Кіріспе

Тізе жағындағы буын зақымдануының алдын алу үшін нейромискулалық жаттығулар мен өзекті күшейту қажет. Емдеу ұсыныстары қажетті белсенділік деңгейіне байланысты. Толық жыртылған ересектерде буын остеоартритінің дамуы жиі кездеседі, бірақ емдеу әдісі бұл қауіпті өзгертпейді. ACL жыртылуы кейбір жануарларда, соның ішінде иттерде де болуы мүмкін. Иттерде тізе жарақаттанудың ең көп таралған түрі - АТЖ немесе СТЖ жарылуы.

Белгілері мен симптомдары

Адамның АЖЖ-ы зақымдалған кезде, ол тізеде "пап" дыбысын естиді, содан кейін ауырсыну мен ісікті болады. Олар баспен жүруді және басқа да іс-әрекеттерді қайта бастағаннан кейін тізеде тұрақсыздықты сезінуі мүмкін, өйткені бу бу буын тізе буынын тұрақтандыруға және құйрық сүйегін алға жылжудан сақтай алмайды. Тізе қозғалысының қысқаруы және буынның бойымен иілу - бұл да ACL-дің жіті зақымдануының жиі кездесетін белгілері. Ауырсыну мен ісіктің өзі жойылуы мүмкін, бірақ тізе тұрақсыз болып қалады және емдеусіз спортпен айналысуға қайта оралу тізеге одан әрі зақым келтіруі мүмкін. Қауіп факторларына әйелдердің анатомиясы, спорт түрлері, дене шынықтырудың нашарлығы, шаршау және шөпті алаңда ойнау жатады. Артқы тірек байланысының жарақаттануы жиі кездеседі, жылына 250 000 Артқы тірек байланысының жарақаттануы орын алады. Бұл 3 000-нан 1 адамға АСК жарақат алу мүмкіндігіне сәйкес келеді. Артқы тірек арқаншасы немесе менсикус, әдетте, тізе буынына сыртқы күш қолданылып, жыртылады. АСК-ны сыртқы күш қолданылмай-ақ жыртып алуға болады

Әйелдер басымдығы

Әйел спортшылар екі-сегіз есе көп ықтимал жүктемелері өз ACL спорт түрлері, олар қамтиды кесу және секіру салыстырғанда ерлер, олар ойнайды дәл сол спорт түрлері. NCAA деректері 1000 спортшыға қатысты жарақат алудың салыстырмалы мөлшерін келесідей тапты: Ерлер баскетболы 0,07, әйелдер баскетболы 0,23 Ерлер лакросы 0,12, әйелдер лакросы 0,17 Ерлер футболы 0,09, әйелдер футболы 0,28 Әйелдердегі АТЖ жарақаттарының ең жоғары көрсеткіші гимнастикада болды, 1000 спортшыға 0,33 жарақат алу деңгейі. Дәл осы төрт спорт түрінің ішінде ең көп жарақат алған спорт түрлері - әйелдер гимнастикасы, баскетбол және футбол. Ерлер мен әйелдер арасындағы айырмашылықтар, мүмкін себептері ретінде, тізе буынының белсенді бұлшықет қорғанысы, аяқ / жамбас тізбегінің айырмашылығы және эстроген мен релаксиннің гормоналды белсенділігінің айырмашылығынан туындаған салыстырмалы байламның босаңсыуы. Ұрыққа қарсы дәрілер АЖЖ зақымдану қаупін азайтады.

Үстемдік теориясы

Кейбір зерттеулер әйелдерді АЖЖ-ның көбірек зақымдануына әкелетін төрт нейромискулярлық тепе-теңсіздік бар екенін көрсетті. Әйел спортшылар тізелері салыстырмалы түрде тік және бір-біріне қарай құлап, секіру мен қонуға көбірек бейім, ал олардың дене салмағының көп бөлігі бір аяққа түседі және денелерінің жоғарғы бөлігі бір жаққа еңкейеді. Бұл тепе-теңсіздіктерді түсіндіру үшін бірнеше теориялар сипатталды. Бұларға байламның үстемдігі, төртбұрыш үстемдігі, аяқ үстемдігі және сүйек үстемдігі теориялары жатады. Жасушаның басымдық теориясы спортшы әйелдер секіруден кейін жерге түскенде, бұлшық еттері жердің әсерін жеткілікті сіңіре алмайды деп болжайды. Нәтижесінде тізе буындары күшті сіңіріп, жарақат алу қаупі артады. Ақырында, сүйектің үстемдігі еркектерде, әдетте, ішкі көлбеу бұлшық еттің белсенділігі жоғары болғандықтан, орындау жағдайларында сүйекті көбірек бақылауға алатындығын көрсетеді.

