылы Кельн Пруссия құрамына енгеннен кейін, француз оккупациясынан кейін қала индустриализацияның арқасында тұрақты өрлеуді бастан кешірді. 1880 жылы собор Германия империясының ұлттық ескерткіші ретінде аяқталды, бұл қалаға оның әйгілі символын сыйлады. Екінші дүниежүзілік соғыстағы кең ауқымды қиратудан кейін ондаған жылдар бойы қайта құру жұмыстары жүргізілді, бұл қала жөндеу жұмыстарының нәтижесінде Кельн Рейн өзеніндегі есімді қалалық көрінісіне айналды. Бүгінде миллионнан астам халқы бар Кельн Германияның төртінші ірі қаласы болып табылады. Ол негізінен іс-шаралар қаласы ретінде таныстырылады, Кельн карнавалы ең ірі туристік орталық ретінде қарастырылады.

Кёльннің демографиялық тарихы

Римдіктердің соңғы дәуірінде Рейннің батысындағы Солтүстік-Батыс Еуропадағы мәдени дамуды қалалық елді мекендер желісі бейнеледі. Рейн аймағының ең маңызды қалалары 293-395 жылдар аралығында Батыс Рим императорының резиденциясы болған Трир және Рейнмен қиылысқан бес римдік магистральдық жолы болған Кёльн еді, сонымен қатар ол су көлігі арнасы ретінде де пайдаланылды. Рим билігінің әлсіреуінен кейін франктар өздерінің мемлекеттерін құрғанда, Рейн аймағындағы римдіктердің құрған қалалық елді мекендері көбінесе жойылды. Тек бірнеше орын – Трир, Кёльн және Майнц сияқты – римдік қалалық аумағында тұрақты түрде қоныстанды, бірақ олардың халқы айтарлықтай азайды. Кёльнде Римнің соңғы антикалық дәуірінде 20 000-ға жуық адам тұрған, ал 700 жылы шамамен 3 000 қоныс аударушы болды, осылайша ол Трирден кейін Рейн аймағындағы екінші ірі қала болды (5 000). Батысқа қарай қалалық дәстүр көптеген жерлерде сақталды, бірақ ешқайсысы айтарлықтай көп тұрғындарды жинамады. Бұл, мысалы, Тур, Руан, Реймс (әрқайсысы 5 000) және Парижге (3 000) қатысты. Батыс Еуропадағы ең ірі қалалар Рим (44 000) және Милан (21 000) еді. Келесі ғасырларда Кёльннің қарқынды өсуіне Рейндегі саудагерлердің белсенділігі ықпал етті, сонымен қатар қала ықпалды архиепископтың ордасына айналды. 1000 жылы 10 000 тұрғыны бар қала Париж (15 000) және Руаннан (12 000) кейін Солтүстік-Батыс Еуропадағы үш ірі қаланың бірі болды. 1000-1200 жылдар аралығында Кёльн тағы да қарқынды өсіп, халқы төрт есеге көбейіп, 40 000-ға жетті. Бұл кеңею 1150-1250 жылдар аралығында «Кёльн шіркеуінің сәулет өнерінің алтын ғасыры» деп аталатын роман стиліндегі шіркеулердің қарқынды салынуымен көрсетілді. Орта ғасырлар мен жаңа заманда Кёльн Батыс Еуропадағы 30 ірі қаланың қатарында болды. Бұл Рейндегі сауда орталығының маңыздылығын көрсетеді, өйткені осы кезеңдерде тұрғындар саны экономикалық өркендеудің жақсы көрсеткіші болып саналды. Дегенмен, Кёльн Батыс Еуропаның жетекші мегаполистерінің біріне айналмады. 1200 жылы архиепископтар қаланы кеңейтіп, оны өздерінің ықпал ету аймағының астанасына айналдырды; 40 000 тұрғыны бар Кёльн Лондон мен Парижбен салыстырылатын мөлшерге жетті, осылайша Батыс Еуропаның 10 ірі қаласының қатарына кірді. Келесі үш ғасырда Рейн қаласы сауда орталығы ретінде Балтық теңізінің Ганзалық қалаларын, батыстағы Лондон мен Брюгге, сондай-ақ Бордо мен Лейпциг сияқты сауда орындарын, оңтүстікте Милан мен Венеция орталықтарын қамтитын тығыз байланысты сауда желісін дамытты. Бұл желіде Кёльн күшті, бірақ үстем емес жағдайға ие болды. Басқа қалалар өсіп келе жатқанда, Кёльннің халқы 18 ғасырдың соңына дейін 45 000-нан аспады. 1300 жылы Фландрияның Гент қаласы 64 000 тұрғыны бар мата өнеркәсібінің сауда орталығы болды, сондықтан солтүстік-батыстағы ең үлкен қала болды; сол жылдары Париждің халқы 75 000-ға жетті, ал Милан сауда мегаполисі ретінде шамамен 100 000 тұрғыны болды. Кёльн XV ғасырдың соңында еркін императорлық қала мәртебесіне ие болғанда, ол Киелі Рим империясының ең үлкен қаласы болды, бірақ Эльба мен Схельда арасындағы бірнеше маңызды сауда орталықтарының бірі ғана еді. Олардың ішінде Фландрияда Гент (45 000), Брюгге және Турнай (әрқайсысы 35 000), сондай-ақ Брюссель (33 000) және Антверпен (30 000), ал Германияның оңтүстік бөлігінде Нюрнберг (38 000) және Аугсбург (30 000) қалалары болды; Ганзалық қалалардың ішіндегі ең маңыздылары Гамбург, Гданьск (Данциг) (әрқайсысы 30 000) және Любек (25 000) еді. Батыс Еуропаның басым сауда орындары Милан мен Венеция (әрқайсысы 100 000) болды; саяси орталықтар арасында ең көп халқы Неаполь (125 000), Париж (94 000) және Лондон (50 000) құрады. XVI ғасырдың екінші жартысында сауда ағыны Рейннен теңіз жолдарына ауысып, Кёльннің алыс қашықтықтағы сауда желісіне ықпалын азайтты. Кёльн қаласы 18 ғасырға дейін 40 000-ға жуық тұрғыны бар қала болып қала берді. Бұл таңғаларлық жағдай, өйткені басқа сауда орталықтарына соғыс және індеттер де әсер етіп отырды. Дегенмен, Кёльн қаласының маңызы салыстырмалы түрде төмендеді және оның коммерциялық ықпал ету аймағы негізінен аймақтық ортаға дейін қысқарды. Антверпен 1560 жылы 100 000 тұрғыны бар Солтүстік-Батыс сауда мегаполисі ретінде қалыптасты. Отыз жылдық соғыстың әскери қақтығыстары Кёльн үшін пайдалы болды, өйткені ол қолжетімді емес деп саналды және қару-жарақ саудасынан пайда таба алды; қандай болғанда да, Рейн қаласы Нюрнберг, Аугсбург немесе Магдебург қалалары сияқты зардап шекпеді, олардың барлығы осы уақытқа дейін қарқынды өсімді бастан өткізіп келді. Кёльн 17 ғасырда басталған Атлант мұхитымен саудаға көп үлес қоспады, бұл Амстердамды (180 000) Нидерландтың сауда мегаполисіне және Гамбургты (70 000) Германияның ең ірі сауда қаласына айналдырды. Осылайша 1700 жылы Кёльн Батыс Еуропадағы ең ірі 30 қаланың тізімінен шығып қалды. Көбінесе халық өсімі Лондон (575 000), Париж (500 000) және Вена (114 000) сияқты саяси орталықтарда шоғырланды, олардың барлығы заманауи еуропалық мегаполистерге айналу жолында болды. Берлин (50 000) әлі де өсуіне мүмкіндік алды және 1763 жылы ғана халқы тұрақты түрде 100 000-нан асып, ірі қала мәртебесіне ие болды. Өнеркәсіптік революция басталғанда Кёльн 1810 (45 000) және 1846 (90 000) жылдары халқы екі есеге көбейіп, 1850 жылы Берлин, Вена, Гамбург, Прага және Бреслаудан кейін Орталық Еуропадағы алтыншы ірі қала болды. Осы кезеңде Лондонның халқы 2 миллионнан асып, Париждің халқы 1 миллионнан асты. Өнеркәсіптік революция қала мөлшерінің өсуін қозғаушы күш ретінде Британдық өнеркәсіптік қалалар Ливерпуль, Глазго және Манчестерде көрсетілді, олардың барлығы 1850 жылға қарай 300 000 тұрғынынан асты. Көшпенділер дәуірінде кәсіпкерлік өркендеген кезде Кёльн Рейннің жүрегінен өтетін теміржол желісінен пайда тапты. Кёльн Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін халқының санын – қалалық аумақты кеңейту арқылы – 650 000-ға дейін арттыра алды. Соғыстан кейін Кёльн Германия империясының Берлиннен (1.9 миллион) және Гамбургтан (985 000) кейінгі төрт ірі қаласының бірі болды және Мюнхенмен (630 000) шамалас болды. 1939 жылы Кёльнде 770 000-нан астам адам тұрды. Қала Екінші дүниежүзілік соғыстағы кең ауқымды қиратудан кейін қалпына келтірілді және 1939 мен 1975 жылдар аралығында өте әртүрлі экономикалық құрылымның арқасында халқы 30%-дан астамға өсті. 2000 жылы Кёльн, миллионнан астам халқы бар мегаполис ретінде Германияның Берлин, Гамбург және Мюнхеннен кейінгі төртінші ірі қаласы болды; Солтүстік-Батыс Еуропада Кёльн Лондон, Париж, Гамбург, Брюссель және Копенгагеннен кейін алтыншы орында болды. Батыс Еуропаны (2000 жылғы ЕО шекаралары) қарастырғанда, Рейн қаласы 20 ірі мегаполистің қатарына кірді.

