Кіріспе

Америкалық деректі фильмдерді түсіретін режиссер Роберт Джозеф Флаэрти (16 ақпан 1884 – 23 шілде 1951) – америкалық кинорежиссер және продюсер, алғашқы коммерциялық табысқа ие болған толық метражды деректі фильм – «Солтүстіктің Нанукі» (1922) фильмінің авторы. Осы фильм оның атағын арттырды, ал оның кейінгі өміріндегі ешқандай жұмыс осы жетістігімен теңесе алмады. Дегенмен ол Оңтүстік теңізде түсірілген «Моана» (1926) және Ирландияның Аран аралдарында түсірілген «Аран адамы» (1934) фильмдерімен деректі фильмдердің осы жаңа жанрын дамытуды жалғастырды. Флаэрти деректі және этнографиялық фильмдердің әкесі саналады. Флаэрти 1914 жылдан 1951 жылы қайтыс болғанға дейін жазушы Фрэнсис Х. Флаэртиге үйленген. Фрэнсис күйеуінің бірнеше фильмінде жұмыс істеді және «Луизиана тарихы» (1948) үшін «Ең үздік түпнұсқа әңгіме» номинациясында «Оскар» сыйлығына ие болды.

Ерте өмір

Флаэрти Роберт Генри Флаэртидің (ирланд протестанты) және Сьюзан Клокнердің (неміс католигі) жеті баласының бірі болды. Әкесінің темір кенін іздеуші ретіндегі жұмысының нәтижесінде, ол басқа мәдениеттердің адамдарына деген табиғи қызығушылықты дамытты. Флаэрти Торонтода танымал суретші болған. Оның саяхаттары барысында түсірген америкалық үндістер мен жабайы табиғаттың суреттері, оның сыншылар тарапынан жоғары бағаланған "Солтүстік Нанук" фильмін жасауға себеп болды. Осы фильмге деген ынтасы мен қызығушылығы оны жаңа кино жанрын құруға жетеледі. 1914 жылы ол өзінің никелі Фрэнсис Хаббардқа үйленді. Хаббард жоғары білімді отбасынан шыққан, оның әкесі белгілі геолог болған. Пенсильваниядағы Брин-Мор колледжін бітірген Хаббард Парижде музыка мен поэзияны оқыды, сонымен қатар жергілікті суфражисткалар қоғамының хатшысы болды. Олардың некесінен кейін Фрэнсис Флаэрти Роберттің кинодағы табысына үлкен үлес қосты. Франсис кейде режиссерлік қызметті атқарды, күйеуінің фильмдерін монтаждауға және таратуға көмектесті, тіпті Англия үшін мемлекеттік кино келісімшарттарын жасады. 1909 жылы ол Мини Аодла Фрименнің атасы Джордж Уиталтук есімді инуиттен алған ақпаратты бөлісті. Флаэртидің айтуынша, ол темір кенін іздеп Хадсон шығанағына барғанда Уиталтукпен кездескен. "Уиталтук" әңгімесінде Флаэрти инуиттер аймағының егжей-тегжейлі картасын жариялады және Уиталтуктан алған шығанақ туралы ақпаратты ұсынды. Джордж Уиталтук туралы оның жазғандары "Менің эскимо достарым: "Солтүстік Нанук"" кітабында жарияланды.

