Джон Гриерсон: Шотландиялық құжатты фильмнің іргесін қалаушысы
John Grierson
Джон Гриерсон: британдық және канадтық деректі фильмдердің әкесі. «Деректі фильм» терминін қалыптастырған шотланд режиссері туралы мақала. Тарихы мен өмірбаяны.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд деректі фильмдердің пионері
Scottish documentary pioneer
Джон Гриерсон (26 сәуір 1898 – 19 ақпан 1972) – шотландтық, деректі фильмдерді дамытушы, британдық және канадтық деректі фильмдердің әкесі саналады. 1926 жылы Гриерсон Роберт Дж. Флаэртидің "Моана" фильміне жазған рецензиясында "документальдық" терминін қолданды.
John Grierson (26 April 1898 – 19 February 1972) was a pioneering Scottish documentary maker, often considered the father of British and Canadian documentary film. In 1926, Grierson coined the term "documentary" in a review of Robert J. Flaherty's Moana.
Ерте өмір
Гриерсон Шотландияның Дун қаласына жақын Дианстон қаласындағы ескі мектеп үйінде дүниеге келді. Оның әкесі – Питерхед қаласына жақын Боддамнан келген мектеп мұғалімі Роберт Моррисон Гриерсон, ал анасы – Айрширден келген мұғалім Джейн Энтони болды. Анасы, суфражистка және Еңбек партиясының жақтасы, Том Джонстонның сайлау жиналыстарында жиі төрағалық етті. Отбасы көшкен кезде Джонның Агнес, Джанет және Маргарет деген үш үлкен қарындасы мен Антони деген кіші інісі болды. Бірақ, Бірінші дүниежүзілік соғысқа көмектесуге тырысқаны үшін оқ-дәрі зауытында жұмыс істегеніне оның көңілі толмады. Оның ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыты – пропаганда психологиясы, яғни баспасөз, кино және басқа да бұқаралық ақпарат құралдарының қоғамдық пікір қалыптасуына тигізетін әсері.
Grierson was born in the old schoolhouse in Deanston, near Doune, Scotland, to schoolmaster Robert Morrison Grierson from Boddam, near Peterhead, and Jane Anthony, a teacher from Ayrshire. His mother, a suffragette and ardent Labour Party activist, often took the chair at Tom Johnston's election meetings. When the family moved, John had three elder sisters, Agnes, Janet, and Margaret, and a younger brother, Anthony. however, he was unhappy that his efforts to help in World War I were only through his work at the munitions. His research focus was the psychology of propaganda—the impact of the press, film, and other mass media on forming public opinion.
Әлеуметтік сыншы
Роберт Флаэртидің "Моана" (1926) фильміне Нью-Йорк Сан газетінде (1926 жылдың 8 ақпаны) жазған шолуында Гриерсон оның «документальдық» құндылығы бар екенін айтты. «Документальдық фильмнің алғашқы принциптері» (1932) атты эссесінде Гриерсон деректі фильмнің принципі – киноның өмірді бақылау мүмкіндігін жаңа өнер түрі ретінде пайдалану екенін дәлелдеді; «нағыз» актер мен «нағыз» оқиға қазіргі әлемді түсінуде көркем туындылардан гөрі жақсы бағдар береді; ал «шикі материалдан алынған» материалдар актерлік өнерден гөрі шынайы болуы мүмкін. Осы тұрғыда Гриерсонның көзқарасы советтік режиссер Дзига Вертовтың драмалық ойдан шығарылған туындыларды «буржуазиялық артықшылық» деп санауымен үйлеседі, бірақ одан гөрі әлдеқайда нәзік. Гриерсонның деректі фильмді «фактыны шығармашылық тұрғыдан қарастыру» деп берген анықтамасы белгілі бір деңгейде қабылдауға ие болды, бірақ сахналау мен қайта жаңғыртуды қамтитын деректі фильмдер туралы философиялық сұрақтар тудырады. Сол заманғы көптеген әлеуметтік сыншылар сияқты Гриерсон да демократияға төнген анық қауіптерге қатты алаңдады. АҚШ-та ол саяси реакцияға, демократияға қарсы көңіл күйге және саяси бейжайлыққа ұшырады. Ол журналист және саяси философ Уолтер Липпманның «Халық пікірі» кітабын оқыды және оның демократияның құлдырауының себебі – қазіргі қоғамның саяси және әлеуметтік күрделілігі салдарынан халықтың демократиялық қоғамды сақтау үшін маңызды мәселелерді түсінуі және оларға жауап беруі қиын болғанымен келісті. Гриерсонның пікірінше, осы мәселелерге қарсы тұрудың жолы – азаматтарды үкіметке қатыстыру, бұл үшін халықтық баспасөз сияқты қызығушылықты ояту қажет, ол қоғамдық істерді жеңілдетіп, драмаландырады. Осы кезеңде Гриерсон кинофильмдердің осы процесті ілгерілетуде маңызды рөл атқаратынына көз жеткізді. (Гриерсонның фильмнің әлеуметтік және саяси мақсатына қатысты кейбір ойлары Лениннің фильмді білім беру және насихаттау құралы ретінде жазғандарынан әсер алғаны айтылады.) Гриерсонның киноға деген көзқарасы – әлеуметтік және саяси коммуникацияның бір түрі, әлеуметтік реформалар, білім беру және мүмкін рухани жаңару механизмі ретінде қалыптасты. Голливуд киноөндірісіне қатысты оның пікірі одан кем оптимистік болды:
In his review of Robert Flaherty's film Moana (1926) in the New York Sun (8 February 1926), Grierson wrote that it had 'documentary' value. In his essay "First Principles of Documentary" (1932), Grierson argued that the principles of documentary were that cinema's potential for observing life could be exploited in a new art form; that the "original" actor and "original" scene are better guides than their fiction counterparts to interpreting the modern world; and that materials "thus taken from the raw" can be more real than the acted article. In this regard, Grierson's views align with the Soviet filmmaker Dziga Vertov's contempt for dramatic fiction as "bourgeois excess", though with considerably more subtlety. Grierson's definition of documentary as "creative treatment of actuality" has gained some acceptance, though it presents philosophical questions about documentaries containing stagings and reenactments. Like many social critics of the time, Grierson was profoundly concerned about what he perceived to be clear threats to democracy. In the US, he encountered a marked tendency toward political reaction, anti democratic sentiments, and political apathy. He read and agreed with the journalist and political philosopher Walter Lippmann's book Public Opinion which blamed the erosion of democracy in part on the fact that the political and social complexities of contemporary society made it difficult if not impossible for the public to comprehend and respond to issues vital to the maintenance of democratic society. In Grierson's view, a way to counter these problems was to involve citizens in their government with the kind of engaging excitement generated by the popular press, which simplified and dramatized public affairs. It was during this time that Grierson developed a conviction that motion pictures could play a central role in promoting this process. (It has been suggested that some of Grierson's notions regarding the social and political uses of film were influenced by reading Lenin's writing about film as education and propaganda.) Grierson's emerging view of film was as a form of social and political communication—a mechanism for social reform, education, and perhaps spiritual uplift. His view of Hollywood movie making was considerably less sanguine:
«Сенімдердің, адалдықтың және мақсаттардың бұрынғыдан да осал болған заманда, ақыл-ойдың шаршауы немесе рухани шаршау күнделікті өмірде маңызды рөл атқарады. Біздің кино магнаты осы мүмкіндікті ғана пайдаланады. Ол сондай-ақ, ашығынан айтқанда, есірткі сатушы».
"In an age when the faiths, the loyalties, and the purposes have been more than usually undermined, mental fatigue or is it spiritual fatigue? represents a large factor in everyday experience. Our cinema magnate does no more than exploit the occasion. He also, more or less frankly, is a dope pedlar."
Кино сыншысы
Гриерсонның жаңадан қалыптасып, ашық айтылатын кино философиясы сол кездегі Нью-Йорк киносыншыларының назарын аударды. Ол "Нью-Йорк Сан" газетіне кино туралы сын жазуға шақырылды. "Нью-Йорк Сан" газетінде Гриерсон кино эстетикасы және көрермендердің қабылдауы туралы мақалалар жазып, кино әлемінде кең байланыстар орнатты. Халық арасында кең тараған аңыз бойынша, осы мақалалар жазу кезеңінде Гриерсон Роберт Дж. Флаэртидің "Моана" (1926) фильмі туралы жазғанда "документалды" терминін қолданды: "Әрине, "Моана" полинезиялық жас жігіт пен оның отбасының күнделікті өміріндегі оқиғалардың көрнекі баяны болғандықтан, құжаттамалық мәні бар". Осы кезеңде Гриерсон басқа елдердің киноиндустриясын зерттеумен де айналысты. Ол Сергей Эйзенштейннің "Потёмкин броненосеці" (1925) фильмін алғаш рет АҚШ көрермендеріне көрсетуді ұйымдастыруға қатысқан болуы мүмкін. Эйзенштейннің монтаждау техникасы мен кино теориясы, әсіресе монтаждың қолданылуы, Гриерсонның өзінің жұмысына зор әсер етті.
