Кіріспе
Платонның Диалогы Үлкен Гиппиас (немесе сұлулық дегеніміз не? немесе Үлкен Хиппиас (ππίας μείζων, Hippías meízōn), оны кішігірім Хиппиастан ажырату үшін, ол бірдей басты кейіпкерге ие), Платонның диалогтарының бірі, бірақ оның шынайылығы күмән тудырады. Ол автордың жас кезінде жазылған алғашқы диалогтарының бірі. Оның нақты күні белгісіз, бірақ шамамен б.з.б. Үлкен Гиппиадада Сократ пен Гиппиас "қожайыптықтың" анықтамасын табуға тырысады, бірақ бүкіл ұғымды қамтитын жауап бере алмаудың салдарынан сәтсіздікке ұшырайды. Диалогта қолданылатын грек терминінің өзі καλόν, бұл қосымша ретінде әдемі немесе асыл, сондай-ақ әдемі дегенді білдіреді. Осы себепті Пол Вудрафф сияқты аудармашылар әдетте терминді (τὸ καλόν - қосымшаның абстрактілік есім) "Сурет" орнына "Үздік" (заттар) деп аударады. Шармид, Лизис және Эутифро сияқты, Үлкен Гиппийдің "анатрептикалық" мақсаты бар, яғни диалогтың нәтижесі шешімін ұсынбай, жалпыға ортақ пікірлерді жеңу болып табылады. Өзінен-өзі жақсы нәрсе (егер тек көлденең болса да) деген ұғым осы жұмыста алғаш рет пайда болады. Диалогты екі актермен жеңіл сатирикалық комедия ретінде, сондай-ақ, маңызды философиялық шығарма ретінде оқуға болады. Сократтың Хиппиасқа сын айту үшін үшінші кейіпкердің билігіне бас сауғалаудағы қырағылығы диалогқа әзіл-сықақ сыйлайды.
Hippias Major (or What is Beauty? or Greater Hippias (Ἱππίας μείζων, Hippías meízōn), to distinguish it from the Hippias Minor, which has the same chief character), is one of the dialogues of Plato, although its authenticity has been doubted. It belongs to the early dialogues, written while the author was still young. Its precise date is uncertain, although a date of c. 390 BC has been suggested. In the Hippias Major, Socrates and Hippias set out to find a definition for "beauty", but are destined to fail due to their inability to formulate an answer which encompasses the entire concept. The actual Greek term that is used in the dialogue is καλόν, which as an adjective often means fine or noble as well as beautiful. For this reason, translators such as Paul Woodruff typically translate the term (τὸ καλόν—the abstract noun of the adjective) as "the Fine" (things) instead of "Beauty." As in Charmides, Lysis and Euthyphro, Hippias Major has an "anatreptic" purpose, that is, the result of the dialogue is to defeat commonly held opinions, without necessarily offering a resolution. The concept of something good in and of itself (if only obliquely) makes its first appearance in this work. The dialogue can be read as much as a serious philosophical work as a light satirical comedy with two actors. The astuteness of Socrates in taking refuge under the authority of a supposed third protagonist in order to direct biting criticism at Hippias, endows the dialogue with humour.
Гиппий Сократпен кездеседі
Хиппиас, оның ісі оны ұзақ уақыт бойы Афинадан алыстатып, Фидостраттың оқу залында бірнеше күн ішінде дәріс беру үшін қалаға келеді. Ол Сократпен кездеседі, Сократ одан неге Хиппиас сияқты құнды және дана адам афинялықтарды оның қатысуынан соншалықты ұзақ уақыт бойы айырды деп сұрайды. Бұл, деп түсіндіреді ұлы Софист, өйткені оның туған елі Элис оның қызметтеріне мұқтаж болды және оған бірнеше маңызды дипломатиялық миссияларды сеніп тапсырды әртүрлі қалаларға; әсіресе Спартада. Ол грек елдерін аралап, көптеген жастарды оқытып, көп ақша тапқан. Осындай мысалдардың бірі Сицилиядағы Инник деген шағын қалашықта тұрды.
Заңның шамадан тыс қолданылуы заңсыздыққа әкелуі мүмкін бе?
