Кіріспе
1922 жылы түсірілген Роберт Дж. Флаэртидің "Солтүстік Нанук" фильмі – 1922 жылы түсірілген американдық үнсіз фильм. Ол деректі фильм мен көркем-деректі фильм/көркем-документалды фильм элементтерін біріктіреді, деректі және көркем фильмдерді ажырату тұжырымы әлі қалыптаспаған кезде. Кейіннен құтқару этнографиясы деп аталатын дәстүрде, фильм Канаданың Арктикасында Нанук есімді инуит пен оның отбасының күресін көрсетеді. Фильмнің сценарийін жазып, режиссерлік жұмысын Роберт Дж. Флаэрти жасады, ол сонымен қатар оператор, монтажшы және продюсер болды. Кейбір сыншылар Флаэртиді кейбір сахналарды қоюы үшін сынады, бірақ Роджер Эберт бұл фильмді "батырларының батылдығы мен шеберлігіне деген құрметтің күшімен" Флаэртидің өзге фильмдерінен ерекшеленеді деп сипаттады. Бұл коммерциялық сәттілікке жеткен алғашқы толық метражды деректі фильм болды, жанрдың қаржылық мүмкіндіктерін дәлелдеді және көптеген фильмдерге үлгі болды. 1989 жылы "Солтүстік Нанук" АҚШ Ұлттық кино реестрінде сақтау үшін таңдалған алғашқы 25 фильмнің қатарында болды, өйткені ол "мәдени, тарихи немесе эстетикалық маңызы бар" еді.
Nanook of the North is a 1922 American silent film that combines elements of documentary and docudrama/docufiction, at a time when the concept of separating films into documentary and drama did not yet exist. In the tradition of what would later be called salvage ethnography, the film follows the struggles of the Inuk man named Nanook and his family in the Canadian Arctic. It is written and directed by Robert J. Flaherty, who also served as cinematographer, editor, and producer. Some have criticized Flaherty for staging several sequences, but the film has been described by Roger Ebert as "stand[ing] alone" among Flaherty's films "in its stark regard for the courage and ingenuity of its heroes." It was the first feature length documentary to achieve commercial success, proving the financial viability of the genre and inspiring many films to come. In 1989, Nanook of the North was among the first group of 25 films selected by the Library of Congress for preservation in the United States National Film Registry for being "culturally, historically, or aesthetically significant".
Сюжет
Бұл деректі фильмде инук Наноук пен оның отбасының Квебектің солтүстігіндегі Унгава түбегінде саяхаттап, азық іздеп, сауда жасаулары көрсетіледі. Наноук, оның әйелі Найла және олардың отбасы басқа ешбір халықтың шыдай алмайтын қиындықтарға төтеп беретін батыл ерлер ретінде таныстырылады. Көрермендер Наноукті, көбінесе отбасымен бірге, морж аулайтынын, иглу салып, күнделікті өмірін өткізетінін және басқа да жұмыстар атқаратынын көреді.
Даму
1910 жылы Флаэртиді сэр Уильям Маккензи Канаданың Солтүстік темір жолы үшін Гадсон шығанағы бойында темір кенін және басқа минералды кен орындарын іздеуші-зерттеуші ретінде жұмысқа алды. Сол жерлер мен ондағы халық туралы білген Флаэрти 1913 жылы үшінші экспедициясына шыны тақталы фотокамера мен кинокамераны, сондай-ақ кішкентай портативті басу машинасы мен өңдеу құрылымын алып келуге бекінді. Кино өнері туралы ештеңе білмейтін ол Нью-Йорк штатының Рочестер қаласындағы Истман Кодак компаниясында фильм түсіру және өңдеудің қарапайым техникалары бойынша үш апталық курс өтті.
Түсірілім
Bell & Howell камерасын, портативті дамыту және басу машинасы мен жарықтандыру жабдықтарын пайдалана отырып, Флаэрти 1914 және 1915 жылдары инуиттердің өмірінен сағаттап фильмдер түсірді. 1916 жылға қарай Флаэртиде көрсетулерді бағалауға жеткілікті түсірілген материал болды және ол зор қуанышпен қарсы алынды. Дегенмен, 1916 жылы Флаэрти түпнұсқа камералық негативке (өте тез тұтанатын нитрат пленка болғандықтан) темекі тастап, 30 000 фут фильмді жоғалтып алды. Алғашқы тыранысы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Флаэрти жаңа түсірілімдер үшін ғана емес, сонымен қатар фильмді бір инуит отбасына шоғырландыруға шешім қабылдады, өйткені ол бұрынғы түсірілімдері саяхаттық очерк сияқты көрінеді деп ойлады. Төрт жыл бойы қаржы жинаған Флаэрти ақырында француздық тері компаниясы Revillon Frères-тен қаржыландырылып, солтүстікке қайта оралып, 1920 жылдың тамызынан 1921 жылдың тамызына дейін түсірді. Флаэрти басты кейіпкер ретінде Итимуит тайпасының белгілі аңшысы Аллакариаллақты таңдады. Инуиттердің толық ынтымақтастығы Флаэртидің табысының кілті болды, себебі инуиттер оның түсірілім тобы болды және олардың көптегені оның камерасын өзінен де жақсы білді.