Солтүстік Наноук

1913 жылы Флаэрти Белчер аралдарын зерттеуге барған экспедициясында, оның басшысы сэр Уильям Маккензи оған кинокамера алып жүруді ұсынды. Ол қолмен айналдырылатын «Белл және Хауэлл» кинокамерасын алып келді. Ол ерекше инуиттердің өміріне қызығушылық танытты, оларды түсіруге көп уақыт жұмсады, тіпті өзінің негізгі жұмысын да ұмытып кетті. Флаэрти 30 000 фут пленкамен Торонтоға оралғанда, оның монтаждау бөлмесіндегі темекіден шыққан оттан нитратты пленка тұтанды. Пленкасы жойылды, қолы күйді. Монтаждау көшірмесі сақталды және бірнеше рет көрсетілді, бірақ Флаэрти нәтижеге қанағаттанбады. «Бұл толығымен нашар болды, жай ғана осы немесе сол эпизод, ешқандай байланыс, сюжеттік желі немесе сабақтастық жоқ, көрермендерді қатты жалықтырған болар. Әрине, мені де жалықтырды». Флаэрти жаңа фильм түсіруге бел буды, ол әдеттегі инук пен оның отбасының өмірін көрсететін фильм болды. 1920 жылы ол француздық тері сауда компаниясы Revillon Frères-тен қаржы алып, «Солтүстіктің Нанукі» фильмін түсірді. 1920 жылдың 15 тамызында Флаэрти Квебек штатының Порт-Харрисон қаласына фильм түсіру үшін келді. Ол екі Акели кинокамерасын әкелді, инуиттер оларды «агги» деп атады. Ол фильм түсіру кезінде инуиттерге көрсету үшін толық дамыту, басып шығару және проекциялау жабдықтарын да әкелді. Ол Revillon Frères сауда бекетіне жалғасқан шатырда тұрды. «Нанук» фильмін түсіру кезінде Флаэрти фильмдегі әртүрлі жергілікті тұрғындарды актерлер рөліне тартты, бұл ойдан шығарылған туындыдағы актерлерді таңдау сияқты болды. Дәстүрлі инуиттік өмірді көрсету мақсатымен ол кейбір көріністерді, соның ішінде финалды сахнаны да қойды, онда Аллакариаллак (Нанук рөлін ойнайды) және оның экрандағы отбасы, егер олар баспананы тез таба алмаса немесе жасай алмаса, өлімге ұшырауы мүмкін еді. Жартылай иглу алдын ала салынған, бір жағы жарық түсуі үшін кесілген, осылайша Флаэртидің камерасы жақсы түсірілім жасай алды. Флаэрти инуиттердің аң аулауда мылтық қолданбауын талап етті, бірақ сол кезде мылтық қолдану кең таралған еді. Бір кезде ол аңшылардың көмекке шақыруын естімегендей болып, олардың күресін түсіріп, оларды үлкен қауіпке ұшыратты. МакГраттың есебіне қосымша мәліметтер табу қиын, және Флаэрти бұл мәселені ешқашан талқыламады. «Нанук» Флаэртидің адамзат пен табиғат арасындағы күресті бейнелейтін фильмдер сериясын бастады. Басқаларына «Моана: Алтын ғасыр романтикасы», Самоада орын алған, және «Аран адамы», Ирландиядағы Аран аралдарында орын алған фильмдер кірді. Бұл фильмдердің барлығы бірдей риторикалық тәсілдерді қолданады: табиғаттың қауіптері және қоғамдардың тіршілік табу үшін күресі.

Голливуд

"Солтүстік Наноук" (1922) табысты фильм болды, содан кейін Флаэртиге үлкен сұраныс туды. "Наноук" фильмі сияқты тағы бір фильм түсіру жөніндегі Paramount компаниясымен келісімшартқа отырып, ол "Моана" (1926) фильмін түсіру үшін Самоаға барды. Ол фильмді Савайи аралындағы Сафунеде түсірді, онда әйелі мен отбасымен бір жылдан астам уақыт өмір сүрді. Студия басшылары күнделікті түсірілген материалдарды қайта-қайта сұрады, бірақ Флаэртиде көрсетуге ештеңе болмады, себебі ол әлі ештеңе түсірмеген еді. Оның тәсілі – қоғаммен бірге өмір сүруге тырысып, фильмге түсіру үшін оқиға жазудан бұрын олардың өмір салтымен танысу болды. Ол сондай-ақ арал тұрғындарының өмірінде ешқандай қақтығыс жоқ екеніне алаңдады, бұл түсірілмей қалуға қосымша себеп болды. Ақырында ол фильмді ұлдың ересек өмірге қадам басқан рәсіміне арнауға шешім қабылдады. Флаэрти 1923 жылдың сәуірінен 1924 жылдың желтоқсанына дейін Самоада болды, фильм 1925 жылдың желтоқсанында аяқталып, келесі айда көрсетілді. Фильмнің ішкі нарықта "Солтүстік Наноук" сияқты сәтті болмауына қарамастан, ол Еуропада өте жақсы қабылданды, бұл Джон Гриерсонды "документальді фильм" деген сөзді ойлап табуға шабыттандырды. "Моана" фильмі шыққаннан бұрын Флаэрти жеке қаржыландырумен Нью-Йоркте екі қысқа фильм түсірді: "Қыш жасаушы" (1925) және "Жыйырма төрт долларлық арал" (1927). Metro Goldwyn Mayer компаниясының Ирвинг Тальберг Флаэртиді W. S. Van Dyke-пен бірлесіп "Оңтүстік теңіздегі ақ көлеңкелер" (1928) фильмін түсіруге шақырды, бірақ олардың таланттары үйлеспеді, сондықтан Флаэрти өндірістен бас тартты. Fox Film Corporation компаниясына ауысқаннан кейін Флаэрти сегіз ай бойы американдық индейлер туралы деректі фильм "Акома – Аспан қаласы" (1929) жөнінде жұмыс істеді, бірақ өндіріс тоқтатылды, ал Флаэртидің түсірген кадрлары студиядағы өртте жоғалып кетті. Содан кейін ол Ф. В. Мурнаумен тағы бір Оңтүстік теңіздер суреті – "Табу" (1931) фильмінде жұмыс істеуге келісті. Алайда, бұл одақ одан да тұрақсыз болды, және Флаэрти оқиғаға үлкен үлес қосса да, Paramount Pictures шығарған дайын фильм негізінен Мурнаудың туындысы болды.

