Кіріспе

Бразилия мен Колумбияда тұратын Амазонканың түпкiлiктi халқы Хупда (шулай-ақ Хуп, Хупд'äh немесе Húpdəh деп аталады) - Бразилия мен Колумбияда тұратын Амазонканың түпкiлiктi халқы. Олар хоп тілінде сөйлейді.

Тұрғын үй және көршілері

Хупд'äh халқы Бразилиядағы Амазонас штатының Жоғарғы Рио-Негро аймағындағы Ваупес өзенінің сол жағалауы мен Колумбиядағы Ваупес департаментіне қосылатын Тикие және Папури өзендерімен шектелген аймақта тұрады. Олар Надухуп тілдер тобының бір бөлігі ретінде танымал және 18 ғасырдан бері отарлау шекараларымен байланыста болды. Халықты қырып-жойған қызылша, шеш және тұмау ауруларының сансыз рет тарағаны туралы деректер бар. Қазіргі уақытта олар шамамен 35 ауылға (жергілікті топтарға) таралған, олардың жалпы саны 1500 адамды құрайды деп есептейді. Хупда ауылдары, әдетте, Туканоан, Тариана, Туюка және Пиратапуйо халықтарының аймақтарына жақын орналасқан. Туканоан тілдер отбасының тілдерін сөйлейтін халықтар Ваупес өзенінің гидрографиялық алабын құрайтын өзендер мен өзендердің жағалауында тұрады. (Рио) Негро (қара) өзенінің аймағында Hupd'äh тілдер отбасының бір бөлігі болып табылатын басқа тайпалар бар. Әр тайпаның өз тілі бар, олар орманның ішінде, өзеннің бойында өмір сүреді. Мысалы, кейбір юхуптар Тикие өзенінің оң жақ шетіне орналасқан өзендерде (Кастаньо, Самаума, Кунури және Ира өзендері) өмір сүреді, олар саны жағынан гупдалардан аз және олармен араласқан жоқ. Какуа халқы Колумбиядағы Папури өзенінің сол жағындағы өзендерде тұрады және Папури өзеніне құятын өзендерде тұратын Хуптамен кездейсоқ байланыс жасайды. Колумбияда әлі күнге дейін Гуавири және Энирида өзендерінде Нукақтар бар. Дау халқы, әдетте Кама деп аталады, ең кішкентай тайпа болып табылады және қазіргі уақытта саны 100-ге жуық; олар Сан-Габриэль-да-Качоэйраның айналасында тұрады, бірақ олардың дәстүрлі үйі Курикуриари өзеніне құятын өзендерінде. Ақырында, саудагерлермен (регатоэ) тұрақты байланыста болған Надебтер Рио-Негро өзенінің оң жағына құятын Джурубакси және Унэикси өзендеріндегі табиғи орман өнімдерін өндіру арқылы өмір сүреді. Маку деген сөз Хуп емес. Бұл сөз аравак (баньива) тілінен шыққан болса керек, "тілі жоқ" немесе "біздің тіліміз жоқ" деген мағынаны білдіреді. (ma aku; ma=жекелік сын есім, aku=тіл). J. Hill (1986) "Wakuénai" атауын аравақтың бес солтүстік диалектілерін белгілеу үшін қолданады және "Wakuénai" "тілімізді сөйлейтін адамдар" деп аударады (wa aku nai; wa = біздің, aku = тіл, nai = ассоциативтік жұрнақ). J. Hill Içana-ның Курипако мен Баньуаларын Маакунайдан {ma ku nai ma=жекелік алмасу aku=тіл nai=ассоциативтік жұрнағы =тілі жоқ адамдар} басқа топтарды белгілеу үшін, олардың тілі Хупта түсінбейді. Бұл жағдайда Баньиа үшін Туканолар Маакунай болып табылады. Осы лингвистикалық аспектіге сүйене отырып, Нимуендайудың гипотезасын растау мүмкін. Маку деп аталатын әртүрлі топтар сол аймақта болды, өзен жағалауында өмір сүрді, солтүстіктен Кассикиари каналы арқылы аравактар мен батыстан тукандар келгенге дейін. Шын мәнінде, Маку термині бүкіл Рио-Негро аймағында түпкүлдік халықтар арасында ғана емес, кабоклос (еуропалық және жергілікті тектес адамдар) арасында да дұрыс қолданылмайды және Сан-Габриэль тұрғындарының диалектілеріне енгізілуде. Терминнің мағыналық контексі әрқашан орманмен байланысты, ал туканоандар мен аравакандар сияқты бау-бақша индейлерімен байланысты емес. Өздерінің ауылдарының географиялық орналасуына байланысты туканоандықтар әрқашан өзендік үндістер деп сипатталған, ал макулар ормандық үндістер деп сипатталған.

