Кіріспе

Француз ақыны (1524–1585)

Пьер де Ронсар (pjɛʁ də ʁɔ̃saʁ; 11 қыркүйек 1524 – 27 желтоқсан 1585) – француз ақыны, немесе Франциядағы замандастары оны «акындардың ханзадасы» деп атаған. Ронсар Вендомуадағы Котур-сюр-Лоир ауылында, Маноир-де-ла-Поссоньерде дүниеге келген. Оның әкесі Франциск I-ге король үйінің басқарушысы болып қызмет еткен. Ронсар тоғыз жасында Париждегі Наварр колледжіне түсуден бұрын үйде білім алды. Кейіннен ол Шотландия, Фландрия және Голландияға кеңінен саяхат жасады. Есту қабілетінің нашарлауы оның дипломатиялық мансабын тоқтатқаннан кейін, Ронсар Кокере колледжінде оқуға берілді. Ол классикалық сын мен ғылымды ана тіліне қолдануды мақсат тұтқан жеті француз ақынынан тұратын Плеяда тобының мойындалған жетекшісі болды. Ронсар өнімді жазушы болды, оның шығармалары өмірі бойына бағаланып, сынға да ұшырады. Оның беделін Шарль Огюстен Сент-Бёв сияқты сыншылар қалыптастырды, ал оның поэзиясы тіл мен образдың көркемдігімен және өлшемнің әсем әртүрлілігімен ерекшеленеді.

Ерте өмір

Пьер де Ронсар Вендомои (қазіргі Лоир-и-Шер) провинциясының Котур-сюр-Лоир ауылында, Маноир-де-ла-Поссоньерде дүниеге келді. Бадуан де Ронсар немесе Россарт үйдің француз тармағының негізін қалаушы болды және Жүз жылдық соғыстың басында өзінің із қалдырды. Ақынның әкесі Луи де Ронсар, ал анасы Жанна де Чодье болды, ол ақсүйек және жақсы байланыстары бар отбасынан шыққан. Пьер ең кіші ұлы еді. Луи де Ронсар Франциск I-нің король үйінің басшысы болды, оның Павия шайқасынан кейінгі тұтқыны шартымен жеңілдетілді және Пьер туылғаннан кейін көп ұзамай үйден кетуге мәжбүр болды. Болашақ ақын алғашқы жылдары үйде тәрбиеленді және тоғыз жасында Париждегі Наварр колледжіне оқуға жіберілді. Францияның Мадлен патшайымы Шотландия королі Джеймс V-ке үйленгенде, Ронсар шотланд сарайында бетке айтушы болып қызмет етті, онда ол классикалық авторлардың француз тіліне аудармаларын жасауға шабыттанды. Патшайымның қайтысынан кейін бір жыл өткен соң, ол Англия арқылы Францияға оралды. Одан әрі саяхаттар оны Фландрияға, Голландияға және қысқа мерзімге Шотландияға, Клод д’Хумиермен, Лассиньи лордымен дипломатиялық миссияларға алып барды. Содан кейін ол Плейададағы болашақ әріптесі, Антуан де Байфтың әкесі Лазар де Байфтың сүйесінің хатшысы болды, осы сапарда оның серігі де болды. Кейін ол кардинал дю Белле Ланжедің төңірегіне жиналды; оның Франсуа Раблемен болған дау-жанжалы осы кезеңге дейін барады.

