Жаңа Зеландия киносы: тарих және дамуы

Кіріспе

Жаңа Зеландия киносының шолуы

Жаңа Зеландия киносы – Жаңа Зеландиядағы өндіріс компаниялары түсірген фильмдерді білдіруі мүмкін. Дегенмен, ол басқа елдердің кинорежиссерлері Жаңа Зеландия туралы түсірген фильмдерді де қамтуы мүмкін. Жаңа Зеландияның кино индустриясы салыстырмалы түрде кішкентай болғандықтан, көптеген фильмдер шетелдік компаниялармен бірлесіп қаржыландырылады. Жаңа Зеландиядағы кино тарихы кино өнерінің өзімен шамалас. Алғашқы кино көрсетілімі 1896 жылы өтті. 1900 жылы түсірілген деректі фильм – Жаңа Зеландиядағы ең көне сақталған фильм, ал Жаңа Зеландияда түсірілген алғашқы көркем фильм 1914 жылы көрсетілді. 1920-1960 жылдар аралығында шағын индустрия дамыды, бірақ 1970 жылдары ғана жергілікті фильмдер көрермендердің назарын аудара бастады. 1990 жылдардан бері Жаңа Зеландияда түсірілген фильмдер халықаралық деңгейде үлкен жетістіктерге қол жеткізіп келеді, олардың ішінде жергілікті қаржыландыру мен тақырыптары бар фильмдер де, «Аватар» және «Сақиналардың иесі» трилогиясы сияқты шетелдік серіктестікпен түсірілген фильмдер де бар.

Алғашқы фильмдер: 1890-1920 жылдар

Жаңа Зеландиядағы алғашқы кино көрсетілімі 1896 жылдың 13 қазанында Оклендтегі Опера үйінде өтті. Бұл көрсетім – Томас Эдисонның кинетографының демонстрациясы – Чарльз Годфридің варьете компаниясы ұсынған шараның бір бөлігі болды. Түсті фильмнің алғашқы көрсетілімі – түсті өңделген емес, түсті процесті қолданған фильм – 1911 жылдың 24 желтоқсанында Оклендте өтті. Фильм бір уақытта Квин-стриттегі «Глобус» кинотеатрында және Үстіңгі Питт-стриттегі «Кингс» театрында (қазіргі «Меркурий» театры) көрсетілді. Жаңа Зеландияның алғашқы кинорежиссері Альфред Генри Уайтхаус болды, ол 1898 жылдан 1900 жылдың ортасына дейін он фильм түсірді. Жаңа Зеландияда сақталған ең көне фильм – Уайтхаустың «Бур соғысына екінші жасақтың аттануы» (1900) фильмі. Жаңа Зеландияда түсірілген алғашқы көркем фильм деп «Хинемоа» фильмін айтуға болады. Оның премьерасы 1914 жылдың 17 тамызында Оклендтегі «Лирик» театрында өтті. Жаңа Зеландиядағы ең көне кинотеатр 1897 жылдың 11 желтоқсанында қалалық Афинеум залында ашылды. Жергілікті газеттің редакторлары «Маунт Бенгер Мейл» газетінде 10 желтоқсанда былай жазды: «Біз жұртшылықтың назарын ертең кешке Афинеум залында өтетін «Салон Синематограф» атты ойын-сауыққа аударамыз. Бұл – өмірдегі оқиғаларды көруге тамаша мүмкіндік». Жаңа Зеландияда және Оңтүстік жарты шардағы ең көне, мақсатты түрде салынған кинотеатр – 1912 жылы салынған Оклендтегі Девонпорттағы «Виктория» театры.