Сократ оған мұның бәрі керемет деп сендіреді. Егер Гиппиас өзінің уақытының көп бөлігін Спартада өткізген болса, онда ол ең көп табыс тапқан жері осы болуы керек пе? Бірақ Хиппиас қарсылық білдіреді: ол оболға тиіспеді. Бұл спартандықтар балаларына ең жақсы білімді қаламайтынына байланысты емес, сонымен қатар олар Хиппидің шынайы құндылығын түсінбегендіктен емес. Оның бір ғана себебі - "Лакедемондықтардың заңдарын өзгерту немесе балаларына әдеттегіден өзгеше білім беру әдеті жоқ". Алайда, Сократ заңның азаматтардың пайдасы мен бақыты үшін жасалғанын, бұл екі нәрсеге Гиппиас үлкен үлес қосқан болар еді деп атап өтті. Заңға тым берік болып, Гиппидің қызметінен бас тартқан спартандықтар өз заңдарының мақсатына қайшы келеді және сондықтан заңсыз деп саналуы мүмкін. Хиппиас келіседі. Сократ одан қалайша Лаконияның қатал қаласында соншалықты табысқа жеткенін сұрайды. Хиппиас математика мен астрономияны білгені үшін емес, "Олар батырлар мен ер адамдардың, Сократтың, ежелгі қалалардың негіздері туралы, қысқаша айтқанда, жалпы көне заман туралы естігенді жақсы көреді.
Сократ өзінің проблемасын ашады
Сократ Гіппиастың әдемі нәрселерді еске түсіруге келгеніне қуанады, өйткені бұл Сократты қатты қызықтыратын тақырып және жақсы себеппен. Соңғысының айтуынша, жақында сөйлеген сөздерінің бір бөлігінің сұлулығы мен сұмдығын сынға алған кезде, ол танысы оны сұлулықтың анықтамасын білмей жатқаны үшін айыптап, қорлаған. Осылайша, Сократ осы ашудан ұялып, ақыры Гиппиас сияқты білікті адам сұлулықтың табиғаты туралы өз пікірін бере алатынына қуанышты екенін айтады. Ұлы Софист мақтанып, қарсылық білдірмейді; және оны Сократ шақырады, ол талқылауды қайтадан бастауға ұсыныс жасайды, қорлаушы рөлін ойнайды. Сократтың осы рөлін ойнау диалогтың күлкілі сипатына ықпал етеді.
Бірінші анықтама: сұлулық - әдемі қыз
Гиппийдің алғашқы жауабы: "Әрине, Сократ, егер мен шындықты айтсам, әдемі қыз әдемі". Сократ өзінің әдеттегі ирониясымен бұл керемет жауап деп есептейді. Бірақ олар лира, ат, тіпті құмыра әдемі деп айта алмайды ма? Әрине, ең әдемі тостаған да әдемі қызмен салыстыруға тұрарлық емес, бірақ қыздың сұлулығы әйелдің сұлулығына қарағанда қандай? Қысқасы, әдемі қыздардан басқа да әдемі заттардың саны шексіз. Қалай болғанда да, бұл шын мәнінде мәселе емес; бұл сұлулық пен сұлулықтың не екенін білу мәселесі емес, қайта, сұлулықты анықтау және сұлу нәрселерді "жақсы" ететін нәрсені айту.
Екінші анықтама: сұлулық алтын
Екінші жауап: "Сіз сұрап отырған сұлулық алтыннан басқа ештеңе емес, өйткені біз бәріміз білеміз, менің ойымша, бұл қосылған жерде, тіпті бұрын сұм болып көрінген нәрсе алтынмен безендірілгенде әдемі болып көрінеді". "Әрине, солай", - деп жауап береді Сократ. Фидияның бұл шедеврі алтыннан емес, көбінесе пил сүйегі мен асыл тастардан жасалған. Дегенмен мүсін керемет. Ал алтын немесе басқа бағалы металл тек дұрыс қолданғанда ғана көркіне бөленеді. Мысалы, ыдыс-аяқ, ағаш қасық немесе алтын қасық қайсысы жақсырақ араластыратынын кім айтады?
