Пьер Даниель Юэ: Француз ғалымы мен дін қызметкері

Кіріспе

Француз шіркеу қайраткері және ғалымы (1630–1721)

Пьер Дэниел Хьюэ (Huetius; 8 ақпан 1630 – 26 қаңтар 1721) – француз шіркеу қайраткері және ғалымы, «Дельфин классикасы» жинағының редакторы, Кан қаласындағы Физика академиясын құрған (1662–1672) және 1685–1689 жылдары Сойсон епископы, содан кейін Аванш епискобы болған.

Өмір

Ол 1630 жылы Каен қаласында дүниеге келді және сол жерде иезуиттер мектебінде білім алды. Сондай-ақ, ол протестант пасторы Сэмюэл Бошарттан сабақ алды. Жиырма жасында ол заманының ең дарынды ғалымдарының бірі ретінде танылды. 1651 жылы ол Парижге барып, Мазарин кітапханасының консерваторы Габриэль Наудэмен достық қарым-қатынас орнатты. Келесі жылы Швеция патшайымы Кристина Стокгольмдегі сарайына шақырған Самуэль Бохарт досы Хуэтті өзімен бірге алып кетті. Бұл саяхат барысында ол Лейден, Амстердам және Копенгаген қалаларын, сондай-ақ Стокгольмді көрді. Сапардың ең маңызды нәтижесі – швед корольдік кітапханасында Оригеннің «Матфей ішіндегі түсіндірмелер» атты еңбегінің фрагменттері табылды. Бұл Хьюетке Оригеннің латын тіліне аударылып, жаңадан басылуы туралы ой келтірді, бұл жұмысты ол 1668 жылы аяқтады. Кейін ол Бохартпен ұрысып қалды, ол Хьюетті Эвхаристиялық дау кезінде Оригеннің бір жолын жасырды деп айыптады. Оригеннің грек тіліндегі мәтінімен жұмыс істеген кезде Хьюэ аударманың тарихы, теориясы және практикасы туралы «Аударманың ең жақсы жолы» («De optimo genere interpretandi») атты екі кітаптан тұратын жеке трактат жазды (алғаш рет 1660 жылы жарық көрді; 3-ші және соңғы басылымы Амстердам, 1683 ж.). Хьюэ сондай-ақ Каендегі Физика академиясын құруға қатысты, ол провинциялық ғылым академияларының біріншісі болып корольдік жарғы алды (1668 ж.). Хьюэ академияның алғашқы демеушісі болды және Андре Грайндоржбен бірге табиғатты эмпирикалық тұрғыдан зерттеуге, анатомия мен диссекцияға ерекше назар аударған топтың жұмысына жетекшілік етті. Хьюеттің қатысуы академияның табысына үлкен үлес қосты, оның қатысуынсыз академия сәтсіздікке ұшырады. Ол 1662 жылдан 1667 жылға дейін және 1668 жылы Каеннен Парижге қайта оралғанда топқа жетекшілік етті. Ол сонымен қатар академияға қаржылық қолдау көрсетуді тоқтатты, себебі академия Нормандиядағы корольдік өкілі Гай Шамилларттан корольдік қаржыландыру мен басшылық ала бастады. Парижде ол Жан Шапеленмен жақын қарым-қатынас орнатты. «Ежелгілер мен Жаңашылдардың дауы» атты танымал пікірсайыс кезінде Хьюэ Шарль Перро мен Жан Демареске қарсы Ежелгілердің жағын алды. Осы кезеңде оның достары арасында Валентин Конрарт пен Пол Пеллиссон болды. Математикаға деген қызығушылығы оны астрономияны зерттеуге итермеледі. Содан кейін ол анатомияға көңіл бөлді және нашар көру қабілетіне байланысты зерттеулерін көру және көздің қалыптасуы мәселелеріне арнады. Осы зерттеу барысында ол 800-нен астам диссекция жасады. Ол содан кейін химия саласында білуге болатын барлық нәрсені үйреніп, тұз туралы латын тілінде өлең жазды. Осы уақыт ішінде ол Мле де Скудеридің салондыларына және суретшілердің шеберханаларына жиі баратын; оның ғылыми зерттеулері классикалық зерттеулеріне кедергі келтірмеді, өйткені ол Бохартпен белгілі бір медальдардың шығу тегін талқылап, иезуит Адриен Парвиллердің басшылығымен сирия және араб тілдерін үйренді. Хьюэ 1674 жылы Француз академиясына қабылданды. 1676 жылы ол діни сан алды, ал екі жылдан кейін король оны Аунейдің аббаты етіп тағайындады. 1685 жылы ол Суассонның епископы болды, бірақ төрт жыл бойы орнатуды күткеннен кейін Аванш епископтығын алды. Ол епископтық қамқорлығын Фонтенэй аббаттығының оңайырақ орындығымен ауыстырды, бірақ онда ол үнемі сот ісіне тартылды. Соңында ол 1721 жылы қайтыс болған Париждегі Сен-Антуан көшесіндегі иезуиттер үйіне көшті. Оның үлкен кітапханасы мен қолжазбалары иезуиттерге мұра болып қалды, кейін король оларды патшалық кітапханаға сатып алды.