Басқа жергілікті топтармен қарым-қатынастар

Хупд'ахтар Ваупес, Тикие және Папури өзендерінің Туканоан, Десана, Туюка және Тариано индейлерімен күрделі және тұрақты тарихи қарым-қатынас жасайды. Бұл этникалық қатынастар осы аймақтың халықтарының дәстүрлерінің бір бөлігі болып табылады және оны сақтау сол аймақтың халықтарының мәдени тепе-теңдігін қамтамасыз етеді. Бұл қарым-қатынас симбиотикалық, асимметриялық және иерархиялық немесе жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы қарым-қатынас ретінде сипатталған. Туканоандықтар өздерінің мінез-құлқын аймақтағы тайпалардың шығу тегі туралы әңгімелейтін аңыздармен ақтайды. Туканоялық мифтерге сәйкес, Хупдалар дүниеге соңғы болып келді. Нәтижесінде олар төменгі саналады, Ваупес өзені бассейніндегі тайпааралық қатынастар иерархиясында ең төменгі орында және осыған байланысты төменгі саналатын жұмысты орындауы керек, оны иерархиядағы ең төменгі қатарлы кландар ғана орындайды.

Тіл

Хупд'ах туканоанды "sokwät däh" деп атайды, бұл тукан деп аударылады. Олар туканоалықтарды "wóh", "wóh däh" деп те атайды. Бұл терминдер жалпылама қолданылады, басқа адамның қай тілдік топқа жататынына байланысты айырмашылық жоқ. Хупда өздері қарым-қатынаста болатын басқа әлеуметтік топтарды ажырату үшін қолданатын сөздер - үнді еместер мен ұлттық қоғамның агенттері үшін "tëghõih däh". Бұл сөзбе-сөз "жанып жатқан отынның дыбысы" дегенді білдіреді және ол сырттан келгендер, ақ адамдар, Шығыстан келгендер және көптеген нәрселерге ие болғандар. Бұл атау атыс қаруының дыбысынан алынған деген болжам бар. Миссионерлер үшін олар "páídäh" терминін қолданады, оларды тігõih däh-ге қарағанда бөлек әлеуметтік категория ретінде ажыратады. "Мера" термині "шығыстан" немесе "төменнен" дегенді білдіреді, бұл "пор" дегенге қарама-қайшы келеді, бұл "батыстан" немесе "жоғарыдан" дегенді білдіреді, әрқашан өзенді сілтеме ретінде қолданады. Бұл терминдер сондай-ақ жол жүру бағытына қатысты қолданылады. Адам әрқашан жеке топтардың орналасуын осылай түсіндіреді, ешқашан шекараны анықтамайды, ол тілдік немесе аумақтық болсын, өйткені барлық гупдалар өздерін бауырлар және бір гуп әлемінің бөлігі деп санайды. Олар тіпті басқалар басқаша сөйлейді деп те айта алады. Бұл тек акценттің өзгеруі немесе сөздіктің бірнеше сөздері болуы мүмкін.

Мәдениет және ядролық отбасы

Хупд'ахтар аңшы ретінде орманды жақсы біледі және олардың көршілері кеңінен істейтін ауыл шаруашылығында жұмыс істемейді. Олар 20-дан астам тайпалар арасында таралған. Әр кланның ортақ ата-бабасы және әр кланға тән рәсімдер жиынтығы бар. Некелер кландар арасында жасалады, өйткені кландағы неке қандастық деп саналады. Некедегі ер адам, әдетте, әкесінің немесе қайын әкесінің жергілікті тобында тұруы мүмкін. Ал Алто Рио Негро аймағындағы барлық тайпалар Дабукуриді және Джурупариді тойлайтындықтан, Хупда өздерінің капи ваиясын сақтайды. Ошақ тобы, "кака", өндіріс пен тұтынудың ең кіші бірлігі болып табылады және ядролық отбасынан құралуы мүмкін; оған қосымша адамдар (қайыншектер, жетім немерелер, жесір ағалар) кіруі мүмкін, бұл оны кеңейтілген отбасыға айналдырады. Топтың идеалды мөлшері жоқ, ал олардың саны әр түрлі жергілікті топтарда әр түрлі болады. Ошақ тобы айтарлықтай дербес, әдетте басқа жергілікті топтарға баратын әлеуметтік бірлік болып табылады және жергілікті топтың ең мобильді бөлігі болып табылады. Жалпы ереже бойынша, ошақ тобы өзін-өзі қамтамасыз етуі керек және осы мақсатта әрбір ошақ тобында әдетте екі ересек адам, ер адам мен әйел адам болады, олар әрқашан бір-бірімен некеде болады. Екі жұп ешқашан бір отандастық топқа кірмейді, егер отандастық топтағы адамдардың ең аз саны екі болса.