Иглудің құрылысы
Иглу құрылысы фильмдегі ең әйгілі сахналардың бірі, бірақ интерьерді түсіру мәселе тудырды. Камера кіретіндей үлкен иглу салмақ салғанда күмбез құлап кетті, ал олар иглу жасауға қол жеткізген кезде түсіру үшін тым қараңғы болып шықты. Оның орнына, фильмдегі иглу ішіндегі кадрлар Флаэртидің үлкен камерасы үшін арнайы үш қабырғалы иглуде түсірілді, осылайша ішкі түсірілімдерге жеткілікті жарық түсуіне мүмкіндік болды. Флаэрти былай деді: «Орташа эскимос иглуі, шамамен 12 фут диаметрінде, тым кішкентай еді. Мен оған берген өлшемдерге сәйкес, 25 фут диаметрінде Нанук және оның серіктері өміріндегі ең үлкен иглу құрылысын бастады. Олар екі күн бойы жұмыс істеді, әйелдер мен балалар да оларға көмектесті. Содан кейін күмбезді әлсіздетпестен бес үлкен мұз плиткасынан терезелерді кесу қиын болды. Олар мұз терезелерін орнатуды бастағанда күмбез жерге құлап, қирады. «Ештеңе емес», - деді Нанук, - «Келесі жолы жасаймын». Олар тағы екі күн жұмыс істеді, бірақ нәтиже бірдей болды: мұз терезелерін орнатуды бастағанда құрылыс қайтадан жерге құлады. Бұл уақытқа дейін бұл үлкен қызық болды, олар жағдайларын күлдіре жеңілдетті. Нанук тағы да «үлкен Агги иглуіне» кірісті, бірақ бұл жолы әйелдер мен балалар су шұңқырынан сырғалармен су шамын әкеліп, қабырғаларды мұздатып, жоғары көтерді. Ақыры иглу аяқталды, олар оған қызықтап қарады, кішкентай балалар құрылыс блогынан үй салғандай. Бірақ мұз терезелерден түскен жарық жеткіліксіз болды, ал интерьерді түсіргенде камераның үстіндегі күмбездің жартысы кесіліп тасталды, сондықтан Нанук пен оның отбасы ұйықтап, сыртқы суықпен оянды».
Жалған мәлімдемелер
"Нанук" шын мәнінде Аллакариаллак деп аталды; Флаэрти "Нанук" ("құтбылық аю" инюит мифологиясында) деген атты таңдады, себебі оның шынайы көрінуі оны сатуға ыңғайлырақ етеді деп ойлады. Фильмде көрсетілген "әйелі" оның нағыз әйелі емес еді. "Нанук қайта қарастырылды" (1990) фильмінде сұхбат берген Чарли Найомеалуктің айтуынша, "Нануктағы екі әйел – Найла (Алиса [?] Нувалинга) және Кунайо (нағыз атын білмейміз) Аллакариаллақтың әйелдері емес, шын мәнінде Флаэртидің заңды әйелдері болған". Аллакариаллак әдетте аң аулау кезінде мылтық қолданғанмен, Флаэрти оны Американы еуропалықтар отарлаудан бұрын инюиттердің өмір салтын көрсету үшін, ата-бабаларының дәстүрімен аң аулауға итермеледі. Флаэрти сондай-ақ, инюит аңшыларына қауіптің жоғары екенін, Аллакариаллақтың фильм аяқталғаннан кейін екі жыл ішінде аштықтан өлгенін жиі айтты, бірақ шындығында ол үйде, туберкулезден қайтыс болған болуы мүмкін. Бұған қоса, фильм инюиттерді технология мен мәдениетсіз бейнелегені үшін және оларды қазіргі заманғы тарихтан тысқары қойғаны үшін сынға ұшырады. Инуиттерді жануарлармен салыстырғаны үшін де айыпталды. Бұл фильм сол кездегі халық мәдениетінің бір бөлігі және сонымен қатар, көрмелерде, зообақтарда, жәрмеңкелерде, мұражайларда және ерте кинода инюит артистеріне деген тарихи қызығушылықтың нәтижесі саналады. Флаэрти өз жұмысын "шындықты ұстау үшін кейде бір нәрсені бұрмалау қажет" деп қорғады. Кейінгі режиссерлер Флаэртиге қол жетімді камералардың үлкен және жылжымайтын болғанын, осылайша қоршаған ортаны және актерлердің ойынын көп өзгертпестен ішкі көріністерді немесе құрылымсыз сыртқы көріністерді тиімді түсіру мүмкін емес екенін көрсетті.