Рим дәуірі

39 жылға дейін біздің заманымызда герман тайпасы Убилер рим генералы Маркус Випсаний Агриппаның әскерлерімен келісімге келіп, Рейн өзенінің сол жағалауына қоныстанды. Олардың штаб-квартирасы Оппидум Убиорум (Убилердің қонысы) болды, сонымен қатар маңызды римдік әскери базасы да болды. 50 жылы Кельн қаласында туған, император Клавдийдің әйелі Агриппина кіші, өзінің туған ауылын рим заңымен басқарылатын колония – қала мәртебесіне көтеруді сұрады. Ол кейін Colonia Claudia Ara Agrippinensis (Клавдий колониясы және Агриппинаның алтары) деп аталды, ал қысқасы Colonia Agrippina (Агриппина колониясы) деп аталды. 80 жылы Эйфель су құбыры салынды. Бұл Рим империясының ең ұзын су құбырларының бірі болды, ол қалаға күн сайын 20 000 текше метр су жеткізді. Он жыл өткен соң колония 96,8 гектар аумақты алып жатқан 45 000 адам тұратын Германияның төменгі провинциясы, Germania Inferior-дың астанасы болды. 260 жылы Постум Кельнді Галлия империясының астанасы етіп белгіледі, оған Галлия провинциялары, Рейннің сол жағындағы Германия провинциялары, Британия және Испания провинциялары кірді. Галлия империясы он төрт жыл ғана сақталды. 3 ғасырға қарай қаланың өзінде және айналасында бар болғаны 20 000-ға жуық адам тұрды. 310 жылы император Константин I Рейн өзені арқылы көпір салдырды, оны Divitia бекінісі күзетті. Divitia кейіннен Deutz деген атпен Кельннің бір бөлігіне айналды. Кельнде еврейлердің болуы 321 жылы құжатталған. Рейнланд аймағына алғашқы еврейлердің қашан келгенін қазір анықтау мүмкін емес, бірақ Кельн қауымы Альп тауларының солтүстігіндегі ең көне еврей қауымы екенін мәлімдейді. 321 жылы император Константиннің жарлығымен еврейлер қалалық кеңеске сайлануға құқық алды.

Франктар билігі

IV ғасырда Колония франктар тарапынан бірнеше рет тоналып, қарақталды. Кафедраль соборының жанында орналасқан екі сәнді қабір осы кезеңге жатады. 355 жылы алеманн тайпалары қаланы 10 ай қоршап, соңында басып алып, тонады. Ол кезде Агриппина колониясының гарнизоны Маркус Вителл басшылығында болды. Римдіктер Юлиан басшылығымен бірнеше айдан кейін қаланы қайта басып алды. Қала 462 жылы Рипуар франктарының қолына түсті. Кельн сакстар мен фриздердің каролингтік дінге өтуіне негіз болды. 795 жылы Карл I-нің капелланы Хильдебольд жаңадан құрылған Кельн архиепископтығына көтерілді. Карл I-нің қайтысынан кейін Кельн Орта Франкия құрамына кірді. 863 жылы архиепископ Гунтер Лотар II-нің ажырасып, қайтадан үйленуін қолдағандығы үшін шіркеуден шеттетілді. 873 жылы Гюнтердің ізбасары Вильберт Кельн соборының алдындағы Alter Dom (ескі собор) деп белгілі болған ғимаратты қасиеттеп берді. 876 жылы Лотар қайтыс болғаннан кейін Кельн Людовик Неміс басшылығымен Шығыс Франкияға қарасты. 881/82 жылдары қыста викингтер қаланы өртеп тастады. 10 ғасырдың басында Лотарингия герцогтары Шығыс Франкиядан бөлініп шықты. Кельн Шығыс Франкияға қайтадан қарасты, бірақ Генрих Фаулер көп ұзамай оны Францияның орнына Киелі Рим империясының (соңынан Германияның) қаласы ретінде бекітті.

Орта ғасырдың кейінгі кезеңдері

Кельннің алғашқы христиан епискобы Матерн болды. Ол 4 ғасырдың басында салынған төртбұрышты ғимарат – алғашқы собор құрылысына жауапты болды. 794 жылы Хилдебальд (немесе Хилдебольд) Кельн епискобынан бірінші болып архиепископ болып тағайындалды. Бруно I (925–965), Киелі Рим императоры Отто I-нің кіші інісі, мұнда бірнеше монастырлар құрды. Эцзонидтер әулеті, кейіннен Берг графтары, сол кезеңде 7 архиепископты санады және архиепископтық биліктің император істеріне ықпалын нығайтты. Кельн архиепископтары Саксон, Салиан және Гогенштауфен әулеттерінің кеңесшілері ретінде өте ықпалды болды. 1031 жылдан бастап олар Италияның архиканцлеры қызметін де атқарды. Олардың билігі императордың әкімгері (Reichsprovisor) және императордың ұлының тәрбиешісі болған Берг архиепискобы Энгельберт II кезiнде жетілді. 1216–1225 жылдар аралығында Энгельберт Кельн архиепископтығының құрылып, қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін күресті. Бұл 1225 жылы оның өлтірілуіне әкелді. Готика соборының құрылысы 1248 жылы Конрад фон Хохстаденнің басқаруымен басталды. Шығыс бөлігі 1322 жылы аяқталып, киеленді. Батыс бөлігінің құрылысы 1475 жылы тоқтатылды және 1880 жылға дейін аяқталмай қалды. 1074 жылы коммуна құрылды. 13 ғасырда қала мен оның архиепискобы арасындағы қарым-қатынас қиынға соқты. 1288 жылы Ворринген шайқасынан кейін Брабант күштері мен Кельн азаматтары Вестербург архиепискобы Зигфридті (1274–97) тұтқынға алды, нәтижесінде қала дерлік толық бостандыққа ие болды. Өзінің бостандығын қайта алу үшін архиепископ Кельннің саяси тәуелсіздігін мойындады, бірақ белгілі бір құқықтарды, атап айтқанда сот төрелігін сақтады. Балтық теңізіндегі алыс жол саудасы ірі сауда қалалары Любек басшылығымен Ганза лигасына біріккенде күшейді. Лига сауда қалаларының және олардың одақтарының сауда-саттық одағы болды, ол Солтүстік Еуропаның жағалауындағы саудаға үстемдік етті. Ол 1200 жылдан 1500 жылға дейін гүлденді және одан кейін маңыздылығы төмендеді. Негізгі қалалар Рейн жағасындағы Кельн, Солтүстік теңіз жағасындағы Гамбург пен Бремен, Балтық теңіз жағасындағы Любек болды. Кельн, әсіресе Англиямен сауда жасайтын болғандықтан, оның жетекші мүшесі болды. Ганза лигасы саудагерлерге Балтық теңізі мен Солтүстік теңіздегі саудаға үстемдік еткен мүше қалаларда ерекше артықшылықтар берді. Германиядағы Кельннің ішкі аймағы оған басқа Ганза қалаларына қарағанда қосымша артықшылық берді және ол Германия мен аймақтағы ең ірі қалаға айналды. Кельн қаласының Рейн өзенінің бойындағы орталық орналасуы оны шығыс пен батыстың арасындағы негізгі сауда жолдарының қиылысына орналастырды және Кельн қаласының өсуінің негізі болды. Ортағасырлық және ерте заманауи Кельннің экономикалық құрылымы қаланың негізгі портына, оның көлік орталығы ретінде орналасуына және басқа Ганза қалаларындағы саудагерлермен байланыс құрған кәсіпкер саудагерлеріне негізделген. Кельн 1288 жылдан кейін еркін қалаға айналды, ал 1475 жылы ресми түрде еркін императорлық қала болды, бұл мәртебе оны 1796 жылы 28 мамырда Франция басып алғанға дейін сақталды. Кельн архиепископтығы Киелі Рим империясының құрамында өз алдына мемлекет болды, бірақ қала тәуелсіз болды және архиепископтарға оған кіруге рұқсат етілмеді. Олар Бонн қаласында, кейін Брюль қаласында тұрып, 1821 жылы қайтып оралды. Кёльн соборында көптеген ғибадат етушілердің баратын жері болған қасиетті монументтер сақталған. Епископтың резиденті болмағандықтан, қаланы патрициандар (ұзақ аралықтағы сауда-саттықпен айналысатын саудагерлер) басқарды. Шеберлер гильдиялар құрып, қалаларды басқаруға тырысты. Гилдиялар қатаң ережелерге бағынды. Бірнешесі әйелдерге де ашық болды. Қоғам айқын бөлінген таптарға бөлінді: дін қызметкерлері, дәрігерлер, саудагерлер және әр түрлі қолөнершілер гильдиясы; кедейлерге толық азаматтық берілмеді. Саяси шиеленістер салық салу, мемлекеттік шығындар, бизнесті реттеу және нарықты қадағалау, сондай-ақ корпоративтік автономияның шектері мәселесімен туындады. Кельндегі яһудилерге қарсы алғашқы погром 1349 жылы болды, ол кезде олар қара өлімнің күнәлі қозылары ретінде пайдаланылды. 1424 жылы олар қаладан қуылды. 1798 жылы оларға қайтадан оралуға рұқсат берілді.