Ұрпақ және кландар

Хупда әлеуметтік топтары бір желілік тектес, аталық кландармен және экзогамиялық бірліктерде таралған. Клан термині гупта қоғамының негізгі бірлігін сипаттау үшін қолданылады. Хупда кланы Туканоан кландары сияқты нақты географиялық аймаққа / орналасуға ие емес. Клан - бұл ортақ ата-бабалары бар мүшелерді біріктіретін топ. Хупда өмірінің тұжырымдамасы мен әлеуметтік өзара іс-қимыл динамикасы аясында жергілікті топқа қарағанда кланның маңызы аз, өйткені жергілікті топты белгілі бір кланмен сәйкестендіру қиын. Жергілікті топта бауырластық идеясы мен аумақтық ұғым қалыптасады. Аумақтық ұғым әр түрлі жергілікті топтар арасындағы әлеуметтік өзара әрекеттесу үшін маңызды. Жергілікті топ мекендейтін географиялық аймақ жергілікті топқа емес, кланға тиесілілікті білдіреді. Дабукури мерекелері ("pä") жергілікті топтар арасында өткізіледі, ал әртүрлі тайпалар арасында емес. Кландар өзара қарым-қатынаста "яуам" ретінде, ортақ ата-бабалары барлар, немесе "кот" ретінде, бір-бірімен тікелей байланысты. Бір ата-бабадан тараған тайпалар арасында ең үлкен "ó" мен ең кіші "púy" деген иерархия бар. Кейбір үлкен кландарда, мысалы, Тикие өзенінің ортасындағы "Sokwätnohködtëh" сияқты, бірнеше аталық сызық бар, ал барлық мүшелер өздерін ортақ ата-бабадан тараған деп санайды. Бұл қатынастарды олардың шежірелерінде клан мүшелері көрсете алмайды. Әр клан белгілі бір рәсімдер мен аңыздарды біледі және бұл білімді оның барлық мүшелері бөліседі. Кланның ең маңызды рәсімі - оның атын беру (өткеру). Бұл рәсімді, әдетте, атауды алған адаммен тікелей туыстық қатынасы бар кландағы ең үлкен ер адам немесе егер ол әлі тірі болса, әкесінің әкесі орындайды. Бұл рәсімді әдетте "биìд hàt" немесе рәсімнің аты деп атайды. Бұл атау рәсімінде ата-бабасының есімін өзгертіп, жаңа туған балаға береді. Бұл атау күнделікті өмірде қолданылады және "biìd hàt" туралы құпиялық жоқ. Әр кланда әр жынысқа арналған 5-7 атау бар. Ата-бабалардың атаулары атаулар ретімен қайталанады. Бұл жаңа туған баланың ата-бабамен алмасуы деп қарастырылады. Алмасу жүргізілген кезде бала кланның мүшесі болады. Алғашқы туылған ұлға әкесінің аты беріледі, ал әкесінің аты әкесінен алынады. Кейінгі ұл балаларға ата-бабасының кіші ағаларының есімдерін атауға болады, ешқандай ерекше тәртіпте емес. Атау, жеке адамды кланның мүшесі ретінде заңдылықтан басқа, адамның иерархиядағы орнын анықтайды. Осылайша "биìd hàt" - кланға тиесілі болу. Атаудың болуы кланға тән барлық білімге және оған қол жеткізу мүмкіндігіне, сондай-ақ әлеуметтік, экономикалық немесе діни артықшылықтардың жиынтығына құқығы бар екенін көрсетеді. Кланның есімін иеленуші өз кланына жүктелген барлық міндеттерді орындауы және құрметтеуі тиіс. Папури мен Тикие өзендерінің арасындағы аймақта 20-ға жуық атаулы тайпалар бар. Кландар иерархиялық жүйемен байланысты және аймақта шашырап жатыр; клан мен аумақ арасында тікелей байланыс жоқ. Туканоандықтардың арасында көрініс тапқандай, кландар арасындағы иерархия қатаң емес. Кланның бөліну процесі белгілі бір аймақтарда (табиғи) ресурстардың азаюына байланысты жүреді. Кланның меншігі жоқ, бірақ белгілі бір аймақпен байланысты. Мысалы, "Депутех" кланының барлық мүшелері шығыстан келді, тіпті олар Белем-ду-Парадан келгенін айтты. Туған-туыс кластары ішінде рұқсат етілген некелерге екі жақты туысқандар кіреді. Хупданың әлеуметтік құрылымындағы экзогамиялық бірлік - клан, әсіресе патрилокалды. Хупданың туыстық терминологиясында бес түрлі ұрпақ бар, екеуі жоғарыда және екеуі төмен. Барлық туыстық терминдер отбасының мүшелеріне, нақты немесе ойдан шығарылғандарға қатысты. Екінші буында (2) қандас және туысқан туысқандар арасында айырмашылық жоқ. Әке мен анадан басқа барлық терминдер нақты және ойда-ойыңда туысқанымызды білдіреді. Туғандық терминдері әр ұрпаққа, жынысқа, туыстық қатынастарға және қандастарға сәйкес адамдарды анықтайды. Хупдада қолданылатын ең маңызды туыстық термин - некеге тұру. Басқаша айтқанда, олардың пікірінше, ең жақсы неке қиылысқан туыстар арасында, немесе басқаша айтқанда, екі жақты туысқандар бір ұрпақтың.