Классикалық дәуір: 1920-шы жылдар 1960-шы жылдар

Жаңа Зеландияда 1920-1960 жылдар аралығында шағын киноиндустрия болды. 1920-1930 жылдары Рудалл Хейвард Жаңа Зеландия тақырыбында бірнеше көркем фильм түсірді. "Ревидің соңғы тұғыры" оның ең жақсы фильмі болған болуы мүмкін, бірақ 1925 жылғы осы фильмнің көбі сақталған жоқ. Фильм 1940 жылы дыбыс қосылып қайта түсірілді. Тәуелсіз режиссер Джон О'Ши 1940 жылдан 1970 жылға дейін Жаңа Зеландия киносын дамытумен айналысты; оның Pacific Films компаниясы көптеген қысқаметражды фильмдерді, сондай-ақ сол кезеңде түсірілген үш жаңазеландиялық көркем фильмді шығарды: "Бұзылған кедергі" (1952) Роджер Мирамспен; "Қашқын" (1964); және "Сенің бойыңа тиме" (1966). Дегенмен, сол кезеңде Жаңа Зеландияда түсірілген фильмдердің көп бөлігі деректі фильмдер болды. Ұлттық кино бөлімі – қысқаметражды фильмдер, деректі фильмдер және жарнамалық материалдарды мемлекеттік қаржыландырумен шығаратын мекеме. 1970 жылы Дүниежүзілік көрме үшін түсірілген "This is New Zealand" атты қысқаметражды фильм өте танымал болды және кейін Жаңа Зеландия кинотеатрларында көрсетіліп, зор мақтауға ие болды. Ол кең экранды бейнелеу үшін үш жеке проекторды пайдаланды. Фильм 2006 жылы жаңадан қалпына келтіріліп, 2007 жылғы Жаңа Зеландия халықаралық кинофестивалінде көрсетілді.

Жаңа Зеландия кино комиссиясының құрылуы: 1970-1980 жылдар

1978 жылы Жаңа Зеландия кино комиссиясы құрылды. Оның мақсаты ұлттық кино индустриясын ынталандыру және дамыту болды, сондай-ақ комиссия көптеген киножобаларды қаржыландырды. 1977 жылы Роджер Дональдсон режиссерлік еткен «Sleeping Dogs» фильмі Жаңа Зеландияда үлкен көрермендер назарын тартып, елдегі алғашқы танымал фильмдердің бірі болды. Фильмде тоталитарлық үкімет құрылуына және одан кейінгі партизан соғысына бір адамның реакциясы бейнеленген қараңғы, саяси триллер жанрындағы туынды, және Сэм Нилл басты рөлде таныстырылды. «Sleeping Dogs» Жаңа Зеландиялық киножұмысшыларының толыққанды қатысуымен түсірілген алғашқы толық метражды 35 мм көркем фильм ретінде де ерекшеленеді. Одан бұрын, 1973 жылы түсірілген «Рангидің аулауы» сияқты фильмдер Жаңа Зеландияда түсірілгенімен, оларды шетелдік топтар өндіріп, режиссерлік еткен. Режиссер Джефф Мерфи Голливудтың қызығушылығын тудырды, бірақ ол Жаңа Зеландияның тағы екі маңызды фильмін жасады: 1860 жылдардағы жер соғыстары туралы «Utu» (1983) және ядролық апокалипсис тақырыбындағы ғылыми-фантастикалық «The Quiet Earth» (1985). Екі фильмде де ойнаған Бруно Лоуренс жұлдызға айналды. Мелани Рид 1984 жылы шыққан «Trial Run» триллерімен Жаңа Зеландияның көркем фильмін жазып, режиссерлік еткен алғашқы әйел болды. 1987 жылы Барри Барклейдің «Ngati» фильмі, Тама Поатаның сценарийі және ардагер актер Ви Куки Кааның қатысуымен жарық көрді. «Ngati» маори ұрпағынан шыққан адамның жазған және режиссерлік еткен алғашқы көркем фильмі деп есептеледі. Мерата Мита 1988 жылы «Mauri» фильмін түсірген кезде драмалық көркем фильмді жазып, режиссерлік еткен алғашқы маори әйел атанды. Ол сонымен қатар көрнекті деректі фильмдердің авторы болды, олардың ішінде сол жердегі жерді басып алу туралы «Bastion Point: Day 507» (1980) және 1981 жылы Оңтүстік Африкадан келген «Springboks» регби командасының туры кезіндегі апартеидке қарсы наразылықтар туралы «Patu!» (1983) фильмдері бар. 1980 жылдардың соңында Жаңа Зеландияның қысқаметражды фильмдері жаңадан өркендеді, бұл Алисон Маклиннің «Kitchen Sink» фильмімен басталды. Бұрынғыдай диалог пен кейіпкерлерге баса назар бермей, жаңа қысқаметражды фильмдер визуалды стиль және кинематографиялық тіл жағынан «шекараны кеңейтуге» тырысты. Осы үрдістің жарқын мысалдары: «The Lounge Bar» («The Front Lawn»), «Kitchen Sink» (Алисон Маклин), «A Little Death» (Симон Перкинс; Пол Свадель), «Stroke» (Кристин Джеффс), «La Vie en Rose» (Анна Ривз), «A Game With No Rules» (Скотт Рейнольдс), «Eau de la vie» (Симон Баре), «O Tamaiti (The Children)» (Сима Урал), Венеция кинофестивалінде «Ең жақсы қысқа фильм» жүлдесін жеңіп алған, және «Two Cars, One Night» (Тайка Вайтити), ол «Оскар» сыйлығына ұсынылды.