Кельн епархиясының араздығы

1474 жылы Пфальц архиепискобы Рупрехт пен Кельн соборының бөлімі арасындағы дау Кельн епархиялық қақтығысы деп аталатын халықаралық араласуға ұласқан соғысқа айналды. Бұл Кёльн қаласын өмірлік дағдарысқа ұшыратты. Архиепископ 1463 жылы сайланғанда жасасқан қаржылық келісімдерін орындамағандықтан, соборлық бөлім 1473 жылы Гессен ландгравы Герман IV-ті епархиялық әкімшілікке тағайындады. Бұл архиепископ тарапынан бағынбаушылық деп есептелді, сол себепті ол Фландрия мен Голландияны билеген Бургундияның қуатты герцогы Чарльз Сұңғақтан әскери көмек сұрады. Чарльз жақсы жабдықталған армиясымен науқанды бастап, Кёльн сайлау округінің бөлігі болған Нойсс қаласын қоршауға алып, содан кейін Кёльнге шабуыл жасаумен қорқытқанда, қала тұрғындары тәуелсіздігінен қауіптенді. Қала соғысқа кең ауқымды дайындық жүргізіп, қала қабырғаларын нығайтты және Нойсті қорғау үшін әскер контингентін жіберді. Бірнеше айдың ішінде қала тұрғындары император Фридрих III-ті императорлық армиямен араласуға көндірді. Олардың Нойсске келгені Бургундия армиясын қоршаудан шегінуге мәжбүр етті. Содан кейін император Кёльн қаласын еркін императорлық қала мәртебесіне ресми түрде көтерді. Алайда, қаланың өзі соғыстың аса жоғары шығындарын, соның ішінде императорлық армияны күтіп-бағуды көтеруге мәжбүр болғандықтан, қаланың қаржысы толыққанды құлдырап кетті. Кёльн қаласы қаржылық тәуелсіздігін қайта қалпына келтіру үшін ондаған жылдарға мұқтаж болды.

Ағылшын саудасының болат зауыты

Дәстүр бойынша, Кельннің қашықтық саудасының ең маңызды бекінісі Лондондағы Стилярд (Сталхоф) болды. Бұл беделді сауда бекеті, сауда жеңілдіктерімен қамтамасыз етілген, Кельн саудагерлеріне Рейн бойындағы ағылшын саудасын басып алуға мүмкіндік берді. Стилярдтың мәртебесі 1469 жылғы Англия-Ганза соғысының себебі болды, ол 1474 жылға дейін шешілмеді. Бұл дау негізінен каперлік соғыс ретінде жүргізілді. Алайда Кельн 300 жылдан астам уақыт бойы ағылшын астанасымен ерекше қарым-қатынасын сақтай отырып, бейтараптық саясатын ұстанды және тіпті 1471 жылы Ганза лигасынан шығарылуға келісті. Лига капер соғысында жеңіске жеткеннен және стилярд саудагерлерге қайтарылғаннан, ал ағылшын тәжінің бұрынғы артықшылықтары ағылшын тәжімен жаңартқаннан кейін ғана Кельн 1476 жылы Ганза лигасына қайта қабылданды. Англия саудасы Кельннің қашықтық саудасында 16 ғасырдың екінші жартысына дейін маңызды актив болып қала берді, ал Англия Кельннен тасылатын шараптың басты нарығы ретінде гүлденуін жалғастырды. Қаланың саудагерлері ағылшын қалайының таралуын монополиялауға жетті. Сонымен қатар, Кельн саудагерлері ағылшын қару-жарақ саудасында (қылыштар, қарулар, сүңгілер) үстемдік етті. Жалпы алғанда, Кельн 16 ғасырдың ортасына дейін саудагерлік қала ретінде өркендеді, ол Рейн арқылы Лондоннан Италияға тауар ағынын бақылап, оларды Франкфурт пен Лейпцигке бағытталған батыс-шығыс сауда жолдарымен байланыстырды. Шындығында, Кельн саудагерлерін Еуропаның барлық сауда орталықтарында кездестіруге болады. Кельннің бүкіл Рейхтегі саудасының маңыздылығы 1524 жылы император Карл V-тің Кельн маркасын ресми түрде рейхсмунджвейт (императорлық валюта стандарты) деп тағайындауында көрінді. Кельн пеннисі, оның 160-ы бір Кельн маркасынан соғылған, жоғары орта ғасырлардағы стандартты валюта болды.

Император мен патшаның қатысуы

1484 және 1531 жылдар аралығында императорлар мен патшалар жиі Кельн қаласында болды, бұл Кельн ақсүйектеріне Габсбург әулетіне жақын болуға мүмкіндік берді. Кельн діни дауының тікелей нәтижесі ретінде 1477 жылы Австрия мұрагері Максимилиан Бургундия герцогинясы Марияға үйленді, осылайша Габсбургтар Фландрия және Нидерландының бай Бургундиялық жерлеріне қол жеткізді. Бұл мұраны толыққанды иелену үшін аймақта патшалық қанатының болуы тиімді болды. 1484 жылы Максимилиан неміс патшасы болып тағайындалды, император әкесі Фридрих III-тің Германиядағы өкілі атанды. Көшпенді мерекелер Кельнде өтті, сол жылы қала Габсбург астанасы сияқты көрінді. Максимилиан Кельн саудагері Никасиус Хаккениді өзінің бас қаржы кеңесшісі етіп тағайындады. 1505 жылы Кельнде Императорлық Рейхстаг (Reichstag) зор салтанатпен өтті; замандастары оны Максимилианның императорлық билігінің шыңы деп есептеді. Тағы бір Рейхстаг Триерде басталғанымен, 1512 жылы Кельнде жалғастырылып аяқталды. 1520 жылы Карл V, ал 1531 жылы Фердинанд I Рим-Германия патшасы болып таж киді. Екі жағдайда да таж кигізу рәсімі ғасырлар бойы сақталған дәстүрлі тәртіппен өтті. Кельн архиепископы Аахендегі Палатин капелласындағы рәсімде таж кигізуші болып әрекет етті, содан кейін таж кигізу процессиясы Кельн соборындағы Үш қасиеттінің қабірлеріне құрмет көрсету үшін Кельнге бет бұрды. Соңғы салтанатты шаралар Кельн қаласында зор мереймен өтті. 1531 жылғы мерекеге арналған Кельн қалалық кеңесі Антон Вунсамға Кельн қаласының толық суретін жасауды тапсырды, ол жаңа таж киген Фердинандқа Кельннің мәртебесі мен ұлылығын көрсету үшін сыйлық ретінде табыс етілді. Император Карл V сондай-ақ Кельн ақсүйегін жеке кеңесшісі етіп тағайындады. Он екі рет Кельн мэрі болған Арнт фон Зиген дін саясаты мәселелері бойынша кеңесші атанды. Императордың 1545 және 1550 жылдары Кельнге келген сапарында Хольцмаркттағы Зиген қалалық сарайында тұрғаны таңқаларлық емес.