Вопес өзенінің рөлі

Ваупес өзенінде, негізінен туканоандар бар, бұл жерде сыртқы ресурстардың көпшілігі жұмыс үшін алынады. Бұл - коммерциялық қатынастар. Гупда үшін (қоғамның) аурулары мен қарғыстары осында пайда болады. Бұл ортада гуптаның мінез-құлқы әрқашан кез келген тәртіпке толық мойынсұнушылықты білдіреді. Бұл ортада екі қарама-қарсы племени өзара әрекеттеседі, жас маңызды емес, жағдай анықталады, диалог барлық жағынан қысқа және әдепті. Хүпданың шақырусыз немесе келісім-шартсыз туканоялық ауылдарға баруы сирек кездеседі. Керісінше, бұл дұрыс емес. Туканоандар Хупда ауылдарына өздері қалаған уақытта барады, кейде жай ғана серуендеу үшін немесе құрғақ ет немесе балық сияқты заттарды жинау үшін. Хупда мен белгілі бір туканоалық ауыл арасындағы қарым-қатынас тұрақты болмаса да, тұрақты. Бұл еңбек қатынасы және оны жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы қарым-қатынас деп қарастыруға болады. Бұл қарым-қатынастар жеке болуы мүмкін немесе бүкіл ошақ тобын қамтуы мүмкін. Осы себепті хупдалар Туканоан ауылында өзін ыңғайсыз сезінеді және олар мұнда қажетінен артық уақытқа қалмайды; олар ауру жұқтырудан қорқады. Хупда өзен жағалауындағы жерлерді туканоандықтар меншігі деп санайды және олардың өмір сүруі осы болжамға негізделген. Хупдалар өздерін үйіндей сезінеді және орманды да жақсы көреді. Олар өзен жағасына көшіп бармай, ұзақ уақыт өмір сүруге мүмкіндік беретін ресурстарды табады. Олардың үйлері орналасқан ашық жерлерде мінез-құлық басқа ережелерге бағынады. Бұл жерлер басқа хупдалармен араласу мен рәсімдер өткізу үшін арнайы орын болып табылады. Хупда өзенінің бассейнімен басқа тұрғындарымен ортақ орта ретінде бөліседі, басқалардан ерекшеленетін өмір салтын өмір сүреді, оның бейімделу түрінде идеологиялық факторлар. Бұл идеологиялық факторлар мифологиялық корпусқа негізделген әлемді түсіндірумен таңбаланады, бұл оларды иерархиялық жүйедегі әлеуметтік және этносаралық қатынастарда нақты рөлге ие етеді. Осылайша, оларды аймақтағы басқа тайпалардан ажырату үшін жай ғана аңшылар, жинаушылар, көшпелілер немесе жартылай көшпелілер ретінде сипаттау тек талдаудың бірінші деңгейінде ғана маңызды, онда тайпалар арасындағы айырмашылықтар, мүмкін, олардың жеке техникалық экономикалық жүйелеріне негізделген. Бұл модельде жер мен орман ресурстарын ұйымдастыру үшін қажетті адам ресурстарының арасында этносаралық қатынастар мен жерді пайдалану, адам қызметінің осы ресурстарға әсері және ең бастысы, аймақты бөлісетін әртүрлі халықтар арасындағы тепе-теңдікті сақтау қамтылған.