Гормоналды және анатомиялық айырмашылықтар

Ересектен бұрын ерлер мен әйелдердің АТЖ жыртылу жиілігі бойынша айырмашылық байқалған жоқ. Жыныстық гормондардың деңгейіндегі өзгерістер, атап айтқанда, әйелдердегі эстроген мен релаксиннің жоғары деңгейі менструациялық цикл кезінде АЖЖ-ның бұзылуына бейімделеді. Себебі олар буынның иілуін және тізе буынын қоршаған жұмсақ тіндердің кеңейуін арттырады. Зерттеу нәтижелері көрсеткендей, релаксин концентрациясы 6, 0 пг/ мл-ден жоғары әйел спортшылардың АЖЖ жыртылу қаупі төмен концентрациялыларға қарағанда төрт есе жоғары. Сонымен қатар, жыныстық гормондардың әсерінен қыздардың жамбас сүйектері еркелету кезеңінде кеңейеді. Бұл кең жамбас жамбас сүйегін тізеге қарай бұрауға мәжбүр етеді. Бұл бұрыш тізеге қарай Q бұрышы деп аталады. Ерлер үшін Q бұрышының орташа мөлшері 14 градус, ал әйелдер үшін - 17 градус. Бұл Q бұрышты азайту үшін, мысалы, ортопедиялық құралдарды қолдану арқылы қадамдар жасауға болады. Әйелдердің жамбасының салыстырмалы түрде кеңірек болуы және Q бұрышының кеңейуі әйелдерде АЖЖ жыртылу ықтималдығының артуына әкелуі мүмкін.

АТЖ, бұлшық еттердің қатаюы және күштілігі

Ересекте жыныстық гормондар бүкіл денедегі жұмсақ тіндердің пішінін өзгертуге де әсер етеді. Түйіннің қайта құрылуы әйелдердегі АЖЖ-ны кішірейтеді және төмен жүктеме күштері кезінде бұзылады (яғни жыртылады), ерлер мен әйелдер арасындағы буын және бұлшықет қаттылығының айырмашылығы. Әйелдердің тізелері мысық белсенділігі кезінде ерлерге қарағанда аз қатып қалады. Түйегі қатты емес жерге күш қолданған кезде, АЖЖ-ның жыртылуы ықтимал. Сонымен қатар, төртбұрыш жамбас бұлшық еті АЖ-ға қарсы әрекет етеді. Мичиган университетінде әйел спортшылармен жүргізілген зерттеуге сәйкес, әйел спортшылардың 31% -ы бірінші кезекте төртбұрыш белін (quadriceps femoris) мысығын ерлердегі 17% -ға қарағанда пайдаланған. Дене шынықтыру кезінде төртбұрыш жамбас бұлшық еттің жоғары ырғағы, "антиреольді тіректің" арқасында ACL-ге күшейтілген жүктеме салынады.

Патофизиология

Тізе буыны үш сүйектен тұрады: жамбас сүйегі, бүйір сүйегі және тізе сүйегі. Бұл сүйектер буынды жүріп, жүгіріп, секіріп, т.б. жүргенде тұрақты ұстайтын тіннің мықты жолақтары болып табылатын буынтұстарымен біріктірілген. Тізедегі байланыстардың екі түрі бар: қосалқы байланыстар және айқасты байланыстар. Қосалқы буындар медиалдық қосалқы буыны (буынының ішкі жағында) және бүйірлік немесе фибулярлық қосалқы буыны (буынының сыртқы жағында) қамтиды. Бұл екі буын тізе жақты қозғалысын шектейтін функция атқарады. Алдыңғы сөредегі сынақта емтихан беруші тізелерді 90 градусқа бүктеп, адамның аяғына отырады және бүйрек сүйегін өзіне қарай жұмсақ тартады. Лахман сынағы бір қолымен адамның жамбасына, екіншісімен құйрығына тиіп, құйрығын алға тарта отырып жүргізіледі. Бұл сынақтар АЖ-ның толықтай сақталғанын және сол себепті бүйрек сүйегінің алға қарай қозғалуын шектей алатынын тексеруге арналған. Лахман сынағын көптеген сарапшылар үш сынақтың ішіндегі ең сенімдісі және сезімтал деп санайды. Технологиялық жаңалықтар, мысалы, фотосуретке түсіру, күш платформалары және бағдарламаланатын компьютерлер биомеханиканы гуманитарлық ғылымдардағы негізгі зерттеу саласына айналдырды. Қозғалыс кескінін түсіру, бұлшық еттер мен сүйектерді модельдеу және адамды симуляциялаудағы жетістіктер бұлшық еттер мен сүйектердің зақымданулары мен ауруларының механикалық себептерін тереңдете түсті. Алайда, буын, бұлшықет, суыр және буындық беттердегі күшті өлшеу, әсіресе тізеде, күрделі және қатты қозғалыс түсірудің күрделі модельдеуіне және медициналық бейнелеу деректеріне сүйенеді. Бұл күрделілік биомеханиктердің профилактикалық жаттығулар мен нейромискулярлық оңалту бағдарламаларын жобалауға, іске асыруға және бағалауға қатысуын шектеді.