He was born in Caen in 1630, and educated at the Jesuit school there. He also received lessons from a Protestant pastor, Samuel Bochart. By the age of twenty he was recognized as one of the most promising scholars of his time. In 1651 he went to Paris, where he formed a friendship with Gabriel Naudé, conservator of the Mazarin Library. In the following year Samuel Bochart, being invited by Queen Christina of Sweden to her court at Stockholm, took his friend Huet with him. This journey, in which he saw Leiden, Amsterdam and Copenhagen, as well as Stockholm, resulted chiefly in the discovery, in the Swedish royal library, of some fragments of Origen's Commentary on St Matthew, which gave Huet the idea of editing and translating Origen into Latin, a task he completed in 1668. He eventually quarrelled with Bochart, who accused him of having suppressed a line in Origen in the Eucharistic controversy. While working on Origen's Greek text, Huet wrote a separate treatise on translation history, theory, and practice, the "De optimo genere interpretandi" ("On the best kind of translating") in two books (first published 1660; 3rd and last ed. Amsterdam, 1683). Huet was also the cofounder of the Académie de Physique in Caen, the first provincial academy of science to be granted a royal charter (1668). Huet was the initial patron of the academy, and along with Andre Graindorge, directed the work of the group, which focused on the empirical study of nature, with a special emphasis on anatomy and dissections. Huet's presence was critical to the success of the academy, which floundered without his continued presence. He acted as head of the group from 1662 to 1667, and again in 1668, when he left Caen again for Paris. He also ended his financial support of the academy at this time, as it began to receive royal funding and direction from the royal representative in Normandy, Guy Chamillart. In Paris he entered into close relations with Jean Chapelain. During the famous "dispute of Ancients and Moderns", Huet took the side of the Ancients against Charles Perrault and Jean Desmarets. Among his friends at this period were Valentin Conrart and Paul Pellisson. His taste for mathematics led him to the study of astronomy. He next turned his attention to anatomy, and, being short sighted, devoted his inquiries mainly to the question of vision and the formation of the eye. In the course of this study, he made more than 800 dissections. He then learned all that was then to be learned in chemistry, and wrote a Latin poem on salt. All this time he was a frequent visitor to the salons of Mlle de Scudéry and the studios of painters; his scientific researches did not interfere with his classical studies, for during this time he was discussing with Bochart the origin of certain medals, and was learning Syriac and Arabic under the Jesuit Adrien Parvilliers. Huet was admitted to the Académie française in 1674. He took holy orders in 1676, and two years later the king made him abbot of Aunay. In 1685 he became Bishop of Soissons, but after waiting for installation for four years he took the bishopric of Avranches instead. He exchanged the cares of his bishopric for what he thought would be the easier chair of the Abbey of Fontenay, but there he was vexed with continual lawsuits. At length he retired to the Jesuits' House in the Rue Saint Antoine at Paris, where he died in 1721. His great library and manuscripts, after being bequeathed to the Jesuits, were bought by the king for the royal library.