Олигархтар кеңесте

1475 жылы Кельн епархиялық дауынан кейін Кельн еркін императорлық қала мәртебесіне көтерілді, бірақ қаланың қаржылық жағдайына зор салмақ түсірді және оны банкроттыққа жуық қалдырды. Қарыздың көп бөлігі Кельннің бай саудагерлеріне тиесілі болды, олар қаржыландыру үшін міндетті облигацияларға жазылуға мәжбүр болды. Осы топтар басымдық құрған қалалық кеңес қарызды өтеуді қамтамасыз ету үшін, әсіресе азық-түлік пен шарапқа қосымша салықтар салу арқылы қаланың төлем қабілетін сақтауға тырысты. Шындығында, императорлық қаланың өркендеген кезеңінде Кельн кеңесін өздерін Кельн патрициясы санайтын, ықпалды және өте бай отбасылардың шағын тобы басқарды; олар кеңесшілер шеңбері арқылы тек жақын адамдардың жоғарылауын қамтамасыз етті. Бұл олигархиялық билікке алып келді, онда сыбайлас жемқорлық пен жақын туыстық қатынастар кеңінен таралды, бұл «Кельн клюнгелі» (Кельн жақындықтары) деп аталатын мәтелге айналды. Орталықты өздерін «кренсгин» (гүл шоғы) деп атаған кеңесшілер құрды, олар 49 мүшелі қалалық кеңестің басқа мүшелерімен ақылдаспай-ақ маңызды шешімдердің көп бөлігін қабылдады. Ашық емес қаржылық тәжірибелер мен кейде еріксіз саналатын жоғары салықтар қала басшылығының ішіндегі дау-жанжалдарға әкелді, ол 1482 жылы жасалған төңкеріс әрекетінен кейін тек 1513 жылы қала конституциясына «Transfixbrief» (Трансфикс хаты) деп аталатын түзетулер енгізілуімен шешілді. 1481 жылы Кельннің ескі патрициялық отбасыларының бірінен шыққан кеңесші Вернер фон Лискирхен кооперативтік бірлестіктердегі («Gaffeln») және гильдиялардағы наразылықты пайдаланып, төңкеріс жасауға тырысты. «Große Schickung» (үлкен тапсырыс) деп танылған бұл әрекет бәсекелес отбасылар мен жақтастар тарапынан тез арада басылды, ал Вернер ақырында басы кесілді. Қалаға үстемдік еткен олигархиялық құрылымдар сақталды. 1512 жылы дау-жанжал кезінде кеңестегі кішігірім топтар өздерінің артықшылықтарын қорғау үшін, кем дегенде бәсекелес азаматтардың пікірінше, заңды бұрып, алаяқтық жасауға құмар болды. 1513 жылдың қаңтар айында бүлік шықты; кооперативтік бірлестіктерде («Gaffeln») біріккен қала тұрғындары билікті басып алып, кеңестің өкілеттіктерінен айырды. Он бұрынғы кеңесші заңсыздық жасады деп айыпталып, жазаланды; Гаффлен өкілдері салық салу жүйесін реформалады және жаңа сайлау өткізді. Олигархиялық құрылымдардың қайта пайда болуын болдырмау мақсатында жаңа мінез-құлық ережелері 1513 жылдың желтоқсанында қала конституциясын (Verbundbrief) толықтырған түзету хатында (Transfixbrief) бекітілді, ол 1396 жылдан бері қолданыста болды. Басқа нәрселермен қатар, жаңа ережелер қала тұрғындарының құқықтарын, әсіресе жеке және үйдің қол сұғылмауын кеңейтті.

Собор құрылысын тоқтату және тоқтату

1474 жылы Кёльн қаласы Бургундия герцогының жорылысына қарсы тұру үшін барлық күштерін жұмылдырғанда, Кёльн соборының құрылыс жұмыстары да тоқтатылуға тиіс болды. Шеберлер қаланың бекіністерін нығайтуға міндеттелді. Орта ғасырлардағы собордың соңғы аты белгілі бас шебері Иоганн Куйн фон Франкенберг, құрылыс шеберханасын (Dombauhütte) таратуға мәжбүр болды. Соғыстан кейін Гессен архиепископы Герман, Кельн курфюрстігінің тым көп қарызға батуына байланысты шамамен 30 жыл бойы құрылысты жалғастырудан бас тартты. Ол мол түсетін сыйлықтарды ханның қаржылық тәуелсіздігін қайта қалпына келтіру үшін пайдаланған сияқты. Оның ізбасары, Даун-Оберштейн архиепископы Филипп II, собордың құрылысын қайта жандандырды және 1508 жылы собордың солтүстік бөлігіне кеш готикалық суреттелген әйнек терезелер орнатты. Олардың жоғары сапалы екені айтылады, ал олардың эскиздерін Кельн сурет мектебінің ең беделді өкілдері жасаған. Ақырында, 1525 жылдан кейін құрылыс жұмыстарының үздіксіз ағыны тоқтап қалды, себебі ең маңызды қаржыландыру құралы – индульгенция саудасы Реформация салдарынан тоқтады. Собор құрылысы 1560 жылы толығымен тоқтатылды және тек 1823 жылы қайта басталды.

Кельн қаласында жасалған жібек

Орта ғасырдың басынан бері Кельн қаласында дәстүрлі ебір өндірісі 16 ғасырдың ортасындағы соңғы гүлдену кезегін бастан өткізді. Парижбен бірге Кельн Альп тауларының солтүстігіндегі маңызды өндіріс орталықтарының бірі саналды. Шамамен 1500 жылы жібек матасы Кельннің ең табысты экспорттық тауарын құрады. Жібек маталарын өндіруді Жібек кеңсесі (Seidenamt) бақылап отырды, бұл гильдияда көбінесе әйелдер қатысты. Бұл практика, Парижден басқа, тек Кельнде сақталды және көптеген әйелдердің гильдия шеберлеріне айтарлықтай байлыққа қол жеткізуге мүмкіндік берді. Жоғары топтағы отбасылардың қыздары үшін жібек бизнесіне қатысу – танымал мансаптық бағытқа айналды. Ең белгілі әйел гильдия шебері – Фьген Лютценкирхен, ол Кельндегі ең табысты жібек кәсіпкері саналды және 1498 жылға қарай Кельннің ең бай азаматтарының бірі болды. Жібек өндірісі жібек саудасымен тығыз байланысты болды, себебі шикі жібек Солтүстік Италияның сауда орталықтарынан, әдетте Венеция және Милан арқылы импортталу керек еді. Жібек тоқу және қолөнермен өңдеу – жіп тоқу, жібек кестелеу – көбінесе "put out" жүйесі арқылы ұйымдастырылды. Көтерме саудагер шикізатты алдын ала қаржыландырып, қолөнерші әйелдерді үйде жұмыс істеуге жіберді. Кельннің жібек өнімдерін ең көп сатып алушылар – Кельн шіркеуінің қызметкерлері және Франкфурт, Страсбург және Лейпцигтің экспорттық нарықтары болды. Фландрияның (Брюгге, Антверпен, Гент) базарларында Кельн саудагерлері күшті жергілікті бәсекелестікке тап болды, бұл 16 ғасырдың ортасына қарай Кельнде де көріне бастады. 1560 жылы, өркендеу кезеңінің соңында Кельн шамамен 60-70 жібек саудагерін санады, олар жыл сайын 700 қап жібек өңдеді.

Патрицистердің мәртебелі даңққа ұмтылуы

15 ғасырдың соңғы онжылдықтарынан бастап Кельн қаласының патрициялары өз мәртебелерін көрсету қажеттілігін сезінді де, осы себепті қайырымдылықпен айналысушылар ретінде белсенділік танытты. Көптегендері үлкен қанатты алтарьларға тапсырыс берді, ал ең байлары шіркеулердің толықтай немесе бір бөлігін жабдықтады. Осылайша, 18 ғасырдың соңына таман "Кельн қаласында әлемдегі басқа ешбір жерде болмағандай көп ортағасырлық өнер туындылары болды". Кейбір отбасылар қала ішінде кең аулалар салдырды. Император Максимилианның бас қаржы әкімшісі ретінде оған жақын болған Никасиус Хакеней 1505 жыл шамасында Ноймарктта Хакеней сарайын салдырды, ол император үшін қалалық сарай қызметін атқарды. Әсерлі саудагерлер мен қала басшыларының әулетінен шыққан Иоганн Ринк сол кезде Санкт-Маврицийге қарасы орналасқан Ринкенхофты салды. Екі сарай да көпбұрышты баспалдақ мұнаралары арқылы иелерінің мәртебесін көрсетті; бір буын өткен соң он екі мәртебелі қала басшысы Арнт фон Зиген өзінің отбасылық сарайын Хольцмарктта осындай мұнарамен жабдықтап, оның мәртебесін көрсетті. Осылайша, бұл мұнаралар 19 ғасырға дейін қоғамдық ғимараттарда (мысалы, Цейгхаус және Штапельхаус) мәртебелік белгі ретінде қолданылды. Капеллалардың негізін қалау тек еске алу үшін ғана емес, ең бастысы, оларға қаржы жұмсағандардың құтқарылуына қызмет етуі керек еді. 1493 жылы қала басшысы Иоганн фон Хирц Қасиетті Мария им Капитоль шіркеуіне капелла сыйлады, ол бүгінде Хирц капелласы деп белгілі; Йоханнес Харденрат және оның әйелі Агнес ван Мерле 1510 жылы Картузеркирхедегі (Картуз шіркеуі) Жаңа сакристияны жасауға шешім қабылдады. Олардың ниеті Кельн қаласындағы соңғы готикалық шіркеу сәулетінің ең әсем күмбезіне айналды. Атақ-даңққа деген үлкен қажеттілік Кельн сурет мектебінің көптеген соңғы готика шеберлеріне пайда келтірді, олардың ең танымалдары үлкен алтарьларға тапсырыс алды. Ең белгілі суретшілердің қатарында кейде Ламберт фон Лютгемен теңестірілетін Киелі туыстық шебері және соңғы өнер тарихында "аты жоқ гений" ретінде таныстырылған Сент-Бартоломей алтарының шебері болды. Екеуі де Кельннің консервативті стиліндегі соңғы готикалық суреттің ең жоғары деңгейін көрсетті. Кельннің соңғы готикалық мүсіндерінің ең күрделі шеберлігі 1502 жыл шамасында аббат Иоганн Люнинк сыйға берген және Мастер Тильманға тиесілі Санкт-Панталеон шіркеуінің ройал экранында көрініс тапты.