Медициналық бейнелеу

Тәжірибелі адамдармен клиникалық тексеру дәл болуы мүмкін, бірақ диагноз әдетте магниттік резонанс бейнелеу арқылы расталады, ол тізе айналасындағы буындар мен қаңқа сияқты жұмсақ тіндердің суреттерін береді. Бұған қоса рентгендік суретпен тізе буындағы сүйектердің бірінің жарақат кезінде сынғанын анықтау үшін тексеру жүргізілуі мүмкін. МРТ АЖ-ның ішінара жыртылған жағдайда өте пайдалы. Артқы жақты белдеуге қарағанда, алдыңғы жақты белдеу жиі зақымдалады.

Артрометрлер/лаксиметрлер

Физикалық тексеру мен МРТ нәтиже бермеген жағдайда тағы бір бағалау түрі - лаксиметриялық тексеру (яғни артрометрия және стресс-бейнелеу), бұл аяққа күш қолдануды және туынды тізе ауысуын өлшеуді қамтиды. Мысалы, GNRB артрометрі - бұл тізе артрометрі, ол Лахман сынағынан тиімді деп саналады.

Жіктеу

Жасушаның жарақаттануы тіректің қисаюы деп аталады. Американдық хирургиялық хирургия академиясы АТЖ-ны ауырлығы бойынша анықтап, оларды 1, 2 немесе 3-ші дәрежелі тітіркену деп жіктейді.

Алдын алу

Артқы буынның түйіспеушілік зақымдануын азайтуға деген қызығушылық өте жоғары. Халықаралық Олимпиада комитеті алдын алу стратегиясын жан-жақты қарастырғаннан кейін, жарақаттанудың алдын алу бағдарламаларының жарақаттануды азайтуға өлшеулі әсері бар екенін мәлімдеді. Бұл бағдарламалар, әсіресе, ерлерге қарағанда АТЖ-ның жоғары жиілігі бар спортшы әйелдер үшін, сондай-ақ екінші АТЖ-ның жарылу қаупі жоғары балалар мен жасөспірімдер үшін аса маңызды. Зерттеушілер әйел спортшылардың тізелері салыстырмалы түрде тік және бір-біріне қарай құлап түсетінін, дене салмағының көп бөлігі бір аяқта және денелерінің жоғарғы бөлігі бір жағына еңкейіп тұрғанын анықтады; бұл төрт фактор тізедегі байланыштарға шамадан тыс күш түсіреді және осылайша АЖЖ жыртылуының ықтималдығын арттырады. Мұндай бағдарламалардың барлығы спортшыларға, әсіресе қыздарға пайдалы. Жарақаттың алдын алу бағдарламалары (ЖЖП) доминанттық теорияларға сілтеме жасай отырып, АТЖ-ның тәуекел факторларын азайтуда сенімді. Лингмент доминанттылығы теориясы тізеден қашудың ең жоғары сәтін азайтты, бірақ спортшының тәуекел профиліне бағытталған жеке, тапсырмаға тән жаттығуларға басымдық беруге көбірек назар аудару керек. Бұл жалпы бағдарламаға қарағанда тиімдірек. Плиометрия және секіру-қону тапсырмалары сияқты жамбас пен тізе бүгілу бұрыштарының артуы бар, бұл квадрицепс үстемдігінің тәуекелін азайтады. Алайда, "мұқтаж" қонуларды өлшейтін ең жоғары vGRF (ерікті жер реакциялық күші) үшін өзгерістер табылмады. Өкінішке қарай, IPP аяқ басымдық теориясымен байланысты қауіпті қалай азайтатыны туралы нақты деректер жоқ.