In 1978, the New Zealand Film Commission was established. Its aim was to encourage and promote the national film industry, and a number of film projects have been funded by the commission. One of the first New Zealand films to attract large scale audiences at home was Sleeping Dogs, directed by Roger Donaldson in 1977. The film, a dark, political action thriller that portrays the reaction of one man to the formation of a totalitarian government and the ensuing guerrilla war, introduced Sam Neill as a leading actor. Sleeping Dogs is also notable as the first full length 35mm feature film made entirely by a New Zealand production crew. Before then, films such as 1973's Rangi's Catch had been shot in New Zealand, where they were set, but were produced and directed by foreign crews. Director Geoff Murphy was lured away by Hollywood, but he made two other key New Zealand films: Utu (1983), about the land wars of the 1860s, and a nuclear apocalypse science fiction story, The Quiet Earth (1985). Bruno Lawrence, who appeared in both films, became a star. Melanie Read was the first woman to write and direct a New Zealand feature film with the 1984 thriller Trial Run. In 1987 Barry Barclay's film Ngati, screenplay by Tama Poata and starring veteran actor Wi Kuki Kaa, was released to critical acclaim and some box office success. Ngati is recognised as the first feature film to be written and directed by a person of Māori descent. Merata Mita was the first Māori woman to write and direct a dramatic feature film, when she directed Mauri in 1988. An accomplished documentary film maker, Mita made landmark documentaries including Bastion Point: Day 507 (1980), about the occupation of land there, and Patu! (1983), a film about the controversial and violent anti apartheid protests during the 1981 Springboks rugby tour from South Africa. The late 1980s saw the reinvention of the New Zealand short film, beginning with Alison Maclean's Kitchen Sink. Instead of trying to be short features focused on dialogue and character, the new shorts tried instead to "push the envelope" in terms of visual design and cinematic grammar. Key examples of these are: The Lounge Bar (The Front Lawn), Kitchen Sink (Alison Maclean), A Little Death (Simon Perkins; Paul Swadel), Stroke (Christine Jeffs), La Vie en Rose (Anna Reeves), A Game With No Rules (Scott Reynolds), Eau de la vie (Simon Baré), O Tamaiti (The Children) (Sima Urale) which won the Silver Lion Best Short Film at the Venice Film Festival, and Two Cars, One Night (Taika Waititi), which was nominated for the Best Short Film Oscar.