Кельн қаласында басылған

Алғашқы баспа технологиясы Кельн қаласында тез қабылданып, дамыды. 1464 жылы Ульрих Зелл алғашқы кітапты басып шығарды. 15 ғасырдың соңына дейін Кельнде 20 баспахана жұмыс істегенін және 1200-ден астам түрлі басылым шығарылғанын көрсететін деректер бар. Бұл Кельнді Венеция, Париж және Римнен кейін Еуропадағы кітап басып шығарудың маңызды орталықтарының біріне айналдырды. Квентель, Биркман және Гимних сияқты баспа және баспа бизнесімен айналысқан отбасылар үшін бұл өте табысты кәсіп болды. Олардың көптегені Еуропаның басқа да ірі қалаларына тарап, қалалық кооперативтер құрды. Питер Квентель, жаңа саланың ең белсенді өкілі, көп жыл бойы Кельн қалалық кеңесіне сайланды. 1524 жылы Квентель Лютердің Жаңа Өсиетінің төменгі неміс тіліндегі аудармасын жариялады. Алайда, 1520 жылдардың соңынан бастап Кельн кеңесі лютерандық кітаптарды басып шығаруға және таратуға тыйым салды. Тағы да Питер Квентель Йохан Дитенбергердің (сонымен аталған Дитенбергер Библиясы) неміс тіліне жасаған толық аудармасын жариялады, ол 1534 жылы Майнц қаласында басылып, кейіннен католиктердің түзету Библияларының бірі ретінде мойындалды. Латын тіліндегі еңбектерді басып шығарудағы жетекші орынға ие болған Кельн, империяның басқа кітап басып шығару орталықтарынан ерекшеленді. Кельн баспагерлері бүкіл елге таратуды мақсат етіп, діни, ғылыми және гуманистік еңбектерді қамтитын бағдарламаны іске қосты. Мысалы, Базельмен бірге Кельн де Роттердамдық Эразмның жазбаларын басып шығаратын маңызды орталық болды. Сонымен қатар, Кельн империяның ірі қалаларының ішіндегі жалғыз католик қаласы болып қалып, латын тіліндегі пікірталас жалғасқан Контрреформация еңбектерінің толық кітап бағдарламасын ұсынды. Алайда, қазіргі таңда Кельн баспа индустриясын ең жақсы бейнелейтін кітап – "Die Cronica van der hilliger Stat van Coellen" (Кельн қаласының қасиетті қаласы туралы хроникасы) атты Коэльхоф хроникасы. Коэльн аймағының рипуар диалектісінде жазылған бұл еңбек 1499 жылы Йохан Коэльхофф кіші жариялаған. Бүгінде ол ортағасырлық Кельн қаласы тарихының шыңы деп есептеледі.

Кельндегі қараңғылықтардың мазағы

XVI ғасырдың басында Кельн қаласынан басталып, бүкіл империяға тараған еврей кітаптарын, әсіресе Талмудты тәркілеп, өртеу туралы пікір таласы күшейді, мақсаты – еврей дінін басып тастау болатын. Бұл анти-иудейлік әрекеттің бастамашысы Иоганн Пфефферкорн болды, ол католик дініне өткен еврей және, көрінетін нәрсе, Кельн доминикан орденінің қолдауына ие болды; доминикан теологы Якоб ван Хугстраатен, Кельн монастырының приоры және папалық инквизитор ретінде, анти-иудейлік діни үгіт-насихатты сарапшылық пікірлермен және тыйым салатын памфлеттермен толықтырды, олардың көп бөлігі жетекші гуманист және еврей тілін зерттеуші Иоганн Реухлинге қарсы бағытталған. Бұл анти-иудейлік көзқарас Кельн соборында да көрініс берді. Бұрынғы еврей Виктор фон Карбен сыйлаған тас мүсіндер жиынтығы яһуди дінінен христиан дініне өтуді бейнелейді. Империяның барлық аймағына тараған, көптеген гуманистер мен император Максимилианды қамтыған дау, ван Хугстратенді және Кельн университетінің профессорларын гуманистер жазған "Келімсіз адамдардың хаттары" арқылы қорлауға алып келді, бұл Кельннің теологиялық консерватизмін ондаған жылдарға беделсіз қылды. Кітаптарға қатысты дау-дамайлар ақырында Реформацияның басталуымен маңызын жойды.

Надандықты жою

Мартин Лютердің жаңашыл тезистері Кельн қаласында да шіркеудің өзін жаңартуы керек пе және қаншалықты жаңартуы керек деген мәселеде үдемелі дау-жанжал тудырды. 1520 жылы император Карл V-тің тәж киюіне орай Августин монахының жазбалары собор ауласында жазбалы түрде өртеліп, Лютердің тезистері ерестік деп қаралып, қуғынға түсті. 1527 жылы қалалық кеңес қаладағы барлық лютерандарды қуу туралы шешім қабылдады, бірақ келісімді саясатты ұстануға тырысты, оны 1532 жылғы диетада Нюрнберг, Аугсбург немесе Франкфурт сияқты императорлық қалалар да қорғады. Реформация идеяларын ашық жариялаған Адольф Кларенбах және Петер Флистеден сияқты адамдар кеңес тарапынан архиепископтың билігіне тапсырылды. Діни мәселелерде өзінің билігін көрсеткісі келген Вид архиепископы Герман оларды өртеу жазасына кесті. Бірақ, келесі жылдары шіркеудегі бұзықшылықты жек көретін, Құдайдан қорқатын архиепископ архиепископты жаңару жолына салуға тырысты, бірақ бұл күш-жігері бекер болды. Нанымдағы даудың қарама-қарсы пікірлерін теңестіруге тырысқан Герман реформация идеяларын бірте-бірте қолдады және ақырында реформа теологтары Мартин Буцер мен Филипп Меланхтонды Рейнге шақырды. Олар архиепископ атынан «Einfältiges Bedenken» («Керексіз ойлар») атты бағдарламалық құжатты жариялады. Католик шіркеуінің терең тамырданған нанымына негізделген қарсы пікірді сол заманғы жетекші католик теологтарының бірі Иоганн Гроппер жазды. 1544 жылы епископ реформалық доктринаға сәйкес уағызшы сөзінің маңыздылығын көрсету үшін Кельн соборында уағызшы мінбері орнатты. Осылайша, архиепископтықтағы және Кельн қалалық кеңесіндегі католик партиясы Германға күдікпен қарады, ұзақ жыл кеңесші болған, берілген католик Арнт фон Зиген Карл V-ке қол жеткізуге мүмкіндік алды. 1547 жылы император архиепископты отставкаға кетуге мәжбүр етті. Осылайша, империядағы алауыздықты теңестіруге жасалған соңғы, мүмкін тым қарапайым әрекет толық сәтсіздікке ұшырады. Оның орнына келген архиепископтар Адольф және Антон Шомбург архиепископтыққа қайтадан қатаң католик бағытын берді.

Фландрияға сауда жолдары

Кельн саудасы үшін Фландрия және Солтүстік теңізге дейінгі сауда жолы өте маңызды болды. 16 ғасырда сауда ағындары Брюггеден Антверпенге ауысқанда, оны қайта бағыттау қажет болды, ол 16 ғасырдың ортасында Еуропаның экономикалық орталығына айналды. 1526 жылға қарай, Шельдадағы қаланың халқы 50 000-нан асып, Кельннің халқын басып өтті, ал 1560 жылға қарай Антверпен халқы екі есеге өсті. Керісінше, Брюггедегі Ганзалық контордың маңызы 15 ғасырдың соңына дейін азайды, себебі Цвиннің толып кетуіне байланысты Брюггеге теңіз кемелерінің кіруі қиын болды. Антверпен шетелдік сауда ағындарынан пайда тапты; португал саудагерлері қаланы қашықтықтан тауар импорттау орталығына айналдырды, мысалы, қант пен бұрыш тарату үшін. Соңында, Ганза Лигасы 1545 жылы конторын Антверпенге көшірді және 1563 жылдан 1569 жылға дейін Корнелис Флорис II салған беделді жаңа сауда үйін салдырды, бірақ ол сыйымдылығының бес бөлігінен біреуін ғана пайдаланды. Кельн саудагерлері халықаралық бәсекелестікке қарсы тұруда қиындықтарға тап болды. Антверпенде діни қақтығыстарды болдырмау үшін португал, итальян және фламанд саудагерлері тікелей Кельнге қоныстанды. Олар астық пен терілерді, бірақ ең бастысы мата мен жібек маталарын импорттады, бұл оларды Кельн өндірісімен тікелей бәсекеге қойды. Кейде Кельннің шетелдік саудагерлері қаланың қашықтықтан жүргізілетін саудасының үштен бірін құрады.