Ұлыбритания

Табудан кейін Флаэрти Голливудтағы мансабы аяқталған деп есептелді, содан кейін Франсис Флаэрти Лондондағы Империялық сауда кеңесінің кино бөлімінің Джон Гриерсонымен байланысқа шықты, ол Флаэртиді «Өнеркәсіптік Британия» (1931) деректі фильміне тағайындады. Гриерсон мен оның бөлімімен салыстырғанда, Флаэртидің жұмыс істеу әдісі көбінесе жоспарланған фильмнің ұзындығына қарағанда көп көлемде түсірілім жасауды қамтитын. Ал бюджеттен шығып кету Гриерсонды Флаэртиді жобадан алуға мәжбүр етті, нәтижесінде фильмді басқалар үш қысқа фильмге өңдеді. Флаэрти 1938 жылы Scribner баспасынан «Капитан креслосы» атты теңіз туралы роман жазды. Сол жылдың қараша айында бұл роман Денис Джонстонның режиссерлігімен «Капитан Гранттың соңғы саяхаты» деген атаумен BBC телеарнасында көрсетілді. Флаэртидің Ұлыбританиядағы мансабы продюсер Александр Корда оны «Солпан бала» (1937) фильмінен алып тастап, оны коммерциялық ойын-сауық фильміне қайта өңдеген кезде аяқталды.

Ирландия

Продюсер Майкл Балкон Флаэртиді 1934 жылғы "Аран адамы" фильмін түсіруге шақырды, ол Ирландияның батыс жағалауындағы шалқары оқшау Аран аралдарының тұрғындарының қатал, дәстүрлі өмір салтын бейнеледі. Фильм үлкен сынға ұшырады және ондаған жылдар бойы кейбір сарапшылар шеңберінде "Нанук"-тан да маңызды туынды деп есептелді. "Нанук" сияқты, "Аран адамы" да адамдардың қатал жағдайларда өмір сүруге жасаған күш-жігерін көрсетті: бұл жағдайда, топырағы тым жұқа болғандықтан, арал тұрғындары теңізден теңіз шөптерін тасып, егін салу үшін жаңа егістіктер құруға мәжбүр болды. Флаэрти бұрынғысы сияқты, түрлі ойдан шығарылған рөлдерге жергілікті тұрғындарды тартты және өткенге тән әрекеттерді драмалық түрде қайта жаңғыртты: мысалы, арал тұрғындары ондаған жылдар бойы қолданбаған шағын қайықтардан гарпундармен акулаларды аулау сахнасын көрсетті. Ол сондай-ақ фильмнің шешімді сахнасын да түсірді, онда үш адам кішкентай қайықпен қауіпті биік, тасты теңізден жағаға қайта оралуға тырысады.