Grierson's emerging and outspoken film philosophies caught the attention of New York film critics at the time. He was asked to write criticism for the New York Sun. At the Sun, Grierson wrote articles on film aesthetics and audience reception, and developed broad contacts in the film world. According to popular myth, in the course of this writing stint, Grierson coined the term "documentary" in writing about Robert J. Flaherty's film Moana (1926): "Of course Moana, being a visual account of events in the daily life of a Polynesian youth and his family, has documentary value." During this time, Grierson was also involved in scrutinizing the film industries of other countries. He may have been involved in arranging to bring Sergei Eisenstein's groundbreaking film The Battleship Potemkin (1925) to US audiences for the first time. Eisenstein's editing techniques and film theories, particularly the use of montage, would have a significant influence on Grierson's own work.
Кинорежиссер
Гриерсон 1927 жылы Ұлыбританияға оралып келді, оның мақсаты – киноны Ұлы депрессияның проблемаларын шешуге және ұлттық рухты, ұлттық бірлік пен келісімді нығайтуға жұмылдыру еді. Гриерсон үшін кино түсіру – қадірлі шақыру, ал кино жасаушы – отансүйер. Бұл тұрғысынан, оның сол кездегі көптеген қағидаларында элитаризм көрінді: «Таңдалғандардың міндеттері бар». «Киноны уағыз айту орны ретінде қарастырамын және оны насихаттау құралы ретінде пайдаланамын». АҚШ-та Гриерсон пионер-документалист Роберт Флаэртимен танысты. Гриерсон Флаэртиді деректі фильмдерге қосқан үлесі үшін және камераны қарапайым адамдардың өмірін, күнделікті оқиғаларды жандандыруға тырысқаны үшін зор құрметпен қарады. Бірақ Гриерсон Флаэртидің экзотикалық және алыс мәдениеттерге ден қоюын дұрыс санамады. («Теңдесіз деңгейде», - деп жазды Гриерсон Флаэрти туралы, «біз әрқайсымыз бір-бірімізді айыптау арқылы өмір сүреміз және гүлденеміз»). Гриерсонның пікірінше, киноның назары қарапайым адамдардың күнделікті драмасына ауыруы керек. Гриерсон күнделігінде былай деп жазды: «Алыс шеттерден және экзотикадан сақтаныңыз: драма сіздің есігіңіздің алдында, қайда кедейлік болса, қайда қанаушылық пен зұлмат болса, сонда бар». «Боб, сен алыс жердегі жабайыларды сақтап тұр, ал біз Бірмингемнің жабайыларына шабуыл жасаймыз», - мен оған соңынан айтқанмын. Міне, солай істедік».
Grierson returned to Great Britain in 1927 armed with the sense that film could be enlisted to deal with the problems of the Great Depression, and to build national morale and national consensus. Filmmaking for Grierson was an exalted calling; the Filmmaker a patriot. In all of this, there was more than a little elitism, a stance reflected in Grierson's many dicta of the time: "The elect have their duty." "I look on cinema as a pulpit, and use it as a propagandist." In the US Grierson had met pioneering documentary filmmaker Robert Flaherty. Grierson respected Flaherty immensely for his contributions to documentary form and his attempts to use the camera to bring alive the lives of everyday people and everyday events. Less commendable in Grierson's view was Flaherty's focus on exotic and faraway cultures. ("In the profounder kind of way", wrote Grierson of Flaherty, "we live and prosper each of us by denouncing the other"). In Grierson's view, the focus of film should be on the everyday drama of ordinary people. As Grierson wrote in his diaries: "Beware the ends of the earth and the exotic: the drama is on your doorstep wherever the slums are, wherever there is malnutrition, wherever there is exploitation and cruelty." "'You keep your savages in the far place Bob; we are going after the savages of Birmingham,' I think I said to him pretty early on. And we did.")