Кёльндегі қайта өрлеу дәуірі

XVI ғасырда Кельн патрициялары сауда сапарларында, әсіресе Фландрияда танысқан Ренессанс өнерінің ағымдарын өнер туындыларын тапсырыс беру кезінде бейнелеуге көшті. 1517 жылы Кельн отбасылары Хаккей, Харденрат, фон Мерл, фон Штрален, Салм және фон Берхем Сент-Мария им Капитол шіркеуі үшін қызыл экранды сыйлады; күрделі жұмыс Мехелендегі ағаш оюшысынан тапсырылды, осылайша Фламанд Ренессансын Кельнге әкелді. 1540 жылы Лоуренц Кроненберг Ловенхоф (Арыстан ауласы) деп аталатын қала әкімшілігінің үйіне соңғы готика және Ренессанс стильдеріндегі элементтерді біріктіре отырып, қосымша құрылыс жасады. Антверпенде туған Корнелис Флорис 1561 жылы соборлық тараптан Шоумбург үйінен шыққан екі архиепископтың ескерткіштерін орнатуды тапсырды, олардың бейнесі Кельнде «Флорис стилі» деп кеңінен танылды. Флориске 1567 жылдан бастап салынған қалалық үйдің лоджиясын жобалау тапсырылды, бірақ құрылыс Кельн тас қалаушысы Вильгельм Вернуккенге жүктелді. Кельн Ренессансының ең ізделіс суретшісі Бартель Бруйн Ұлы болды, ол Кельнде портреттерді салудың өзіндік стилін жасады. Дегенмен, мүмкіндігі бар отбасылар өздерінің мүшелерінің портреттерін Лондонға, патша сарайының суретшісі Ханс Холбейн Кішіге салуға рұқсат берді.

Кельн саудасына арналған күш-жігер

1550 жылдары халықаралық сауданың түбірінен өзгере бастағаны байқалды. Сауда артықшылықтарымен қамтамасыз етілген сауда байланыстары күшін жоғалтып, теңіз арқылы жаңа бағыттар ашылған сайын, алыс қашықтықтағы сауда Рейннен Солтүстік теңізге қарай жылды. 1560 жылы 100 000-нан астам халқы бар Антверпен Еуропаның экономикалық орталығына айналып, үлкен саудалық серпіліс жасады, Кельн саудагерлерін ығыстырды. Оңтүстік Германиядағы Аугсбург және Нюрнберг императорлық қалалары да маңызды сауда орталықтарына айналды; екі қаланың да халқы 30 000-нан асып, шамамен Кельннің деңгейіне жетті. Бұл Магдебургке де қатысты, ол Эльбадағы «staple rights» құқығынан пайда тапты. Сондықтан Кельн қалалық кеңесінде басымдық құрған Кельннің көтерме саудагерлері, қаланың халықаралық саудадағы беделін нығайтуға тырысты. 1553 жылы Антверпен тәжірибесіне еліктеп, Кельн тауар биржасы құрылды, ол тауарлық келісімшарттарды саудалауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Антверпендегі қаржы бизнесінің бір бөлігі Кельнге көшкен кезде, вексельмен жұмыс істеу да қалыптасты. Дәстүрлі бизнес салаларын, әсіресе шарап және мата саудасын нығайту мақсатында Кельн Ханза одағына белсенді түрде қатысты және 1556 жылы синдиктің лауазымын құрды – бұл осы уақытқа дейін өкілдігі жоқ ұйымдағы біршама бас хатшы. Бұл лауазым Кельннің өкілі Генрих Судерманға берілді, ол дипломатиялық жолдармен ескі сауда артықшылықтарын ұзартуға тиіс болды. Алайда, 1558 жылы Англияда Елизавета I билікке келгеннен кейін, оны Лондондағы Стальхоф үшін артықшылықтарды сақтауға көндіру мүмкін болмады, сондықтан оның маңызы жылдар өте келе азайды. Фландриялық конторды Антверпенге көшіргеннен кейін және 1563-1569 жылдар аралығында сауда бекетін салғаннан кейін Судерман контордың экономикалық маңыздылығын арттыру үшін күресті, бірақ нәтижесіз болды. Кельн кеңесінің Рейндегі сауда бизнесін жандандыру үшін жаңа қойма (Stapelhaus) салу (1558-1561) бастамасы табысты болды. Бұл ғимарат, ең алдымен, балық саудасын тиімдірек жүргізуге мүмкіндік берді; барлық халықаралық қиындықтарға қарамастан, Кельн әлі де күшінде қалған «stapelrecht» құқығынан айтарлықтай пайда көріп отырды.

Франкфуртта корольдің таққа отырғызылуы

Максимилиан II 1562 жылы қарашада Франкфурт-на-Майне қаласында неміс патшасы болды, Аахенде болмады – оның ата-бабаларының ұрпақтарындай. Ұзақ жылдар бойы дәстүрге айналған, Аахеннен Кельнге үш патшаның қасиетті реликвиясын зиярат ету үшін жасалатын салтанатты процессиядан бас тартты. Патша Кельндегі үш қасиетті патшаның қабірлеріне құрмет көрсету дәстүрін ұстанбады. 1484 жылдан бері Кельнге императорлық билікке жақындық пен мәртебе берген таж кигізу тойлары Франкфурт-на-Майнеде өтті. Бұл Кельннің ықпалын әлсіретуіне себеп болды, себебі Вид архиепискобы Фредерик IV таж кигізу кезінде Папаның бекітуін алған жоқ еді. Күз мезгілі болғандықтан, империяның билеушілері сайлау өтті деген сылтаумен Франкфурттан Аахен мен Кельнге қашық сапарға шығудан жаңылды. Сонымен қатар, патша протестанттық идеяларға жақын болды және реликвияларға құрмет көрсетуді көне деп санады. Барлық келесі императорлық таж кигізу рәсімдері де Франкфуртта өтті, ал таж кигізуші ретінде Майнц архиепискобы белгіленді. Осылайша, бұл ауысу "Қасиетті Кельн" туралы ғасырлар бойы қалыптасқан әңгімеге зиян келтірді. Көп ұзамай, 1567 жылдан бастап Кельн қалалық кеңесі Ренессанс стиліндегі қалалық ратушаның галереясын салды, ол римдік ежелгіліктердің триумф аркасының архитектурасын мақтан тұтып, Кельннің тарихи мәртебесін еске түсірді.

Рейнді реттеу

Орта ғасырдың соңынан бері Кёльн тұрғындары Рейн өзенінің оң жағалауындағы Полл маңында өзен арнасының солға қарай жылға бастағанын үлкен алаңдаумен байқады. Су тасқыны мен мұздың қозғалысы бұл ауытқуды одан әрі кеңейтті. Рейннің Полл мен Дюц арасындағы шығыс жағынан бұзылуын болдырмау үшін Кёльн қаласы жағалауды "Поль басқыштары" (Poller Köpfe) деп аталатын нығайту құрылыстарымен бекітуді жоспарлады, бірақ кеңес 1557 жылға дейін ғана архиепископпен шаралар бойынша келісімге келді. 1560 жылы ірі жоба басталды және 250 жылдан астам уақыт бойы жалғасты. Барлығы, жағалауды нығайту үшін үш мықты жартас салынды. Жүздеген кемелерді жағаға тіреумен қатар, өзен ағысының өзгерісін болдырмау үшін тал және сабандар да қолданылды. Темірмен күшейтілген емен ағаштары, базальт тастармен салмақталған және ауыр көлденең бұрыштармен байланыстырылған, өзен төріне айдалып кірістірілді. Солтүстік жартастың ұзындығы 1500 метрге жетеді дегенді айтады.