Соңғы жылдар

Америка Құрама Штаттарында Америка Құрама Штаттарының кино қызметінің Паре Лоренц Флаэртиді АҚШ ауыл шаруашылығы туралы деректі фильм түсіру үшін шақырды, бұл жоба "Жер" фильміне айналды. Флаэрти мен оның әйелі 100 000 шақырымнан астам қашықтықты жүріп өтіп, 25 000 фут пленка түсіріп, американдық ауылдың жарқын бейнелерін жасады. Флаэртидің түсірген кадрларында ауыл шаруашылығы жерлерінің эрозиясы, Шаңды дала (сондай-ақ топырақ қорғаудың жақсартылған тәсілдері арқылы тиімді шаралар қабылдануы), механикаландыру, ауылдық жұмыссыздық және Ұлы жазықтан Калифорнияға ірікөлденген көші-қон сияқты мәселелер көтерілді. Бұл аяда Флаэрти американдықтар мен Мексика және Филиппиннен келген мигранттар арасындағы ауыл шаруашылығы жұмыс орындары үшін бәсекелестікке назар салды. Фильм өндірісі кезінде бірқатар қиындықтарға тап болды. Конгресс Америка Құрама Штаттарының кино қызметін таратып жібергеннен кейін, жоба АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігіне (USDA) берілді. Американың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуы жақындаған кезде, USDA қызметкерлері (және фильмнің редакторы Хелен ван Донген) Флаэртидің түсірген кадрларын өзгеретін ресми хабарламалармен (соғысқа дейінгі ауылдық жұмыссыздықтан соғыстағы еңбек тапшылығына көңіл бөлгенің өзгеруі қоса алғанда) үйлестіруге тырысты. Перл-Харборға жасалған шабуылдан кейін, шенеуніктер фильмнің АҚШ туралы халықаралық аренада жағымсыз бейне беруінен қаушады, сондықтан 1942 жылы Көркем өнер музейінде көрсетілгенімен, фильм кең жұртшылыққа көрсетілген жоқ. "Луизиана тарихы" (1948) Флаэрти мен Ричард Ликоктың Луизиана батпағында мұнай платформасын орнату туралы түсірген деректі фильмі болды. Фильмде платформаның айналағы ортамен бейбіт және қақтығыссыз қатар өмір сүруіне баса назар аударылады, және оны Standard Oil мұнай компаниясы қаржыландырған. Фильмнің басты кейіпкері – каджун баласы. Кейбір сыншылар балалық шақ пен табиғаттың поэзиясы мұнай іздеуді әдемі көрсету үшін қолданылғанын айтады. Фильмнің музыкасын Виржил Томсон жазды. Флаэрти "Титан: Микеланджело туралы әңгіме" (1950) фильмінің жасаушыларының бірі болды, ол "Үздік деректі фильм" номинациясы бойынша "Оскар" сыйлығын жеңіп алды. Фильм неміс-швейцарлық "Микеланджело: Титанның өмірі" (1938) фильмінің қайта өңделген нұсқасы болды, режиссері Курт Оертель. Қайта өңделген нұсқасына Фредерик Марчтың жаңа ағылшын тіліндегі баяндамасы мен музыкалық қосымшасы енгізілді, ал фильмнің ұзақтығы қысқартылды. Жаңа титрде Ричард Лайфорд режиссер, ал Роберт Снайдер продюсер ретінде көрсетілді. Фильмді Ричард Лайфорд монтаждады.

Мұра

Флаэрти деректі фильмнің ізашары болып саналады. Ол деректі фильмнің тақырыптарын көркем фильмнің, әңгімелеу және поэтикалық тәсілдерімен біріктірген алғашқылардың бірі болды. Өзін зерттеуші деп жариялаған Флаэрти 1914 жылы Гудзон шығанағындағы Белчер аралдарының бас аралдарын (қайта) ашқаны үшін Англияның Корольдік географиялық қоғамына қабылданды. Гудзон шығанағындағы Белчер аралдарының бірі – Флаэрти аралы оның құрметіне аталған. Флаэртидің деректі фильмнің дамуына қосқан үлесі 2010 жылы Ұлыбритания Университеттерінің Кино және Бейне Кеңесінің сыйлығын жеңіп алған және FOCAL International сыйлығына ұсынылған «Ирландтықтардың бір кемесі» (A Boatload of Wild Irishmen) атты деректі фильмінде қарастырылады. Бұл фильм «бақыланған шындықтың» мәнін зерттейді және Флаэрти туралы ойлауға жаңаша көзқарас ұсынады. Флаэртидің фильмдері көрсетілген жергілікті халықтарға тигізген әсері уақыт өте келе өзгереді, себебі фильмдер қазір жоғалған өмір салтының кейінгі ұрпақтары үшін құнды жазбаға айналады деген пікір айтылады. Фильмнің атауы Флаэртидің «Аран адамы» фильмінің шешімді сахнасында «жабайы ирландтықтарды суға батыруға тырысқаны» туралы айыпталуынан алынған. 1994 жылы Флаэртиді Чарльз Дэнс канадалық «Каблуонак» драмалық фильмінде сомдады, бұл фильм «Солтүстіктің Нанукі» фильмін инуиттердің көзқарасынан көрсетеді. Роберт Джозеф Флаэртидің немересі Луиза Флаэрти Канаданың алғашқы тәуелсіз инуит баспасы Inhabit Media-ның негізін қалаушы. Ол сонымен қатар автор, педагог және саясаткер.