Зерттеулер

Оның перспективалы дипломатиялық мансабы 1540 жылы Эльзасқа барған сапарында естімеушілікке ұшырауынан тоқырады, ешбір дәрігер оны емдей алмады; ол одан кейін өзінің өмірін оқуға арнауға шешім қабылдады. Осы мақсатта Париждің көптеген мектептері мен колледждерінің ішінде таңдаған оқу орны Кокере колледжі болды, оның директоры Жан Дорат еді – кейіннен француз тілінде үндемегендігі үшін «қара жұлдыз» аталған Плеиаданың көрнекті өкілі және Ронсардың Байф отбасында оқытушы болып жұмыс істеген кезеңде танысы. Ронсарға Даураның шәкірті Антуан де Байф қосылды, Реми Белло да көп ұзамай оларға қосылды; жетіліктердің екіншісі Жоахим дю Белле де осы топқа енді. Сондай-ақ, француз трагедиясының қалыптасуына зор үлес қосқан көрнекті ғалым Мюретус (Марк Антуан де Муре) осы колледждің студенті болды. Ронсардың оқуы жеті жылға созылды, ал классикалық сын мен білімді ана тіліне қолдану қағидаларын жариялаған жаңа әдеби қозғалыстың алғашқы манифесі одан емес, Дю Беллден шықты. Соңғысының «Француз тілін қорғау және дамыту» атты еңбегі 1549 жылы жарық көрді, осы кезде «Плеиада» (немесе алғашқы аталымы бойынша «бригада») құрылған деп санауға болады. Ол, аты айтқандай, жеті жазушыдан тұрады, олардың аттары кейде әртүрлі тізімделеді, бірақ дәстүрлі канон Ронсар, Дю Белле, Байф, Белло, Понт де Тиар (ертеректе достардың қағидаларын өзінде бейнелеген мәртебелі тұлға), драматург Жодель және Дораттан тұрады. Ронсардың өзінің шығармалары сәл кейінірек жарық көрді, ал Ду Беллдің оны жариялауға итермелеген әрекеті туралы бір қызық оқиға бар. Одан бұрын бірнеше жеке және шағын шығармалар, Антуан де Бурбон мен Жанна де Наварраға арналған эпитал (1550), «Франция гимні» (1549), «Бейбітшілікке ода» 1550 жылы Пьер де Ронсардың «Одалар» кітабының алғашқы төрт кітабының («бірінші» деген сөз маңызды және назар аударуға лайық) жариялануына дейін жарық көрді. 1552 жылы оның «Кассандраға арналған махаббат» атты еңбегі мен «Одалардың» бесінші кітабы жарық көрді, ол 15 жастағы Кассандра Сальвиатиге арналған, онымен ол Блуада кездесіп, оның әкесінің Талси шатосына барған. Бұл кітаптар қызу әдеби дауға себеп болды. Маро қайтыс болды, бірақ ол көптеген ізбасарларын қалдырды, олардың кейбіреулері Плеиаданың қатаң әдеби сын-тексеруін, тек қана ана тіліндегі және орта ғасырлық формаларды сынай қарауын, француз поэзиясына «көнелердің үлгісін ұстануды» және т.б. кеңес беруін «Клементинаның жастық шағы» авторының және оның мектебінің қадір-қасиетіне тікелей нұқсан келтіру деп есептеді.

Атак-даңқ