Картаға негізделген қала әкімшілігі

1566 жылдан бастап Испанияның Нидерланды аймағын қамқан діни және экономикалық дағдарыс Кельн қаласында үлкен алаңдаушылық тудырды. 1567 жылы Брюссельге, испандық тәждің жаңа генерал-губернаторы ретінде жіберілген Альба герцогы, фламандтардың наразылығын қатаң шаралармен және әскери күшпен басуға тырысты. Шиеленіс салдарынан көптеген босқындар Антверпенді тастап, Кельнге көшіп келді. Олардың ішінде кейіннен әйгілі суретші Петер Паульдің әкесі Ян Рубенс және біріккен голланд провинцияларының губернаторы болған Вильгельм Оранскийдың әйелі, Саксониялық Анна есімді белгілі тұлғалар да болды. Герцог Альба Кельн қаласына Рейн арқылы босқындардың келуін тоқтату және Оңтүстік Еуропадағы Габсбург иеліктеріне әскери транзит жолдарын қамтамасыз ету үшін үлкен қысым көрсетті. Кельн кеңесі испандықтардың қала әкімшілігін жақсарту және босқындарға қатысты қатаң болу талаптарын орындауға тырысты. Осы мақсатта, сол заманғы қазіргі әкімшілік шара ретінде, кеңес қаланың егжей-тегжейлі сызбасын жасады, бұл тұрғындар мен жаңа қоныстанғандардың қала туралы білуін арттыруға бағытталған болатын. Картограф Арнольд Меркатор 1:2450 масштабта жоспар жасады, картаның ғылыми стандарттарға сай болуын көздеді. Карта қала топографиясының салыстырмалы түрде дәл зерттеуіне негізделген, биіктік пен көзбен көру әдісінің шебер үйлесімі арқылы кеңістіктік эффект жасау мақсатында ғимараттардың орналасқан жерлері көрсетілген. Егжей-тегжейлі және нақты масштабта бейнеленгендігі үшін, бұл жоспар – Меркатор жоспары – бүгінде Кельннің алғашқы сенімді қала жоспары саналады және карталық тұрғыдан дұрыс жасалған алғашқы қала карталарының бірі ретінде танылады.

Бейбітшілікті орнатудың пайдасыз әрекеттері

Кельннің өркендеуіне негіз болған испандық Нидерландтың экономикалық аймағы 1570 жылдары тоқтаған жоқ. 1575 жылы испан корольі Филипп II мемлекеттік банкроттық жариялауға мәжбүр болды; Нидерландтағы испандық оккупациялық әскерлер жалақысыз қалды. 1576 жылы олар Фландрияны тонап, Антверпен қаласында қиратушылық әрекеттер жасады. Бұл «Испан ашуы» деп аталатын үлкен қорқынышқа әкеп соқты және фламандтар мен голландтардың испан тәжіне қарсы тұруын күшейтті. Көтерілістер кезінде Антверпендегі жаңадан салынған Ганза кеңсесі де бірнеше рет тоналды. Кельн саудагерлері келтірілген зиянды өтеуге тырысты, бірақ нәтижесіз болды; келесі жылдары кеңсе экономикалық маңыздылығын жоғалтты. 1579 жылдың қаңтарында келісілген Аррас одағы, одан кейін Утрехт одағы, испандық Нидерландтың бөлінуін белгіледі, одан Нидерланд пен Бельгия мемлекеттері пайда болды. Голландия провинциясы басымдығымен құрылған Утрехт одағына Брабант және Фландрия қалаларының көп бөлігі қосылды. Провинциялардағы дауларды бейбітшілікке келтіру үшін, формальды түрде әлі де қасиетті Рим империясының құрамында болған, император Рудольф II, испан корольінің жекжаттысы, келіссөздер арқылы шешім табуға тырысты. «Бейбітшілік күні» деп аталатын келіссөздер 1579 жылдың сәуірінен қарашасына дейін Кельнде өтті, өйткені императорлық қала стратегиялық маңызды мегаполис ретінде бейтарап орын ретінде қабылдануы мүмкін және делегациялар үшін қажетті инфрақұрылымды қамтамасыз ете алатын. Нидерланд, император және испан тәжінің өкілдері Кельн кеңесшілерінің қала сарайларында орналасты. Келіссөздер «Гюрзених» деп аталатын қала әкімшілігінде өтті. Алайда, конференциялар келісімге келмей аяқталды. Бүгінде Кельннің «Бейбітшілік күні» тәуелсіз голланд мемлекетінің пайда болуының бастауы ретінде қарастырылады. Голланд дауларының Кельн мүдделеріне қаншалықты әсер еткені 1580 жылы голланд әскери кемелері Рейн өзенімен Кельнге дейін жеткенде айқын болды. Рейн сайлаушыларының үйлестірілген күш-жігері басып кіргендерді дереу ығыстырды. Жалпы алғанда, жағдай Кельннің экономикалық мүдделеріне қолайсыз болды. Тәртіпсіздік Кельннің Фландрияға қарайтын сауда жолдарын күйретуге әкелді; сонымен қатар, голландтар Рейнге теңіз арқылы кіруді бақылай алды. Екеуі де Кельннің сауда ағындарына үлкен кедергі келтіріп, Кельннің Англиямен саудасын толығымен тоқтатты.

Ерте заманауи кезең

Ерте заманауи дәуірдің басында Реформация Кельннің жетекші топтарын үнемі әсер етіп отырды. 1582 жылы архиепископ Гебхард Трюхесс фон Вальдбург реформаланған дінге көшті және қаладағы шіркеулердегі тәжірибелерді реформалауға тырысты. Бұл Виттельсбахтардың күшті қарсылығына ұшырады, бұл Кёльн соғысына әкеп соқты. Қала халқы, кафедралық шіркеудің дін қызметкерлерінің үлгісімен, Римдегі Папаның ықпалын өз есіктеріндегі архиепископқа қарағанда артық көреді, сондықтан қала қоршаған қалалар мен ауылдарға тиген ең ауыр зардаптан құтылды. 1583 жылдан 1761 жылға дейін барлық билеуші архиепископтар Виттельсбах әулетінен тағайындалды. 17- және 18-шы ғасырларда архиепископтар Кёльннің еркін мәртебесіне бірнеше рет талас тудырып, күрделі құқықтық мәселелерді тудырды, олар көбінесе қаланың мүддесіне орай дипломатиялық жолмен шешілді. Сиқыршыларды қуғынға салу кезеңінде (1435–1655 жылдар) Кельнде 37 адам өлім жазасына кесілді, олардың көпшілігі 1626-1631 жылдар аралығында Бавария архиепископы Фердинандтың билігі тұсында болды. Өлім жазасына кесілгендердің бірі – Германияның алғашқы әйел пошта бастығы және ықпалды азамат Катарина Хенот еді. Ол, сол кездегі заңдарға сәйкес, кемшіліктері бар сот процесінен кейін қала билігіндегі жауларының қастандығының құрбаны болды.

Наполеондық және пруссиялық кезең

Француз революциялық соғыстары 1794 жылы Кельн мен Рейн аймағының француз әскерлерімен оккупациялануына әкеп соқты. Келесі жылдары француздар өздерінің орналасуын нығайтты. 1798 жылы қала, жаңа құрылған Роер департаментінің округіне айналды. Сол жылы Кельн университеті жабылды. 1801 жылы Кельннің барлық тұрғындарына француз азаматтығы берілді. 1804 жылы Наполеон Бонапарт әйелі Жозефина де Богарнемен бірге қалаға келді. Француз оккупациясы 1814 жылы пруссиялық және орыс әскерлері Кельнге кірген кезде аяқталды. 1815 жылы Кельн мен Рейн аймағы Пруссияға қарауына берілді.

Веймар Республикасы

Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяғынан 1926 жылға дейін Кельн қаласы соғыс тоқтату шарты мен одан кейінгі Версаль бейбіт шартының талаптарына сәйкес, Рейн армиясының британдық әскерлерімен басылып алынды. Француз оккупациялық әскерлерінің қатал шараларына қарағанда, британдықтар жергілікті тұрғындармен көбірек тәжірибелілікпен қарым-қатынас жасады. 1917 жылдан 1933 жылға дейін Кельн қаласының мэрі және болашақ Батыс Германия канцлері Конрад Аденауэр осы тәсілдің саяси әсерін мойындады, әсіресе британдықтар Рейн аймағын тұрақты түрде одақтас күштермен оккупациялаудың француздық жоспарларына қарсы болды. Рейн аймағын демилитаризациялау үшін бекіністерді бұзу қажет болды. Бұл, қаланың айналасында екі жасыл белдеу (Grüngürtel) құруға мүмкіндік берді. Осы мақсатта, артиллерия үшін ашық қалған бекіністер мен олардың айналасы үлкен халыққа арналған саябақтарға айналдырылды. Бұл жоба 1933 жылы аяқталды. 1919 жылы француздардың 1798 жылы жапқан Кёльн университеті қайта іске қосылды. Ол Францияның құрамына өткен Эльзас аймағының қалған бөлігімен бірге Францияға қосылған Германияның Страсбург университетінің орнын басатын оқу орны саналды. Веймар Республикасы кезеңінде Кельн гүлденді, әсіресе басқару, қала құрылысы және әлеуметтік салаларда үлкен жетістіктерге қол жеткізілді. Әлеуметтік тұрғын үйлердің жобалары үлгілі деп есептелді және басқа неміс қалалары да оларға еліктеді. Кельн Олимпиада ойындарын қабылдау үшін күшін сынағандықтан, Мюнгерсдорфта заманауи спорт стадионы салынды. 1920-ші жылдардың басында азаматтық авиацияға қайта рұқсат берілді, ал Кельн Буцвейлерхоф әуежайы ұлттық және халықаралық әуе трафигінің маңызды торабына айналды, Германияда Берлин Темпельхоф әуежайынан кейін екінші орынды иеленді.

