Моана: Самоаның ежелгі өмірі және кино түсірудің құпиялары

Кіріспе

Моана – 1926 жылы түсірілген американдық үнсіз деректі фильмі, немесе дәлірек айтқанда, деректі ойыншық фильм. Оның режиссері – 1922 жылғы «Солтүстік Наноук» фильмінің авторы Роберт Дж. Флаэрти.

Сипаттама

Моана Самоада (сол кезде Батыс Самоаның сенімдік территориясы) Саваи аралындағы Сафуне ауданының ауылдарында түсірілді. Басты ер адам кейіпкерінің аты Моана, сомо тілінде «теңіздің тереңдігі, судың тереңдігі» деген мағына береді. Фильмді жасау кезінде Флаэрти әйелі және серігі Фрэнсис Х. Флаэрти және олардың үш қызымен бірге Самоада бір жылдан астам уақыт өмір сүрді. Олар 1923 жылдың сәуір айында Самоаға келді және 1924 жылдың желтоқсанына дейін сонда қалды, ал фильм 1925 жылдың желтоқсанында аяқталды. Флаэрти «Нанук» фильмінің табысын қайталап, Paramount Pictures оны Самоаға полинезиялықтардың дәстүрлі өмірін фильмге түсіру үшін жіберді. Флаэрти 16 тонна фильмдерді түсіруге қажетті жабдықтармен келді. Оның ішінде әдеттегі кинокамера және Prizma түсті камерасы болды, себебі Флаэрти сол түсті процесте кейбір түсірілімдер жасауды үміттенеді, бірақ Prizmacolor камерасы істен шықты. «Моана» фильмі – Голливудтағы фильмдерде көбінесе қолданылатын ортохроматикалық фильмнің орнына панхроматикалық қара-ақ фильммен жасалған алғашқы көркем фильм деп есептеледі. Флаэрти Саваидегі үңгірде фильмді өңдеді. Осы процесте ол кездейсоқ түрде өзін улады және фильмнен шайылып қалған күміс нитраты бар су ішкеннен кейін емдеуді қажет етті. Күміс нитраты негативте дақтардың пайда болуына да себеп болды. «Нанук» (және оның кейінгі «Аран адамы» фильміндегідей) Флаэрти Самоа халқының өмірін оқиға болғандай ғана жазбаға алудан әлдеқайда асып түсті. Ол әдеттегі «кастинг» процедурасын орындады, фотогендік қабілеті бар жергілікті тұрғындарды «рольдерге» таңдады, соның ішінде ойдан шығарылған отбасылық қарым-қатынастарды жасады. Сондай-ақ, басқа фильмдерде болғандай, ол кейде ежелгі, экзотикалық әдет-ғұрыптарды қазіргі замандағыдай көрсетіп, көріністер құрды. «Нанук» және «Аран адамы» фильмдерінде ол уақыты өткен аң ауу сахналарын қосты. «Моана» фильмінде, самоалықтар христиан миссионерлерінің ықпалымен батыс стиліндегі киімдерді киген кезде, Флаэрти актерлерін дәстүрлі тапа матадан жасалған киімдерді (қағаз шөп ағашының қабығынан жасалған, оның процесі фильмде егжей-тегжейлі көрсетілген) киюге көндірді; «қыз» кейіпкерлері көкірексіз болды. Ол сондай-ақ жас ер адамның ауыр дәстүрлі самоалық татуировкасын жасаған ерлікке жеткен шақтағы рәсімді ұйымдастырды, он үшін жас жігітке лайықты сыйақы берілді. Осы тәсілдер Флаэрти фильмдерін кейде «документалды-ойдан шығарылған» деп жіктеуге әкелді.