Империялық маркетингтік кеңес
Англияға оралғаннан кейін Гриерсон 1926 жылы британдық әлемдік сауданы және Британ империясының бірлігін дамыту үшін құрылған үкіметтік агенттік – Империялық маркетингтік кеңес (EMB) кинофильмдер жөніндегі көмекшісі ретінде уақытша жұмысқа орналасты. EMB-нің басты функцияларының бірі – жарнама, оны Кеңес көрмелер, плакаттар, басылымдар және фильмдер арқылы жүзеге асырды. Дәл осы мемлекеттік қаржыландырылатын ұйым аясында қазіргі танылған “документальдық фильм” пайда болды. 1929 жылдың соңында Гриерсон және оның операторы Базил Эммот өзінің алғашқы фильмін – “Дрифтерлерді” аяқтады, оның сценарийін жазып, түсіріп, режиссерлік етті. Солтүстік теңіздегі сельдь балықшыларының қаһармандық еңбегін көрсететін бұл фильм британдық киноиндустриясының немесе Голливудтың осы кезеңдегі фильмдерінен түбегейлі ерекшеленді. Оның инновациясының көп бөлігі – камераны қатты дауылдың ортасындағы шағын қайық сияқты қиын жағдайларға батыл әкелуде, ал түсірілімдердің көбі сахналаусыз жасалды. Тақырыпты таңдау Гриерсонның жеке қызығушылығынан тумаған, оның орнына Қаржы министрінің сельдь шаруашылығын өзінің хоббиі етіп алғанын білгеннен кейін шешім қабылданды. Фильм 1929 жылдың қараша айында Лондондағы жеке кинокеште Айзенштейннің сол кезде дау тудырған “Броненосец Потемкин” фильмімен бірге көрсетілді (Бұл фильм 1954 жылға дейін Ұлыбританияда жалпы көрсетілімге тыйым салынған еді) және демеушілер мен баспасөз тарапынан жоғары бағаланды. Фильм 1929 жылдың 9 желтоқсанынан бастап Кингсвейдегі Столл кинотеатрында көрсетілді, содан кейін бүкіл Ұлыбритания бойынша көрсетілді. 1939 жылы Канада Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқанда, NFB пропагандалық фильмдерді жасауға баса назар аударды, олардың көпшілігін Гриерсон режиссерлік етті. Мысалы, неміс әскерінің соғыс қимылдарының түсірілген кадрлары сол кезде бейтарап болған АҚШ-қа таратылған деректі фильмдерге енгізілді. Гриерсон 1940 жылы әпкесі Рубидің қазасына қайғырды; ол жүз баламен бірге Канадаға эвакуациялау кезінде “SS City of Benares” кемесінде болған. Гриерсон 1941 жылдың қаңтарында лауазымынан кетті. Ұлттық кино кеңесінің комиссары болған жылы 40 фильм түсірілді, ал өткен жылы Motion Picture Bureau тек бір жарым фильм ғана түсірген еді.
On his return to England, Grierson was employed on a temporary basis as an Assistant Films Officer of the Empire Marketing Board (EMB), a governmental agency which had been established in 1926 to promote British world trade and British unity throughout the empire. One of the major functions of the EMB was publicity, which the Board accomplished through exhibits, posters, and publications and films. It was within the context of this State funded organisation that the "documentary" as we know it today got its start. In late 1929 Grierson and his cameraman, Basil Emmott completed his first film, Drifters, which he wrote, produced and directed. The film, which follows the heroic work of North Sea herring fishermen, was a radical departure from anything being made by the British film industry or Hollywood. A large part of its innovation lies in the fierce boldness in bringing the camera to rugged locations such as a small boat in the middle of a gale while leaving relatively less of the action staged. The choice of topic was chosen less from Grierson's curiosity than the fact that he discovered that the Financial Secretary had made the herring industry his hobbyhorse. It premiered in a private film club in London in November 1929 on a double bill with Eisenstein's then controversial film The Battleship Potemkin (which was banned from general release in Britain until 1954) and received high praise from both its sponsors and the press. The film was shown from 9 December 1929, in the Stoll in Kingsway and then was later screened throughout Britain. When Canada entered World War II in 1939, the NFB focused on the production of propaganda films, many of which Grierson directed. For example, captured footage of German war activity was incorporated in documentaries that were distributed to the then neutral United States. Grierson grieved the death of his sister Ruby in 1940; she was on the SS City of Benares while it was evacuating one hundred children to Canada. Grierson resigned from his position in January 1941. Over his year as Commissioner at the National Film Board 40 films were made; the year before the Motion Picture Bureau had made only one and a half.
Баспасөз бостандығы жөніндегі комиссия
Гриерсон 1943 жылдың желтоқсанында Чикаго университеті құрған Баспасөз бостандығы жөніндегі комиссияға шетелдік кеңесші болып тағайындалды. Ал, 1969 жылдың 4 шілдесінде Гриерсон Анструтерде Шотландия балық шаруашылығы мұражайын ашқан болатын.
Grierson was appointed as a foreign adviser to the Commission on Freedom of the Press in December 1943, which had been set up by the University of Chicago. A few days earlier on 4 July 1969, Grierson had opened the Scottish Fisheries Museum in Anstruther.
Басқа
Канадалық кино марапаттары "Джон Гриерсон рухында канадалық киноға елеулі үлес қосқандығы" үшін Гриерсон сыйлығын табыс етті.
The Canadian Film Awards had presented a Grierson Award for "an outstanding contribution to Canadian cinema in the spirit of John Grierson."