Халықаралық жетістік: 1990-2000

1990 жылдардың басында Жаңа Зеландия киносы халықаралық деңгейде танымал болды, бұл ең айқындысы Джейн Кэмпионның «Пианино» (1993) фильмі арқылы болды, ол үш «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Питер Джексонның «Жаратылыстар» (1994) және Ли Тамахоридің «Бір кезде жауынгерлер» фильмдері де халықаралық құлауға ие болып, көптеген елдерде үлкен табысқа жетті. «Пианино» және «Жаратылыстар» фильмдері Жаңа Зеландия фильмдерінің жартылай немесе толықтай шетелдік өндіріс компанияларымен қаржыландырылатынын және жергілікті емес актерлерге (мысалы, «Пианино» фильміндегі Холли Хантер мен Харви Кейтель, ал «Жаратылыстар» фильміндегі Кейт Уинслет) негізделгенін көрсетті. Бұл жаңа зеландиялықтардың АҚШ-қа көшіп кетуін тоқтатпады: Тамахори, «Жаратылыстар» фильмінен Мелани Лински және «Пианино» жұлдызы, Канадада туған Анна Пакин қазір Америкада тұрады. Алайда, Питер Джексон көші-қонға ерекше жатты, ол Жаңа Зеландияда фильмдер түсіруді жалғастырды. Джексонның мансабы «Bad Taste» (1987) және «Meet the Feebles» (1989) сияқты төмен бюджетті комедиялармен басталды. Соңынан ол Голливудтың назарына ілігіп, 2000 жылдары «Сақиналардың иесі» трилогиясын түсірді. Фильмдер негізінен шетелдік қаржымен (Жаңа Зеландия үкіметінен салық жеңілдіктерінің көмегімен) және халықаралық актерлердің басым қатысуымен жасалса да, Джексон оларды Жаңа Зеландияда түсірді, негізінен жергілікті өндіріс тобын пайдаланды, бұл Жаңа Зеландия киноиндустриясында үлкен білік базасын құруға көмектесті. Бұл Жаңа Зеландияда бірқатар танымал Голливуд фильмдерінің түсірілуіне әкелді, ірі халықаралық өндірістер елде түсірілімдер жүргізіп қана қоймай, сонымен қатар елдің пост-өндіріс мүмкіндіктерін және арнайы эффекттер компанияларын пайдаланды. Осы фильмдердің арасында «Соңғы самурай» және «Нарния жылнамалары: Арыстан, Сиқыршы және Гардероб» фильмдері бар. Бұл фильмдерді қаржыландыру негізінен АҚШ-тан келсе де, бұл Жаңа Зеландия киностудиялары мен режиссерлеріне біліктілігін арттыруға және жабдықтарын жақсартуға көмектесті. Дегенмен, кейбір сала өкілдері ірі халықаралық өндірістердің Жаңа Зеландия жұмысшыларын пайдалануының кемшіліктері бар екенін айтады. Жақында Жаңа Зеландияның бір режиссері төмен бюджетті Жаңа Зеландия фильміне операторларды жұмысқа алудың қиынға соққанын мәлімдеді, себебі операторлар қазір жоғары жалақыға үйреніп қалған. Басқа режиссерлер керісінше екенін айтады, жергілікті мамандардың санының артуы 1980 жылдардың салыстырмалы деңгейінен жалақыны төмендеткен болуы мүмкін. Тағы бір кемшілік – ірі бюджеттік халықаралық өндірістер Жаңа Зеландияның барлық қолда бар қаржысын жұтып қойып, жергілікті өндірістердің түсірілуін қиындатады.

The early 1990s saw New Zealand film gain international recognition, most obviously with Jane Campion's The Piano (1993), which won three Academy Awards. Peter Jackson's Heavenly Creatures (1994) and Lee Tamahori's Once Were Warriors also received international acclaim and high grosses in a number of countries. The Piano and Heavenly Creatures showed an increasing tendency for New Zealand films to be partially or completely funded by overseas production companies, and star non local actors (for example, Holly Hunter and Harvey Keitel in The Piano, and Kate Winslet in Heavenly Creatures). This did not stop the migration of New Zealanders to the United States: Tamahori, Melanie Lynskey of Heavenly Creatures and Canadian born Piano star Anna Paquin are now all primarily based in America. A notable exception to the migration tendency is Peter Jackson, who continued to make films in New Zealand. Jackson's career began with low budget comedies such as Bad Taste (1987) and Meet the Feebles (1989). He was eventually noticed by Hollywood, and in the 2000s directed The Lord of the Rings series. Although made with mainly foreign funding (helped by a tax break from the New Zealand government) and featuring a primarily international cast, Jackson filmed the films in New Zealand, using a largely local production crew, helping create an enormous skill base in the New Zealand film industry. This has led to a number of prominent Hollywood films being made in New Zealand, with major international productions not only filming there but also using the country's various post production facilities and special effects companies. Among these films are The Last Samurai and The Chronicles of Narnia: The Lion, the Witch and the Wardrobe. While the funding for these movies has come largely from the United States, the trend has helped New Zealand film studios and filmmakers develop skills and improve facilities. However, some industry figures claim that having large international productions employ New Zealand crews has its downside. One New Zealand filmmaker recently complained that it has become difficult to employ cameramen on a low budget New Zealand film, as cameramen are now used to large wages. Other filmmakers find that the opposite is true, and argue that the greater number of local professionals may have driven wages down from the relative heights of the 1980s. Another alleged downside is that big budget international productions swallow up any funding New Zealand has available, making it far more difficult for local productions to get made.

