Кіріспе
Қырым хандығының ханы (1466, 14691475, 14781515) Меңлі І Гәрәй (; 14451515) - Қырым хандығының ханы (1466, 14691475, 14781515), Хажы І Гәрәйдің алтыншы ұлы.
Meñli I Giray (also spelled Mengli I Giray; ; 1445–1515) was the khan of the Crimean Khanate (1466, 1469–1475, 1478–1515) and the sixth son of Hacı I Giray.
Билік үшін күрес (1466 1478)
Менглидің хан атағын нығайтуына 12 жыл уақыт кетті. Хажи Гирай қайтыс болғаннан кейін билік оның үлкен ұлы Нур Девлетке өтті. Менгли қарсы шықты. Оған Қырымның ақсүйектері, ал Нұр Девлетке Ұлы Орда қолдау көрсетті. 1467 жылы Менгли Кирк-Эр (Чуфут-Кале) астанасын басып алды, бірақ көп ұзамай Нұр Девлет оны қуып жіберді және Каффада генуялықтарға қашты. 1468 жылы маусымда ақсүйектер делегациясы оны Каффада хан етіп сайлады. Ол, әміршілер мен генуэздік жасақпен бірге астанаға аттанды. Алты айдан кейін Нұр Девлетті елден шығарып, Солтүстік Кавказға қашып кетеді, бірақ тұтқындалып, Судак қаласындағы Генуя бекінісінде қамауға алынады.
Екінші билік 14691475
Ол Теодор княздігімен антитүрік одақ құрды. 1469 жылы жазда түрік флоты Каффа маңындағы ауылдарды өртеп жіберді. 1473 жылдың соңында Еминек өзін Қырымның шығыс жарым аралын ұстаған Ширин кланының басшысы етіп қойды. Ол елдегі ең құдіретті екінші адам болды және көбінесе Менглиге жау болды. 1475 жылдың наурыз айында ақсүйектер Менглидің орнын оның аға ағасы Хайдер Крымдыққа ауыстырды. Менгли Каффаға қашып кетті. 1475 жылдың мамыр айында Каффаға түрік флотының үлкен тобы келді. Олар Каффаны және басқа да генуэздік бекіністерді және Теодор княздігін басып алды. Генуялықтарды қолдаған Менгли тұтқындалып, Константинополға әкетілді. Нұр Девлет түрмеден босатылып, түрік вассалы болып қайта қалпына келтірілді. Нұр Девлеттің үшінші билігі (1475-78) сәтті болмады. 1477-78 жылы Қырымды Ұлы Орданың Ахмет ханның немере інісі Жәнібек қысқа уақытқа басып алды. Еминек солтанға хат жазып, Мэнглиді қайтарып беруді сұрады. 1478 жылдың көктемінде Менгли босатылып, түрік флоты мен түрік сарбаздарымен бірге Қырымға келді. Оған Еминек әскерлері қосылды, Нұр Девлет қуып шығарылды, ал Менгли түрік вассалы ретінде хан болды.
Үшінші билік (14781515)
Ол Қырым татарларының мемлекеттілігін дамытуға үлкен үлес қосты. Ол Өздік бекіністі құрды. 1480 жылы Меньли Мәскеудің ұлы князі Иван III-мен одақтастық келісім жасады. Союз Польшаға, Литваға, Ұлы Ордаға және Астрахан хандығына қарсы бағытталған. Бұл Ұлы Ордадан Ресейдің тәуелсіздігіне әкелген Угра өзеніндегі Ұлы тұрақтан маңызды фактор болды. 1482 жылдың қыркүйегінде Мэнли Киевті қиратуға қол жеткізді, онда Иван Ходкевич пен оның отбасы тұтқынға алынды. 1489 - 1500 жылдары Қырым татарлары Подолия мен Волынды бірнеше рет қиратты. 1502 жылы Меңлі Алтын Орданың соңғы ханын жеңіп, оның астанасы Сарайды өз қолына алды. Ол өзін Қаған (Император) деп жариялап, Каспий мен Волга аймағындағы татар қағанаттарының үстінен Алтын Орданың билігінің мұрагері ретінде заңдылығын талап етті. Меңлі Бахчисарайдағы Салашық түрбінде жерленген. Сол қалада ол Салачиктегі Зынчирли медресесін (1500), Салачиктегі Дюрбе (1501) және Бахчисарай сарайындағы "Демир Капи" (Темір қақпа) порталын Алоизио Жаңа (1503) тапсырды. Меньли көбінесе Крымның көптеген итальяндық сауда қалаларынан келген әскерлерге тәуелді болды, ал Генуялық жалдамалылар оның әскерінің маңызды бөлігін құрады. Литваға шабуылдар үшін 1480-1511 жылдардағы Қырымдағы Ногай шабуылдарын қараңыз.
Отбасы
Меңлі - Мехмед І Гирэй мен Сәхиб І Гирэйдің атасы. Оның әйелдерінің бірі - Нұр Сұлтан, ол Қырым хандығында саяси рөл атқарған үш әйелдің бірі.