Сауда орнына бару
Бір көріністе Нанок отбасымен бірге каякпен сауда орнына жетеді. Жыл бойы аң аулап, түлкі, итіқанат және ақ аю терілерін сатуға келген Нанок, еуропалықтармен кездеседі және екі мәдениеттің қарым-қатынасы қызықты оқиғаға толы болады. Саудагер граммофонда музыка қосып, адамның даусын қалай жазуға болатынын түсіндіруге тырысады. Нанок машинаға иіліп, құлағын жақындатады, ал саудагер механизмді қайта іске қосса, ол оған қызығушылықпен қарайды. Саудагер пластинканы алып, Нанокқа береді, ол алдымен оны мұқият қарап, сосын аузына салып тістейді. Бұл көрініс көрермендерді күлдіру үшін жасалған, батыс мәдениетінен оқшауланған Наноктың және басқа да адамдардың қарапайымдылығына күлдіреді. Алайда, шындығында, бұл көрініс толығымен сценарий бойынша түсірілген, ал Аллакариаллак граммофонды жақсы білген.
Моржға аң аулау
1920 жылдары, «Нанук» түсірілген кезде, инуиттер батыс киімдерін киуге және гарпундардың орнына мылтықтарды қолдануға көшкені байқалды. Бірақ бұл олардың өздерінің ортасында табылған жануарлардың терісінен дәстүрлі киімдер жасауды білмейтінін, дәстүрлі қару-жарақ жасауға қабілетсіздігін немесе қажет болған жағдайда оларды пайдалана алмайтынын білдірмейді. Фильм техникалық тұрғыдан жетілген емес – бір камера, жарық жоқ, аязды ауа райы және барлығы табиғаттың ықпалында болған кезде қалай болсын? Дегенмен, оның шынайылығы кейбір сахналардың қойылғандығы туралы барлық сынға төтеп береді. Морж аулау сахнасын қойсаңыз да, ол морж аулауды қамтиды, ал морж сценарийді көрген жоқ. Ең бастысы – инуиттердің адамгершілігі мен оптимизмі жарқырап тұр.
Қабылдау
"Солтүстік Наноук" өзінің ауқымындағы алғашқы "көркем емес" туынды ретінде кинематографияда жаңашылдық ашады. Бұл фильмде сыртқы әлемге беймәлім мәдениеттің көптеген шынайы егжей-тегжейлі аспектілері бейнеленді, және ол шалқары даладан алыс жерде түсірілді. Фильм сыншылардың басым көпшілігі тарапынан жоғары бағаланып, АҚШ-та және шетелде табысты көрсетілді. Келесі жылдары көптеген режиссерлер Флаэртидің "жабайы халықтар" туралы фильмдердегі жетістігін қайталауға тырысты. 2005 жылы киносыншы Роджер Эберт фильмнің басты кейіпкері Наноукты "фильмге түсірілген ең өмірлі және естен кетпейтін адамдардың бірі" деп атады. Rotten Tomatoes сайтындағы 30 рецензия негізінде фильмге 100% мақұлдау берілген, ал орташа бағасы 8.68/10 құрайды. Сайттың сыншыларының консенсусы: "Нанюк оф Норд – тартымды деректі фильм және көркемдік шедевр, ол өте қиын жағдайлардағы өмірді көрнекті бейнелеуімен қызықтырады".
Үй медиасы
1999 жылы «Солтүстік Нанук» цифрлық түрде жаңартылып, The Criterion Collection компаниясы DVD форматында шығарды. Онда Флаэртидің әйелі (және «Солтүстік Нанук» фильмінің монтажшысы) Фрэнсис Флаэртимен сұхбат, Флаэртидің Арктикаға жасаған сапарынан алынған фотосуреттер және «Флаэрти және кино» атты теледокументалды фильмнен үзінділер кірген. 2013 жылы Flicker Alley жаңартылған Blu-ray нұсқасын шығарды, оған тағы алты арктикалық фильм қосылған.
Фильм
1923 жылы шыққан "Қатал қыс" атты үнсіз комедиялық фильм "Солтүстік Нанук" фильмін пародиялады. Оны Хал Роуч өндірді, режиссері – Чарли Чейз, ал Снап Поллардпен бірге Мари Москини мен Джеймс Финлейсон ойнады. "Каблунак" – 1994 жылы түсірілген "Солтүстік Нанук" фильмінің түсірілуі туралы фильм. Чарльз Дэнс Флаэрти рөлін, ал Адами Квазиак Иннукпук (Нануктің туысы) Нанук рөлін ойнайды.
Теледидар
2015 жылғы "Документальді қазір!" сериалының 2-ші эпизодында (IFC), "Kunuk Uncovered" – 1990 жылғы "Nanook of the North" фильмінің түсірілуі туралы "Nanook Revisited" деректі фильміне жасалған пародиЯ, нарықталған түпнұсқа деректі фильмдегі қойылым мен манипуляцияға ерекше назар аударады.