2001 жылдан қазіргі уақытқа дейін

XXI ғасырдың басында жергілікті контенттің көлемі айтарлықтай өсті, «Кит саяхашысы» (Whale Rider, 2002) 2003 жылы Солтүстік Америкада ең көп табыс әкелген екінші және әлем бойынша үшінші фильм болды, ол 40,1 миллион доллар табалдырынан асты. Басқа да көзге түсетін фильмдер: «Әкесінің үйі» (In My Father's Den, 2004) және «Әлемдегі ең жылдам мотоциклші» (The World's Fastest Indian, 2005). Екі фильм де Жаңа Зеландияның кассасында сәтті ойнады, соңғысы «Ескі жауынгерлер» (Once Were Warriors) фильмін отандық кассадағы ең табысты Жаңа Зеландия фильмі ретінде басып озды, ол 6,5 миллионнан астам доллар тапты; бұл рекорд 2010 жылы «Бала» (Boy) фильмімен жаңартылды. Сэм Нилл мен Джуди Раймердің «Беспокойствоның киносы» (Cinema of Unease) деректі фильмі 1995 жылы түсірілді. Жаңа ғасырдың бірінші онжылдығының соңында Питер Джексонның кино империясы кеңейді, продюсер-режиссер «Сүйкімді сүйектер» (The Lovely Bones), «Halo», «Бұғаларды бұзушылар» (The Dam Busters) және «Темеррейр» (Temeraire) фантастикалық сериясының құқықтарын сатып алды. «Аватар» және 2007 жылғы «Су жылқысы» (The Water Horse) сияқты ірі жобалар Джексонның Веллингтон студиясын және Weta Digital арнайы эффекттер компаниясының қызметтерін пайдаланды. АҚШ-тағы Unity Software видео ойындар компаниясы 2021 жылы Weta Digital компаниясын 1,63 миллиард долларға сатып алды. Вайтитидің 2010 жылы шыққан «Бала» (Boy) фильмі премьералық аптаның кассалық табысы бойынша көшбасшы болды, ол алғашқы күні бұрынғы жергілікті фильмдердің ешқайсысынан көп табыс тапты, соның нәтижесінде барлық уақыттағы ең табысты Жаңа Зеландия фильмі атанды. 2014 жылы Вайтити мен Клемент түсірген «Көлеңкедегілер не істейді» (What We Do in the Shadows) мақтан тұтатын мокьюментари фильмі шықты. Екі жылдан кейін Вайтити Сэм Нилл мен Джулиан Деннисонды басты рөлдерде ойнатқан «Жабайы адамдарды іздеу» (Hunt for the Wilderpeople) фильмін ұсынды, ол отандық кассадағы ең табысты премьералық аптаның фильмі болды, алты жыл бұрын «Бала» (Boy) фильмі орнатқан рекордты жаңартты. Жаңа Зеландия халықаралық стриминг платформаларының Жаңа Зеландия нарығына тигізетін әсерімен күресуде. 2023 жылы Жаңа Зеландияның экрандық продюсерлер гильдиясы SPADA халықаралық стриминг провайдерлері қазіргі уақытта «Жаңа Зеландияда салық төлемейді, ешқандай реттеуге ұшырамайды және үкіметіміздің ішінара қаржыландырған кеңжолақты инфрақұрылымын пайдаланады, сонымен бірге жергілікті телерадио хабарларын көрушілер саны мен жарнамалық кірістерге әсер етеді» деп мәлімдеді. Мұндай реттеу көптеген басқа елдердегідей болар еді.