Ол өз заманында ең жоғары дәрежеде танымал болды, оның өркендеуі үздірілген емес. 1555 жылы Маргарет де Валуаға арналған ырларын, 1556 жылы тағы бір қаһарманға арналған «Амурлар» поэмасының аяқталуын, ал 1560 жылы Франциск II патшасының жұбайы Мэри Стюарттың шақыруымен «Элегиялар, маскарадтар және пасторальдар» жинағын жариялады. Осы жылы оның ең маңызды және қызықты «Француз поэзия өнерінің қысқаша нұсқауы» (Abrégé de l'art poétique français) жарық көрді. Патшалардың жиі алмасуы Ронсардқа ешқандай зиян тигізбеді. Франция королі Шарль IX, ағасынан кейін көп ұзамай таққа отырып, тіпті Генрих пен Францискке қарағанда оған жақсы көңілмен қарады. Ол оған сарайда бөлме берді, түрлі аббаттықтар мен монастырларды сыйлады, және оны поэзиядағы шебері ретінде тұрақты түрде шақырып, құрметтеді. Шарль IX та нашар ақын болған жоқ. Дегенмен, патшалық қолдаудың жағымсыз жақтары да болды. Бұл гугеноттардың Ронсардқа деген күшті қарсылығын тудырды, олар оған қарсы үнемі паскинадтар жазып, оны босқын және дінсіз деп көрсетуге тырысты (Аркёйдегі Дионис мерекесін әжуалай көрсету арқылы, онда достары алғашқы француз трагедиясы – Жодельдің «Клеопатрасының» табысын тойлаған), сондай-ақ (бұл оны ең көп ренжіткен сияқты) оның ізбасары Дю Бартасты оның қарсыласы ретінде көрсетуге тырысты. Оның өзінің айтуынша, олар осы әртүрлі аргументтерге қанағаттанбай, оны өлтіруге әрекеттенген. Осы кезеңде Ронсард «Франциада» (1572) эпосын жаза бастады, ол ешқашан аяқталмады және көбінесе өлеңдемесіне байланысты сәтсіздікке ұшырады – эпикалық поэзия жанрына нашар сәйкес келетін он буынды ұйқастықтар. Метр (он буынды) Ду Бартас пен Агриппа д’Обиньенің жақын арада жарық көретін керемет александриндерімен салыстырғанда нашар көрінетін еді; жалпы жоспары әлсіз классикалық, ал тілінің өзінде Плеяданың ең жақсы туындыларын ерекшелендіретін ғылым мен табиғи сұлулыққа деген құштарлықтың керемет үйлесімі жоқ немесе өте аз. Бұл поэма ешқашан тұрақты табысқа жете алмас еді, бірақ оның пайда болуымен бірге, оның жариялануына екі апта бұрын болған Сен-Бартоломей қырғынымен тұспа-тұс келді, бұл ерекше жағдайға түсірді. Мемлекеттің бір тобы мұндай сәтте сарайдың ықыласына ие адамның жұмысына салқын қараса, екіншісі басқа нәрселер туралы ойлануға мәжбүр болды. Шарльдің өлімі Ронсардтың сарайдағы ықыласына ешқандай әсер етпеді, бірақ оның денсаулығының нашарлауымен байланысты, ол сарай өмірінен бас тартуға шешім қабылдады. Соңғы күндерін ол негізінен туған жері Вендомдағы үйінде, сол маңдағы Круа-Вальдегі аббаттықта немесе Парижде, әдетте ғалым ретінде танымал Жан Галланның қонағы ретінде өткізді. Сондай-ақ, оның Фаубург Сен-Марселде жеке үйі болған сияқты. Қалай болғанда да, оның жеңілдіктері оны өте жақсы жағдайда қамтамасыз етті, және ол кітаптарынан пайда табуға ниеттенбеді немесе тілемеді. Оның баспагерлеріне «du bois pour se chauffer» сатып алу үшін ақша беру туралы жартылай әзіл-қалжың ұсынысы, оның «Œuvres complètes» соңғы қайта қарауына байланысты, осындай ниеттің жалғыз белгісі болып табылады. Керісінше, ол өз суверенінен ғана емес, Англия королевасы Елизавета I сияқты көптеген адамдардан сыйлықтар мен сыйлықтар алды. Шотландия королевасы Мария түрмеден оған хат жазды, ал Тассо «Иерусалим» туралы оның пікірін сұрады.