Шығармалары

Ол Лонгустың пасторалдарын аударды, Диана де Кастро атты әңгіме жазды және өзінің Traitté de l'origine des romans (1670) еңбегімен, романның шығу тегі туралы трактаты арқылы ойша туындылардың алғашқы әлемдік тарихын жасады. 1670 жылы Дофинге көмекші ұстаз болып тағайындалғаннан кейін, Анна Лефевр (кейін Мадам Дасье) және Жак Бенинь Босуэдің көмегімен танымал кітап сериясы – Дельфин классикасын (түпнұсқа латын тілінде "Ad usum Delphini" сериясы деп аталды) өңдеді. Бұл серияда латын классикасының шамамен алпыс томдық толық жинағы жарық көрді, әр туынды латынша түсіндірме, сөздердің реті (ordo verborum) және сөздік көрсеткішімен бірге келді. Бастапқы томдардың әрқайсысында Арион мен дельфин бейнесі және "Usum serenissimi Delphini" деген жазу бар. Гуэ ежелгі грек діншісі Оригеннің шығармаларын басып шығарды және аударды, сондай-ақ аударманың тарихы мен процесі туралы екі еңбек жариялады: "De optimo genere interpretandi" ("Аударманың ең жақсы түрі туралы") және "De claris interpretibus" ("Танымал аудармашылар туралы"; 3-ші және соңғы басылымы, 1683 жыл). Ол өзінің маңызды еңбектерінің бірі – Demonstratio evangelica –ны 1679 жылы жариялады. Ол Ольнеде Questiones Aletuanae (Кан, 1690), Censura philosophiae Cartesianae (Париж, 1689), Nouveau mémoire pour servir à l'histoire du Cartésianisme (Картезиандық тарихқа қызмет ету үшін жаңа естеліктер, 1692) және Никола Бойло Депреомен мәңгілік туралы пікір алмасты. А. Э. Хаусман Гуэді "ерекше дәлдікке, салмақтылыққа және қатігездікке ие сыншы" деп сипаттады. Гуэдің тың еңбектері, керемет жады және кең білімі туралы мәліметтерді абат д'Оливедің "Huetiana" (1722) еңбегінен табуға болады. Оның тағы бір өлімнен кейінгі еңбегі – Traité philosophique de la faiblesse de l'esprit humain (түпнұсқа жазуы: Traité philosophique de la foiblesse de l’esprit humain) (Амстердам, 1723) – оның ең жақсы туындысы деп есептелді. Оның өмірбаяндық еңбегі Commentarius de rebus ad eum pertinentibus (Париж, 1718) француз және ағылшын тілдеріне аударылған. Фр. Гуэге сәйкес, "Менежнен кейін ол өз заманының ең жақсы этимологы болды". Мысалы, француз Нормандиясының кейбір топонимдерінің соңғы "бек" (мысалы, Ульбек) "ағын" дегенді білдіретінін және көптеген топонимдердің соңында кездесетін неміс тіліндегі "Бах" сөзімен байланысты екенін осы ол анықтады.

He translated the pastorals of Longus, wrote a tale called Diane de Castro, and gave with his Traitté de l'origine des romans (1670), his Treatise on the Origin of Romances the first world history of fiction. On being appointed assistant tutor to the Dauphin in 1670, he edited, with the assistance of Anne Lefêvre (afterwards Madame Dacier) and Jacques Bénigne Bossuet, the well known book series, the Delphin Classics (referred to in the original Latin as the "Ad usum Delphini" series). This series published comprehensive editions of the Latin classics in about sixty volumes, and each work was accompanied by a Latin commentary, ordo verborum, and verbal index. The original volumes have each an engraving of Arion and a dolphin, and the appropriate inscription in usum serenissimi Delphini. In addition to Huet's edition and translation of the ancient Greek theologian Origen, Huet published two works on the history and process of translation itself, "De optimo genere interpretandi" ("On the best kind of translating") and "De claris interpretibus" ("On famous translators"; 3rd and last ed. 1683). He issued one of his major works, the Demonstratio evangelica, in 1679. At Aulnay he wrote his Questiones Aletuanae (Caen, 1690), his Censura philosophiae Cartesianae (Paris, 1689), his Nouveau mémoire pour servir à l'histoire du Cartésianisme (New Memoirs to Serve The History of Cartesianism, 1692), and his discussion with Nicolas Boileau Despréaux on the Sublime. A. E. Housman described Huet as "a critic of uncommon exactness, sobriety, and malevolence". In the Huetiana (1722) of the abbé d'Olivet will be found material for arriving at an idea of his prodigious labours, exact memory and wide scholarship. Another posthumous work was his Traité philosophique de la faiblesse de l'esprit humain (original spelling: Traité philosophique de la foiblesse de l’esprit humain) (Amsterdam, 1723), which he considered to be his best work. His autobiography, found in his Commentarius de rebus ad eum pertinentibus (Paris, 1718), has been translated into French and into English. According to fr, Huet "was after Ménage the best etymologist of his time". For example, it was he who understood that the final "bec" of certain toponyms of French Normandy (as Houlbec) means "stream" and is related to the German word of the same meaning "Bach", also present at the end of many toponyms.

Мұра

Кальвадос облысының Hérouville Saint Clair лицейі бұрын Huet атымен аталып келген, бірақ қазір олай емес.