Хирургиялық емес

АТЖ-ны хирургиялық емес емдеу бұлшықет күшін, тізе қозғалысын басқаруды және психологиялық сенімділікті қалпына келтіруді көздейтін, прогрестік, құрылымды оңалтуды қамтиды. 2022 жылы жаңартылған мета-талдамамен жүйелі түрде жүргізілген тірі шолуда, үш ретке келтірілген бақыланатын сынақ негізінде, ерікті хирургиялық қайта құрумен алғашқы оңалтудың ертедегі хирургиялық қайта құруға ұқсас нәтижелер беретіндігі көрсетілді. Кейбір жағдайларда АЖЖ оңалту кезінде операциясыз сауығып кетеді. Жаттығумен емдеудің мақсаты - тізе маңындағы бұлшықеттер мен тепе-теңдік жүйесін қалыпты күйге келтіру. Зерттеулер көрсеткендей, жаттығулар арқылы тізе айналасындағы бұлшық еттерді жаттықтыру арқылы дене тізеге қайтадан "үйреніп" алады және тізеде қосымша қозғалыс болғанымен, тізе күшті және күшті сезіне алады. Әдетте, бұл тәсіл жарақаттан кейін физиотерапевтке немесе спорттық медицина мамандарына барып, жаттығулардың қарқынды, жүйелі бағдарламасын қадағалауды қамтиды. Бастапқыда басқа емдеу әдістері қолданылуы мүмкін, мысалы, ауруды азайту үшін терапияны қолмен қолдану. Физиотерапевт оңалту кезінде жаттықтырушы ретінде әрекет етеді, әдетте қалпына келтіру мақсаттарын белгілеп, прогресске байланысты пікір береді. Хирургиялық емес қалпына келтіру әдетте үш айдан алты айға дейін созылады және бастапқы жарақаттың ауқымына, бұрынғы дене шынықтыру жағдайына және оңалту мен спорттық мақсаттарға деген ұмтылысына байланысты. Кейбір пациенттер хирургиялық емес емдеудің нәтижесіне қанағаттанбай, кейіннен операцияны таңдайды.

Хирургиялық операция

АТЖ-ны қалпына келтіру хирургиясы орылған АТЖ-ны басқа көзден алынған суырмен алмастыруды қамтиды. Гранттар пателлярлық суырдан, жамбас суырдан, төртбұрыш суырдан процедурадан өтетін адамнан ("автографт") немесе өліктен ("аллографт") алынуы мүмкін. Грант жаңа буын тінінің өсіп-өнуіне негіз болады. Операция буынның ішіне артроскоп немесе кішкентай камераны салып, буынның айналасына хирургиялық құралдарды енгізу үшін қосымша кішкентай кесінділер жасалады. Бұл әдіс инвазивті емес және операциядан аз ауырады, ауруханада аз уақыт болады және "ашық" хирургияға қарағанда (буынның алдыңғы жағына ұзын кесінді жасалады және буын ашылады және ашылады) тезірек қалпына келеді. Американдық хирургиялық хирургия академиясы адамның қызметін жақсарту және тізесін одан әрі зақымданудан қорғау үшін ACL реконструкциясын жарақаттанғаннан кейін бес ай ішінде жүргізу керек деген нұсқаулықты қолдауға арналған орташа дәлілдер бар деп мәлімдеді; Алайда, операцияға ең жақсы уақытты анықтау және клиникалық нәтижелерге уақыттың әсерін жақсы түсіну үшін қосымша зерттеулер жүргізу қажет. Алайда, бала мен жасөспірімдер арасында АЖЖ- ні қайта құруды 3 айдан артық уақытқа созылту менскус жарақаттану қаупін едәуір арттырады. АҚШ-та жылына 100 000-нан астам АЖЖ-ны қалпына келтіру операциясы жүргізіледі. АТЖ-ны қайта құрудың 95% -дан астамы амбулаториялық жағдайда жүргізіледі. АТЖ-ны қалпына келтіру кезінде ең көп қолданылатын процедуралар - жартылай менсисектомия және хондропластика. Жөнделген тізеде асимметрия болуы мүмкін және екі және бір аяқты қону кезінде тік жерге реакциялық күштің ең жоғарғы шегі, тізе созылу сәтінің ең жоғарғы шегі және қону кезінде жүктеме жылдамдығы, сондай-ақ тізе созылу сәтінің орташа шегі және тізе энергиясының сіңіруі үшін аяқ-қолдар арасында үлкен әсері бар екені анықталды. Бiрлескен симметрияны және қозғалыстың үлгiлерiн талдау спорттық критерийлерге оралудың бiр бөлiгi болуы тиiс. Тампа кинезиофобия шкаласы және тізе жарақаттары мен остеоартрит қорытындысының өмір сүру сапасының субшкаласы бойынша сұрақ. Нәтижелер 9-дан астам спортшының екінші АТЖ-ға зақымданғанын көрсетті. Екінші АТЖ-ға зақымданған спортшылар АТЖ-ның РСЖ-ға және АТЖ-ның РСЖ-ның тәуекелін бағалау сұрақтарына жоғары балл жинады және олар екінші АТЖ-ға зақымданбаған спортшыларға қарағанда РТС критерийлерін ертерек орындады. Оқығаннан кейін, барлық екінші АЖЖ жарақаттары асқазан суының автотрансплантаттарымен негізгі АЖЖ алған спортшыларда болды.

Иттер

Жасушалық буынның сынуы иттердегі жиі кездесетін ортопедиялық ауру. Сақтандыру деректерін зерттеу кезінде айқас буынның бұзылу қаупі жоғары тұқымдардың басым көпшілігі үлкен немесе алып тұқымдар екені анықталды.