In early 21st century, the amount of local content has significantly increased, with Whale Rider (2002) becoming the second highest grossing North American independent film of 2003 and third highest worldwide, earning $40.1 million. Other notable films include In My Father's Den (2004) and The World's Fastest Indian (2005). Both films did well at the New Zealand box office, with the latter beating Once Were Warriors to become the highest grossing New Zealand film at the domestic box office, earning over 6.5 million; a record beaten by Boy in 2010. Sam Neill and Judy Rymer's documentary Cinema of Unease was made in 1995. The latter part of the first decade of the new century saw the expansion of Peter Jackson's filmmaking empire, with the producer director optioning the rights to The Lovely Bones, Halo, The Dam Busters and the fantasy series Temeraire. Major productions such as Avatar and the 2007 blockbuster The Water Horse used Jackson's Wellington studios and the services of the special effects company Weta Digital. US based video game company Unity Software bought Weta Digital for $1.63bn in 2021. Waititi's film Boy, released in 2010, topped the box office receipts for the opening week, earning more on its opening day than any previous locally made film, becoming the highest grossing New Zealand film of all time. In 2014 the mockumentary What We Do in the Shadows, directed by Waititi and Clement, was released to substantial critical acclaim. Two years later, Waititi released Hunt for the Wilderpeople, starring Sam Neill and Julian Dennison, a film that became the new highest grossing opening weekend box office New Zealand film on home soil, beating the record set by Boy six years prior. New Zealand is grappling with the effect of international streaming platforms in the New Zealand market. In 2023 the New Zealand's screen producers' guild, SPADA pointed out international streamers currently 'pay no tax in New Zealand, face no regulation, and use broadband infrastructure partially funded by our Government while at the same time impact local broadcasting viewership and advertising revenue'. Regulating this would be in line with many other countries.

Жаңа Зеландия кино мұрағаты

Жаңа Зеландия кино мұрағаты 1981 жылдың 9 наурызында құрылып, тіркелді. Кино әуесқосы, сыншы және тарихшы Джонатан Деннис (1953-2002) осы мұрағаттың бастамашысы болды және оның тұңғыш директоры атанды. Мұрағат Жаңа Зеландияның маңызды кино және телефильмдерін сақтап, қалпына келтіру мақсатымен құрылды. Қазіргі таңда Жаңа Зеландияның ерте кинофильмдерінің көп бөлігі осында сақтаулы және оның қоры көпшілік назарына ұсынылады. Жаңа Зеландияда түсірілген ерте кинофильмдердің көп бөлігі, олардың тұрақсыз нитратқа басылуының нәтижесінде, жоғалып кеткен. 1992 жылы кино әуесқойлары мен Жаңа Зеландия кино мұрағаты елдің кино мұрасының қаншалықты үлкен бөлігінің жоғалып бара жатқанын түсініп, «Соңғы фильмді іздеу» акциясын ұйымдастырды және Жаңа Зеландияда да, әлемнің түкпір-түкпірінде де 7000 маңызды фильмді таба алды.

Басқа да танымал актерлер

Аты Ең танымал туындылары: Мартон Цокас Сақиналардың иесі, Аспан патшалығы, Ромул, Менің әкем Клифф Кертис Күн сәулесі, Қосалқы залал, Бір кезде жауынгерлер, Кит салтбастысы, Қорқынышты серуендер Алан Дейл Жарамсыз Бетти, О.С., Жоғалғандар (LOST), SAG жүлдесіне ие болған Дэниел Гиллис Өрмекші адам 2 және 3 Мартин Хендерсон Сақина, Ұшқыштар, Торк, Картадан тыс Ману Беннет Спартак, Хоббит (фильмдер сериясы), Arrow Wi Kuki Kaa Ngati, Utu, Баунти Бруно Лоуренс Smash Palace, Янки Зефирі үшін жарыс, Utu, Тыныш жер, Көктемұрт жауынгері Мелани Лински Біздің туларымыз, Екі жарым адам, Аспаннан келген жандар Темура Моррисон Бір кезде жауынгерлер, Жылдамдық 2: Бақылау, Зұлдызды соғыстар: II Эпизод – Клондарға шабуыл Джессика Роза Мен кім өлтіргенін білемін, lonelygirl15 YouTube-та танымал болды Антони Старр The Boys, Banshee