Космология

Гупдалардың арасындағы ауру түсінігі олардың осы дүниедегі өздерінің көзқарастары мен адамзаттың көзқарасы арқылы айқындалған осы әлемдегі өздерінің көзқарастарына негізделген. Олардың космологиясының басты ерекшелігі - бір-біріне жабысып тұрған бірнеше әлемдер. Жер бетіндегі әлем [sáh] - бұл біздің денемізде [sáp] өмір сүретін және жалғастыра беретін жазықтықтың екі ұшы арасында орналасқан. Шығыс жағында [мера] "wedó ip mòy" (күн мен айдың әкесі үйі), ал батыс [pörah] шетінде "sáh tút" бар, онда барлық өзен сулары ағып, суық болады. Басқа әлемдер жер мен судың астында тік орналасқан (умари мен рухтардың әлемi) және олардың үстiнде шексіз аспанға қарай (Кèg teh mòy, wero meh mòy wã mòy / Kèg teh басты кейiпкерi және жер бетiндегi жандардың, жұлдыздардың, құстардың және бүркіттердің жаратушысы). Бұл әлемдердің бәрінде жануарлар, жемістер және энергия түріндегі мифологиялық жаратылыстар тұрады. Жер бетіндегі әлемді тығып тұр, немесе олар қалай айтады, байлап тұр, ципо [yúb tut], энергияның негізгі көзі кока өсімдігі [puuk]. Хупданың және барлық адамдардың денесі (сап) "рухтар" деп жіктелетін және тәндік емес формаларда көрінетін барлық "тірі" жаратылыстарға қарама-қайшы. Хупдалар өздерінің денелерінде "хауэг" деп аталатын энергияны табатын нүкте бар екенін айтады. Олар бұл санның жүректерімен бірдей биіктікте екенін бірауыздан айтады. Шын мәнінде, хупда тілінде жүрек деген сөздің мағынасы бірдей, "хаваг". Адамдар туылған кезде, олар өздерінің кландық атауларын алған кезде, олар күшейе түседі және осылайша "хавагтың" өсу процесі басталады, ол бастапқыда кішкентай және физикалық денемен бірге өседі. Какао [puúk], темекі [аң аулау], парика [seâheak] немесе капи қолданылғанда "hawäg" сезіледі. Шаман [биид и] осы өсімдіктерді армандап, науқастың ауруын анықтайды. Шаман - транс немесе түс жағдайында науқастың "хауг" -ін сезінетін жалғыз адам. Хупданың "хауэг" (жиілік энергия нүктесі) бар денесі [sáp] болумен қатар, "batub" де бар, оны олардың көлеңкесі немесе жеке арбағы деп атауға болады. Бұл тұлға әдетте жағымсыз және зұлым әсерлермен байланысты. Бұл термин католиктердің ықпалынан "шайтан" деген сөзбен шатасады. Жануарлардың денелерінде тек "хауэг" бар, "батуб" жоқ. Кейбіреулер иттерде "батуб" болуы мүмкін дейді, өйткені олар қараңғыда басқаларды көре алады. Егер өмір мен сана "хавагтың" дамуы нәтижесінде пайда болса, адам өзінің "хаваг" жоғалтқан кезде өлім болады. Өлгеннен кейін дене (sáp) жерленеді және "hawäg" "Kèg teâh" және басқа да батырлар әлеміне жақын, аспандағы рух әлеміне өтеді. Жүрегі (batöb) біршама уақыт жерде қалады, содан кейін су астынан табылған әлемге барады, ол жиі-жиі жер бетінде қайта пайда болады. "Батоб" материалды бөліктері денедегі барлық секрецияларда, мысалы, зәрде, терде, катарарда, қанда және нәжісте болады. Осы секрециялар шығатын тесіктер арқылы аурулар (денеге) кіруі мүмкін. Сондықтан ауру мен денсаулық - бұл денедегі екі күштің теңгерімінің нәтижесі, "хаваг" және "батуб". Әр бастамашы "хауг" қорғанысы мен нығаюы үшін рәсімдерді біледі. Барлық емдеу рәсімдері [biin dóhoité] "хауэгті" нығайту және "хауэгке" арбандардың әсерін азайту үшін орман күштерін шақырады. Егер гупта ауырып қалса немесе өзін нашар сезінсе, оның денесі басқа жерде болса да, бастапқыда жүрегін көрсетуі әдеттегі нәрсе. Сонымен, аурудың нәтижесі "хаугтың" әлсіздігі және "батуб" физикалық денеге билік етуі.