Moana was filmed in Samoa (then under the Western Samoa Trust Territory) in the villages of Safune district on the island of Savai'i. The name of the lead male character, Moana, means 'deep sea, deep water' in the Samoan language. In making the film, Flaherty lived with his wife and collaborator Frances H. Flaherty and their three daughters in Samoa for more than a year. They arrived in Samoa in April 1923 and stayed until December 1924, with the film being completed in December 1925. Hoping that Flaherty could repeat the success of Nanook, Paramount Pictures sent him to Samoa to capture the traditional life of the Polynesians on film. Flaherty reportedly arrived with 16 tons of filmmaking equipment. This included both a regular movie camera and a Prizma color camera, as Flaherty hoped to film some footage in that color process, but the Prizmacolor camera malfunctioned. Moana is thought to be the first feature film made with panchromatic black and white film rather than the orthochromatic film commonly used at the time in Hollywood feature films. Flaherty developed his film as he went along, in a cave on Savai'i. In the process, he inadvertently poisoned himself and required treatment after he drank water from the cave that contained silver nitrate, which washed off the film stock. The silver nitrate also caused spots to form on the negative. As in the earlier Nanook (and his later film, Man of Aran), Flaherty went well beyond recording the life of the people of Samoa as it happened. He followed his usual procedure of "casting" locals whom he considered potentially photogenic performers into "roles", including creating fictitious family relationships. He also, as in the other films, on occasion set up scenes in which exotic earlier practices were re enacted as if still current. In Nanook and Man of Aran, it included setting up anachronistic hunting sequences. In Moana, at a time when Samoans were typically wearing modern Western style clothing under the influence of Christian missionaries, Flaherty persuaded his performers to don traditional tapa cloth costumes (made from the bark of the paper mulberry tree, in a process shown in some detail in the film); the "maidens" went topless. He also staged a coming into manhood ritual in which the young male lead underwent a painful traditional Samoan tattoo, for which the young man required a generous compensation. Those devices have led to Flaherty's films sometimes being categorized as "docufiction".

Қалпына келтіру

Роберт пен Фрэнсис Флагерти Самоаға әкелген балаларының ең кішісі – үш жасар қызы Моника еді. 1975 жылы Моника Флаэрти ата-анасының бұрынғы үнсіз фильміне саундтрек жасау үшін Савайиге оралды, ол ауыл өмірінің дыбыстарын, самоа тіліндегі диалогтар мен дәстүрлі әндерді жазуды қамтыды. Нәтижесінде "Дыбыс қосылған Моана" фильмі 1980 жылы Жан Ренуар мен Ричард Ликоктың көмегімен аяқталды және 1981 жылы Парижде алғаш рет көрсетілді. Алайда, сол кезде түпнұсқа негатив жоғалып, Моника Флаэртидің 16 мм таспасының (әкесінің түпнұсқа 35 мм нитрат пленкасының көшірмесі) визуалды сапасы қанағаттандырмайтын еді және уақыт өте келе одан әрі нашарлады. 1981 жылғы нұсқа визуалды кемшіліктері мен Моника Флаэртидің Paramount компаниясымен келісімге не келуіне байланысты кеңінен таралмады. Соңғы кезде консерватор және куратор Брюс Познер мен фин режиссері Сами ван Инген, Флагертилердің шөбересі, фильмнің ең жақсы сақталған 35 мм көшірмелерін пайдаланып, реставратор Томас Бакелстің көмегімен цифрлық түрде қалпына келтірілген нұсқасын дайындады. Бұл дыбыс сарапшысы Ли Дихтердің Моника Флаэртидің саундтрегімен үйлестірілді. "Дыбыс қосылған Моана" фильмінің қалпына келтірілген нұсқасы 2014 жылдың 30 қыркүйегінде Нью-Йорк кинофестивалінде көрсетілді, сондай-ақ Вашингтондағы Ұлттық мұрағатта (2015 жылдың қаңтары) және басқа да көрсетілімдерде көрсетілді. Нью-Йорк кинофестивалінің бағдарламасында қалпына келтірілген нұсқа "таңғажайып" деп сипатталған.