Нацистік Германия

Нацистік Германияның басында Кёльн қаласын нацистер қиын деп санайтын, себебі қалада терең тамырланған коммунистік және католиктік ықпалдар болды. Нацистер қаланы бақылау үшін үнемі күресіп келді. 1933 жылғы 13 наурызда өткен жергілікті сайлауда нацистік партия 39,6% дауыс жинады, одан кейін католиктік Zentrum партиясы 28,3%, Германияның Социал-демократиялық партиясы 13,2%, ал Германияның Коммунистік партиясы 11,1% дауыс алды. Бір күннен кейін, 14 наурызда нацистер қалалық әкімшілікті басып алып, үкіметті өз қолдарына алды. Қалалық кеңестің коммунистік және социал-демократиялық мүшелері түрмеге қамалды, ал қала әкімі Аденауэр қызметтен босатылды. 1933 жылы нацистер билікке келген кезде Кёльннің еврей халқының саны шамамен 20 000 болды. 1939 жылға қарай қаланың 40% еврей халқы эмиграцияға кетті. Қалғандарының басым көпшілігі 1941 жылға дейін концлагерлерге депортацияланды. Деутц теміржол станциясының жанындағы сауда алаңы еврей халқын өлім лагерлеріне депортациялау және олардың үй мүліктерін ашық саудаға шығару үшін пайдаланылды. 1938 жылғы «Кристалл түнінде» Кёльннің синагогтары зақымдалды немесе өртке тоғыстырылды. Қаланың орталық бөлігінің көп бөлігін қайта құру жоспарланды, соның ішінде Дюц станциясы мен бас стансаны байланыстыратын басты жол салынды. Бас станса собордың жанынан бүгінгі университет кампусына жақын жерге көшірілуі керек еді, онда митингтерге арналған үлкен алаң, Майфелд салынды. Майфелд, кампус пен Аахен Вейхер жасанды көлінің арасындағы бұл амбициялы жоспардың соғыс басталғанға дейін жүзеге асырылған жалғыз бөлігі болды. Соғыстан кейін Майфелдтің қалдықтары бомбаланған ғимараттардың қираған үйінділерімен көміліп, төбелері бар паркке айналдырылды. 1945 жылғы ядролық бомбалардың құрбандарына арнап 2004 жылдың тамызында бұл парк Хиросима-Нагасаки паркі деп аталды. Парктің бірінде нацистік режимнің құрбандарына арналған қарапайым ескерткіш орналасқан. 1942 жылдың 30-31 мамыр түнінде Кёльн соғыстың алғашқы 1000 бомбалаушы ұшағының шабуылына ұшырады. 469 мен 486 адам, олардың 90% азаматтық адамдар, қаза тапты, 5000-нан астам адам жарақат алды, ал 45 000-нан астам адам үйсіз қалды. Шабуылдан кейін Кёльннің 700 000 тұрғынынан шамамен 150 000-ы қаладан кетіп қалды деп есептелді. Корольдік әуе күштері 1103 бомбалаушы ұшақтың 43-ін жоғалтты. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін Кёльннің 90% ғимараттары одақтастардың әуе шабуылынан, олардың көпшілігі RAF ұшақтарымен қиратылды. 1944 жылдың 10 қарашасында нацистерге қарсы Эренфельд тобының оннан астам мүшесі жұрт алдында дарға асылды. Олардың алтауы – «Эдельвейс пираттары» жастар тобының 16 жасар жігіттері, оның ішінде Бартель Шинк; Фриц Тейлен аман қалды. Бомбалаулар жалғасып, адамдар көшіп кетті. 1945 жылдың мамырына қарай 770 мың тұрғынының тек 20 мыңы ғана қалды. 1945 жылдың 4 наурызында АҚШ әскерлері Кёльннің шеттеріне жетті. Рейннің сол жағалауындағы қаланың орталық бөлігі 1945 жылдың 6 наурызында жарты күн ішінде басып алынды, неміс әскерлері аз қарсылық көрсетті. Хоэнцоллернбрюкке неміс пионерлері шабуыл жасап, оны қиратқандықтан, Рейннің оң жағалауындағы аудандар 1945 жылдың сәуір айының ортасына дейін неміс бақылауында қалды.

Соғыстан кейінгі Кельн

Кельн көршілеріне қарағанда үлкенірек болғанымен, Дюссельдорф жаңадан құрылған Солтүстік Рейн-Вестфалия федералды штатының саяси астанасы ретінде, ал Бонн – Федеративтік Республиканың (уақытша) астанасы ретінде таңдалды. Кёльн Батыс Германияның екі маңызды саяси орталығының арасында орналасқандықтан, көптеген федералды агенттіктер мен ұйымдардың орналасқан жеріне айналды. 1990 жылы бірігуден кейін жаңа жағдай саяси тұрғыдан жаңа федералды астана Берлинмен үйлестірілді. 1945 жылы сәулетші және қала құрылысшы Рудольф Шварц Кёльнді «дүниедегі ең үлкен қиратылған үйіндісі» деп атады. Шварц 1947 жылғы қайта құрудың бас жоспарын жасады, онда қала орталығында, әсіресе Солтүстік-Оңтүстік бағыты (Nord Süd Fahrt) арқылы бірнеше жаңа магистральдар салу көзделді. Бұл жоспарда соғыстан кейін автомобиль көлігінің күрт өсуі күтілуі ескерілді. Жаңа жолдардың жоспарлары нацистік билік кезінде белгілі бір дәрежеде дамыған еді, бірақ қала орталығындағы көптеген учаскелер құрылмағандықтан, құрылыс жеңілдеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде атақты он екі романдық шіркеудің, оның ішінде Сент-Гереон базиликасының, Ұлы Сент-Мартиннің, Сент-Мария-им-Капитольдің және тағы он шақты шіркеудің қирауы қаланың мәдени мұрасының зор шығынына әкелді. Бұл шіркеулерді және Гюрсенич сияқты басқа да ескерткіштерді қайта жаңғырту сол кездегі жетекші сәулетшілер мен өнер тарихшылары арасында пікір-дау тудырды, бірақ көп жағдайда азаматтық ниет басым болды. Қайта жаңғырту 1990 жылдарға дейін жалғасты, сонда романдық стильдегі Киниберт шіркеуі аяқталды. Қаланы қайта құруға біраз уақыт кетті. 1959 жылы қала халқы соғысқа дейінгі деңгейге жетті. Содан кейін қала тұрақты түрде өсті, ал 1975 жылы бір миллионнан астам тұрғыны болды, бірақ бұл бір жылға ғана созылды. Келесі 35 жыл бойы халық саны миллионнан асты болды, содан кейін 2010 жылы миллиондық шекті қайта басып өтті. 1980 және 1990 жылдары Кёльн экономикасы екі фактордың арқасында гүлденді. Біріншіден, жеке және мемлекеттік сектордағы медиа компаниялардың санының өсуі. Бұл компанияларға жаңадан салынған Медиа паркі ерекше назар бөлді, ол Кёльн қаласының орталығында көрнекті орталық құрайды және Кёльннің ең биік ғимараттарының бірі – KölnTurm (Кёльн мұнарасы) кіреді. Екіншіден, көлік инфрақұрылымын жақсарту, бұл Кёльнді Орталық Еуропадағы ең қолайлы мегаполистердің біріне айналдырды. Кёльн халықаралық көрмесінің экономикалық табысына байланысты қала 2005 жылы көрме алаңын кеңейтуді ұйымдастырды. 1920 жылдарға дейін салынған бастапқы ғимараттар Германияның ең ірі жеке телерадиокомпаниясы RTL-ге жаңа кеңсесі ретінде жалға берілді. 2015 жылы Германияда Жаңа жыл қарсаңында болған жыныстық шабуылдардың орталығы Кёльн болды. Кельн мұсылмандары Кельн орталық мешітін салуға тырысқаннан кейін дау туды, ол 2017 жылы аяқталды. Орта ғасырдан бері Кёльн тарихы үшін ең маңыздысы – Кёльн қалалық мұрағаты, ол Германиядағы ең ірі мұрағаттардың бірі еді. Оның ғимараты 2009 жылдың 3 наурызында метро желісін кеңейту құрылысы кезінде құлап кетті.