Үшінші анықтама: сұлулық дегеніміз бай және құрметтелу
Бұл жолы Гиппиас түсінгенін ойлайды: Сократ ешкімнің жағымсыз деп таппайтын нәрсені білгісі келеді: "Олай болса, мен әр адам үшін және барлық жерде бай және дені сау, гректер құрметтейтін, қартайғанға дейін жететін және қайтыс болған ата-анасына әдемі жерлеу рәсімін жасағаннан кейін, өзінің ұрпақтары әдемі және тамаша жерлегенін айтамын". Содан кейін Сократ осы жауапты берген жағдайда өзін қорлаған адам таяқпен ұрып-соғудан қорқатынын көрсетеді. Ал Ахилл мен Геракл туралы не деуге болады? Осы екі батыр үшін, өлімсіздердің ұлдары үшін ата-аналарының, құдайлардың алдында жерленуі әдемі болды ма? Олардың өмірінде сұлулық жоқ па еді, себебі оларды ұрпақтары жерлемеді ме? Бұл мағынадағы сұлулық қарапайым адамдарға қатысты, бірақ ол батырлар үшін сұмдық болар еді. Сондықтан бұл анықтама дұрыс емес.
Бірінші анықтама: сұлулық - бұл орындылық
Гиппийдің қателіктеріне шаршаған Сократ өзінің әйгілі қысымшысынан келгенін ұстанатын анықтаманы ұсынады: әдемі - бұл жай ғана орынды. Бұл жауап Хиппиасқа ұнайды. Бірақ бұны әрі қарай зерттеу қажет: ең алдымен, бұл нәрселерді әдемі ететін орындылық па, әлде ол жай ғана оларды әдемі етіп көрсетеді ме? Екінші болжам қызықты: тіпті күлкілі адам әдемі киім киіп, әдемірек көрінеді. Бірақ ол ішкі дүниесімен күлкілі болып қалады; сондықтан лайықтылық пен сұлулық бір-бірімен бірдей емес. Хипиас сәйкес келу бір мезгілде шындықты және сұлулықтың көрінісін қамтамасыз етеді деп болжайды. Бірақ, ештеңе де бұдан да сенімді емес: егер бәрі оңай болса, азаматтар мен саясаткерлер қай әрекеттің жақсы екенін шешу үшін таласпайтын болар еді.
Екінші анықтама: сұлулық - пайдалы нәрсе
Сократ екінші шешімді ұсынады: егер ол әдемі болса, ол пайдалы ма? Бірақ бұл жерде проблемалар қайтадан пайда болады: адамдар күш арқылы заттарды пайдалы етеді. Алайда, белгілі болғандай, билік жамандыққа да, жақсылыққа да қызмет ете алады. Әрекетті жақсы немесе жаман деп белгілеу қиын. Бұл өз кезегінде анықтаманы қайта қарастыруды талап етеді; сұлулық - бұл тек жақсы мақсаттарға немесе "жақсы" мақсаттарға қолданылатын пайдалылық.
Үшінші анықтама: сұлулық - бұл қолайлы нәрсе
Көркемді және қолайлыны ажырату парадоксқа әкеледі: қолайлы әдемі туғызады, өйткені әке ұлын туғызады. Осылайша қолайлы және әдемі бір-біріне ұқсайды деп саналғандықтан, олар сұлулық жақсылықтың себебі деген тұжырымға келеді. Логика бойынша себеп пен зардап екі түрлі нәрсе, өйткені әке ұлынан ерекшеленеді. Сондықтан олар сұлулық жақсылық емес, жақсылық сұлулық емес деген тұжырымға келуі керек; бұл пікір Сократқа да, Гиппиасқа да ұнамайды.
Төртінші анықтама: сұлулық - көру мен естуден келетін ләззат
Сократ сөзін қорытындылай келе, соңғы анықтама береді; бірінші қарауға өте таңғажайып: "Егер біз бізді қуаныш сезімін сезінетін нәрсе әдемі деп айтсақ; Мен барлық ләззаттарды емес, естіп және көріп қуаныш сезімін сезінетін нәрсені айтқым келеді". Бұл гипотеза, әрине, қызықты, бірақ Сократтың өзі бойынша, оның негізгі кемшілігі бар; ол зерттемелі кәсіптерден немесе заңдарды зерттеуден алынған асыл ләззаттардың сұлулығын елемейтінін айтады. Ал, екінші жағынан, тек көру және есту сезімдері ғана ескерілгені таңғаларлық. Бұл жалпы пікірге мойынсұнудың жолы ма, яғни, жанасу, дәм сезу және иіс сезу басқа сезімдерден гөрі қорлық пен төмендікке жата ма? Соңында, оның көркем болуы тек қана көруден немесе естуден келетін ләззат емес. Сократ өзін бірнеше қарастыруға салады: заттардың жұптарын есепке алғанда, көп жағдайда олар екі объектіге де қолданылатын термин (А және В әдемі, А және В әділ) жеке алынған объектіге де қолданылуы мүмкін (А әдемі және В әдемі). Бірақ кейбір сирек жағдайларда бұл жағдайдың болмауы мүмкін, әсіресе A және B-нің қосындысы жұп санды құраса және A және B, оқшауланған жағдайда, екі тақ сан. Сұлулық жағдайында бірінші категория орынды, өйткені егер екі нысанның жұбы әдемі болса, олардың әрқайсысы әдемі екені түсінікті. Бірақ жаңа парадокс пайда болады, өйткені әдемі, ақылды анықтама бойынша, көру және есту ләззаттарына тиесілі болуы керек, бірге қабылданады, және олардың біреуі ғана бола алмайды. Нәтижесінде анықтаманың қате екендігі дәлелденді. Көптеген сұрақтарды қарастырғаннан кейін, Гиппиас Сократты сөгіп, "тақтала сөз сөйлеудің" орнына "құқық сотында, кеңес үйінде немесе басқа да қоғамдық орында сөйлеуге болатын сөз сөйлеу қабілетімен" сұлулықты іздеуге шақырады. Сократ, жолға шыққанда, Хиппиас пен оның құпия қарсыласының шабуылдары арасында тұрып, жағдайға жаман сезінетінін көрсетеді. Оның бірден-бір сенімділігі, ол күлкілі түрде қорытындылайды, қазірден бастап ол грек мақаланы жақсы түсінеді "жақсы нәрселер қиын".
Аутентиктілігі
"Хиппиас Майор" кітабының авторлығы дау тудырады. Бұрын Платонға тиесілі деп саналған кейбір еңбектер түпнұсқасыз деп анықталса да, бұл авторлық әлі күнге дейін берік бекітілмеген, бірақ академиялық консенсус оның түпнұсқалығына бағытталған. Бұл дәлел (Sider 1977) жинақталған: "Дороти Таррант - жалғандықтың басты қорғаушысы: қараңыз. Платонға тиесілі "The Hippias Major" (Кембридж, 1928) атты еңбегі. Оған қарсы 1926 және 1927 жылдары жазған Г. М. А. Груб мақалалар сериясында. В. К. К. Гатри "Грек философиясының тарихы" (Кембридж, 1975) еңбегінде оның шынайылығын да дәлелдейді". 1992 жылы жазылған Sider журналында Г. Р. Леджердің "Платонды қайта санау" (Оксфорд 1989) еңбегінде компьютерлік мәтіндік талдау жасалғаны және "салмақтай болғанымен, шынайылығы туралы дәлелдер айтарлықтай сенімді" екені айтылған. Ол басқа да соңғы еңбектер арасында П. Вудраффтың Платон: Гиппиас Майор (Оксфорд 1982) да түпнұсқалығын дәлелдеп, құжатты б.з.б. "шамамен 390" жылмен даталайтынын айтады. К. Х. Кан, "Көрікті және шынайы", ОСАП 3 (1985:26187) - жалғандықты сақтап отырған жалғыз заманауи тұлға. "Интернет энциклопедиясы" (The Internet Encyclopedia of Philosophy) -та былай делінген: "Біз жоғарыда (алғашқы топта) Платонның еңбектерін шынайы деп атағанбыз. "Хиппиас Майордың" түпнұсқалығына қарсы ең мықты дәлел - оның ежелгі дереккөздердің ешқайсысында аталмауы. Қорыта айтқанда, 20 ғасырдың басында ғалымдар бұл кітаптың жалған екендігін айтқанмен, соңғы зерттеулер оның түпнұсқа екеніне сенімділік береді.
Мәтіндер мен аудармалар
Платон: Кратил, Парменид, Үлкен Хиппиас, Кіші Хиппиас. Грек тілінен Харольд Н. Фаулер аударған. Лоб классикалық кітапханасы 167. Гарвард университеті. Баспасөз (алғашқы басылым 1926). HUP-тың Платонды тізімі. "Хиппиас майор" Платонның Vol. 9 аударған: В. Р. М. Лэмб. Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Уильям Хайнеманн Лтд. 1925. Персей Платоннан. Толық жұмыстар. Джон М. Купер мен Д. С. Хатчинсон аударған, Хакет, 1997.
Plato. Hippias Major, from Plato Vol. 9 translated by W. R. M. Lamb. Cambridge, MA, Harvard University Press; London, William Heinemann Ltd. 1925. From Perseus
Plato. Complete Works. translated by John M. Cooper and D. S. Hutchinson, Hackett, 1997.