Соңғы жылдар

Оның соңғы жылдары көптеген жақын достарының қазасымен ғана емес, денсаулығының нашарлауымен де күйреген еді. Бұл оның әдеби еңбектерінің сапасына кедергі келтірмеді; ол көбінесе бос отырмады, тіпті оның соңғы өлеңдерінің кейбірі ең жақсы туындыларының қатарына жатады. Алайда, ол жұмысын қайта-қайта өңдеуге құмар болды, және оның кейінгі өзгерістерінің көпшілігі жақсарту емес. 1585 жылдың соңына қарай денсаулығы нашарлап, бірнеше ай бойы үйден үйге мазасыздықпен көшіп-қонып жүрген сияқты. Соңы келгенде – қатты ауырсығанмен де, ол нық қадаммен және діни сеніммен қарсы алды. Ол Туреньдегі Сент-Косме монастырында болды, және осы атаумен шіркеуде 27 желтоқсан 1585 жылы жұма күні жерленді.

Шығармалары

Ронсардың туындыларының мінезі мен тағдыры әдебиет тарихындағы ең көрнекті жайттардың бірі болып табылады және соңғы үш ғасырдағы француз әдебиетінің дамуының бір көрінісін ұсынады. Оның ұзақ уақыт бойына зор құрметке ие болуы немесе қатал сынға ұшырауы оның тағдыры болды. Бастапқыда, айтылғандай, Мароның достары мен ізбасарларының оған деген дұшмандығы, толығымен негіссіз емес, оның үлесіне тиді, содан кейін Хугеноттар фракциясының одан да қатал қарсылығы күш алды. Олар Дю Бартас сияқты көрнекті ақынға ие болғандықтан, Ронсардың ең осал тұсын шабуылдай алды. Бірақ тағдыр оған өміріндегі ең жамандығын көрсетпеді. Оның қайтысынан кейін Малхербтің ықпалымен классикалық реакция басталды, ол Ронсарға жеке жек көрумен қараған сияқты көрінеді, бірақ олардың кездескеніне нақты дәлел жоқ. Малхербтен кейін Корнель мен оның замандастарының даңқы артып, Плейаданың әрең жарасымды және теңсіз туындыларын жасырды. 17 ғасырдың соңғы жартысындағы француз сыншылығының диктаторы Бойлоның өзі оған тікелей шабуыл жасады. Содан кейін Ронсар, Жан де Ла Брюер және Фенлон сияқты аз ғана адамдардан басқа, оны мазақ етпегенде ұмытты. Ол осы жағдайда 18 ғасырдың барлығында және 19 ғасырдың бірінші ширегінде қалып қойды. Романтизм қайта жандануы, оны Бойлоның ерекше қарсыласы ретінде қарастырып, оның керемет тілімен, бай ырғақтық қабілетімен және классикалық және ортағасырлық ерекшеліктердің үйлесімімен қызығушылық танытты. Оның есімін бір түйін ретінде қабылдап, оның артықшылықтарын кейбір жағдайларда шамадан тыс бағалады. Сент-Бёвтің "Француз әдебиетінің кестесі" және кейін басқа авторлардың сындық еңбектері Ронсардың беделін бекітті. Ронсар Плейаданың мойындалған басшысы және оның ең көп сөзді ақыны болды. Ол, мүмкін, оның ең жақсысы да болды, бірақ Беллоның кейбір жекелеген туындылары оны ауалы жеңілдікпен басып өтеді. Ду Беллдің бірнеше сонеті Ренессанстың қайғысын оның кез келген туындысынан гөрі жақсы көрсетеді, ал "Трагиктер" мен "Құдайлық аптаның" ең жақсы үзінділері оның жұмысын александриялық өлеңнің шеберлігімен және оны сатирикалық айыптаулар мен суреттемелі баяндау үшін пайдалану қабілетімен асып түседі. Бірақ оның туындылары өте кең көлемді (біздің шамалауымызша, оның жүз мың жолға жуық өлеңі бар) және формасы бойынша ерекше әртүрлі. Ол Францияға сонетті енгізбеді, бірақ оны енгізілгеннен кейін көп ұзамай және шеберлікпен қолданды. Мысалы, "Quand vous serez bien vieille" француз әдебиетінің танымал жұмылдарының бірі болып табылады. Оның көптеген одалары қызықты және ең жақсы жағдайда жақсы жазылған. Ол ежелгілердің строфикалық құрылымын еліктеуге тырысты, бірақ көп ұзамай дәл сандық метрдің орнына Горацийдің одасын ұйқасқа бейімдеудің қажеттілігін түсінді. Осы соңғы түрінде ол біздің заманымызға дейін 17 ғасырда жоғалып кеткен керемет әуенді ырғақтарды ойлап тапты. Оның ұзақ туындылары кейде дұрыс таңдалмаған өлшемді көрсетеді, ал оның эпизодтық поэзиясы (хаттар, эклогтар, элегиялар және т.б.) оның үлкен көлемінен зардап шегеді. Бірақ "Франциадаға" алғы сөз өлеңнің өзінен жақсы жазылған өлең болып табылады (александриялық өлеңмен жазылған). Жалпы, Ронсар өзінің махаббат өлеңдерінде ең жақсы (Кассандраға, Пиклге, Мариге, Женеврге, Хеленге, Хелен де Суржерге, кейінірек және негізінен "әдеби" махаббатқа арналған ұзақ сонеттер мен одалар), сондай-ақ елді сипаттауларында (танымал "Кассандраға арналған ода", "Беллерия фонтаны", "Гастин орманы" және т.б.), олар көркем және жаңа. Ол мектебінде қалыптасқан әдемі кішірек сөздерді қолданды. Ол Плейаданың тағы бір сәнділігі болған керемет сын есімдерді ("марбрин", "синабрин", "ивуарин" және т.б.) қалай қолдануды жақсы білді. Қысқасы, Ронсар француз поэзиясының 16 ғасырындағы екі үлкен артықшылығын келесі екі ғасырмен салыстырғанда айқын көрсетеді: тіл мен образдың көркемдігі және ырғақтың әдемі әртүрлілігі.

Жалпы

Хеннигфельд, Урсула: Бұзылған дене: трансмәдени перспективадағы Петрарка сонеттері. Вюрцбург: Кенигсхаузен және Нейман, 2008.

Сын

Сент-Бёв, "Каузери дю Лунди" мақалалары. Ф. Л. Лукас, "Сот ақындарының патшасы", Ронсар туралы эссе, "Француз және ағылшын тілдерін зерттеулер" жинағында (Лондон, 1934), 76–114 беттер. (Интернетте. 1950 жылы жаңартылған басылым; "The Cassell Miscellany" (Лондон, 1958) жинағында қайта басылды.)