Кіріспе

Француз ақыны және сыншысы (1595–1674)

Жан Шапелен (4 желтоқсан 1595 – 22 ақпан 1674) – Ұлы дәуірде өмір сүрген француз ақыны және сыншысы, ең белгілісі – Франция академиясын ұйымдастырушы және негізін қалаушы мүшесі болғандығымен танымал. Шапелен әдеби сыншы ретінде зор беделге ие болды, бірақ оның өзінің маңызды туындысы, Жанна д'Арк туралы "La Pucelle" (1656) атты эпикалық поэмасы, оның замандасы Николя Бойло-Депреодан қынжырлы сынға ұшырады.

Өмірбаян

Шапелен Парижде дүниеге келді. Әкесі оның нотариус болғанын қалаған, бірақ Пьер де Ронсарды жақсы білген анасы мүлдем басқаша шешім қабылдады.

Ерте білім беру

Шапелен жас кезінде әдебиет саласында біліктілік алуға кірісті, Николас Бурбоннан грек және латын тілдерін оқып үйренді, ал итальян және испан тілдерін өздігінен үйренді.

Тәрбиеші

Оқуын аяқтағаннан кейін Шапелен қысқа мерзімге жас дворянға испан тілін оқытты, сосын Францияның ұлы превоты, ла Труссе мырзасы Себастьен Ле Хардидің екі ұлына тәрбиеші болып тағайындалды. Констан Лебердің редакциялаған "Collection des meilleurs dissertations, notices et traités particuliers relatifs à l'histoire de France" жинағының V бөлімінде (1838:234) Николя Харди, ла Труссе сийрі, Францияның ұлы превоты екені айтылады; оның ұлы Себастьен 1595 жылы мұрагерлікке ие болды; "Францияның ұлы превоты М. де ла Труссе". Келесі 17 жыл бойы осы отбасымен бірге болып, олардың мүлігін басқару міндеті оған жүктелді. Ол сол кезде ештеңе жарияламағанмен, үлкен дарын иесі ретінде танымал болды.

Автор

Оның алғашқы жарияланған еңбегі – Джанбаттиста Мариноның Парижде басып шығарған атақты "Адоне" поэмасының алғы сөзі болды. Одан кейін Матео Алеманның "Гусман де Альфараше" романының аудармасы және төрт ерекше көзге түспейтін ода жарық көрді, олардың бірі кардинал Ришельеге арналған еді. Шамамен 1632 жылы Ришельемен болған әңгімеде, аббат д'Оливеттің баяндауы бойынша, Шапелен уақыт, орын және іс-қимыл бірлігін сақтаудың маңыздылығын қорғады, және бұл доктрина кардинал мен оның қамқорлығындағы ақындарға жаңа болды деп нақты айтылды. Мың кроналық зейнетақымен марапатталған және жаңа құрылған Академияның белсенді мүшесі атанған Шапелен грамматика мен сөздіктің жоспарын жасады, олардың құрастырылуы жас институттың басты міндеті болу тиіс еді, сондай-ақ Ришельедің бұйрығымен "Сид туралы Академияның пікірлері" (Sentiments de l’Académie sur le Cid) еңбегін жазды. Француз әдебиетіне драмалық бірліктер заңын енгізгендігі үшін көптеген жазушылар, әсіресе 1657 жылы "Театр практикасы" (Pratique du théâtre) атты еңбегі жарық көрген Аббат д'Обиньяк үміткерлік танытты. Әрине, Аристотельдің теориясы 1561 жылы Юлий Цезарь Скалигердің "Поэтикалық өнер" (Art poétique) еңбегінде және кейіннен басқа авторлардың еңбектерінде айтылған, бірақ бұл теорияны практикалық қолдануға көшірген Шапеленнің еңбегі еді. 1656 жылы ол жиырма жыл бойы жұмыс істеген Жанна д'Арк туралы әйгілі эпосының – "Құдай қызы" (La Pucelle) поэмасының алғашқы он екі әнін жариялады. Поэманың алты басылымы он сегіз айдың ішінде таралды. Бұл "Парнас заңгері" атанған Шапеленнің поэзиялық беделінің аяқталуы болды. Кейін Николя Бойло-Депреоның өткір сатирасы Шапеленді (Колбер тізімінде "ең ұлы француз ақыны және ең салмақты ойлау қабілетіне ие" деп аталады) қазіргі заманғы өнердің сәтсіздіктері қатарына қосты.

Сыншыл

Шапеленнің сыншы ретіндегі беделі сақталды, ал 1663 жылы Колберт оны замандас әдебиетшілер туралы есеп дайындауға тартты, оның мақсаты патшаға зейнетақы тағайындауда көмектесу еді. Осы кітапшасында да, хаттарында да ол өзінің сәтсіз эпикалық шығармасымен салыстырғанда әлдеқайда жақсы жағынан көрінеді. Оның прозасы өлеңінен едәуір артық; оның сын-пікірлері әділдігімен және жомарттығымен ерекшеленеді; оның білімі мен мейірімділігіне куәліктер жеткілікті; патшалық назар автордың жақын достарына да, жауларына да бірдей аударды. Жасырау Жан Расин оған кеңес алу үшін ғана емес, сонымен қатар өте қажет болған алты жүз ливрлік зейнетақы алу үшін де міндетті болды. Шапеленнің талғампаздығы оның 1870 жылы жарық көрген «Ескі романдарды оқу туралы» еңбегінде көрінеді, онда ол өзінің замандастары ұмытып кеткен «шансон де жесте» жанрын мақтайды. Шапелен көптеген құрметтерден бас тартты, ал оның мүддесіздігі Жилль Менаж бен Таллеман де Реоның айтқандарын сақтанып қабылдауды талап етеді, олар ол қисыққа салып, өлген кезде пәтерінен көп ақша табылғанын мәлімдеді.