Кіріспе
Журналист, жазушы және саясаткер Әбу Мансур Ахмад (, ; туған Ахмад Али Фарази, 3 қыркүйек 1898 18 наурыз 1979) - Бангладештегі саясаткер, жазушы және журналист. Ахмад Бенгалиядағы Үнді ұлттық конгресінің қызметкері ретінде бастады. Жас кезінде Халифат қозғалысына қатысқан. Ол шаруалардың құқықтарын қорғаушы, мұсылман шаруаларына қарсы Конгресс тарапынан жасалып жатқан шалаакылықтан көңілі қалды. Бенгалиядағы көптеген мұсылман конгресс қызметкерлері сияқты, ол да Конгресстен шығып, Пража Самитті (кейін Кришак Пража Самиті) құрды. Ол Мiменсинг ауданындағы КПП-ның басты ұйымдастырушысы болды. 1937 жылғы провинциялық сайлаудан кейін КПП президенті А. К. Фазлул Хук Бенгалияның бірінші премьер-министрі болып тағайындалғанда Ахмад оның ең жақын сенімді адамдарының бірі болды. ҚХП-ның үкіметтегі сәтсіздіктеріне көңілі қалмады, ол 1940-шы жылдардың басында өркендеген Мұсылман лигасы мен Пәкістан қозғалысына қарай бет бұрды. Ол Пәкістанның міндетті екенін түсінген және КПП-ның қызметкерлерін феодалдық элита мен дін қызметкерлерінің басшылығынан қорқып, Мұсылман лигасына қосылуға шақырған. Ахмад Шығыс Пәкістанның Мұсылман Лигасы үкіметінен қорқып қалды. Ол мұсылман лигасының диссидент бөлімшесі болған Авами мұсылман лигасына (кейін Авами лигасы) қосылды. Ол 1954 жылғы провинциялық сайлауда "Жұқта фронт" коалициясын ұсынды және оның 21 тармақты сайлау манифестіне автор болды. "Жұқта" майданы сайлауда жеңіске жетіп, ол заң шығарушы құрамаға сайланды. 1956 жылы Пакистан Конституциялық Ассамблеясында талқыланған мәселенің басты сыншысы болды. Ол Пәкістанның орталық үкіметінің Сухраварди кабинетінде сауда және өнеркәсіп министрі болып қызмет етті, сонымен қатар кейде премьер-министр қызметін атқарды. Ахмад әңгіме, роман, саяси сатиралардың авторы болды. Сондай-ақ, ол саясат, мәдениет және тарих туралы көп жазды. Ол Бенгалия мұсылмандары, негізінен Шығыс Бенгалияда (көбінесе ол "мусульмандық Бенгалия" деп атаған) бенгал тілінде сөйлесе тұра, бенгалдық мұсылмандардың фарсы-араб ықпалымен ерекшеленіп, Бенгалияның индустар мәдениетінің параллельді түрде дамып, дамығанын дәлелдеді. Өзінің жазбаларында ол Бенгалияның шығыс бенгал диалектісін және Бенгалия мұсылмандары қолданатын перс араб сөздерін қолданды, ол үшін ол кейде кемсітушілікке ұшырады. Ол Пәкістанды Шығыс Бенгалияның мәдениетін өркендетудің мүмкіндігі ретінде қарастырды. Пәкістандық қайта өрлеу қоғамының мүшесі ретінде ол Шығыс Бенгалияның әдеби идеалына көзқарас берді. Ахмад журналист және саясаткер ретінде Бенгалия мен жалпы Үндістанның көптеген маңызды саяси оқиғаларын бақылап, қатысқан. Карьерасының әртүрлі кезеңдерінде ол Бенгалияның көптеген жетекші саяси қайраткерлерінің, соның ішінде А. К. Фазлул Хук, Субхас Чандра Боз және Хусейн Шахид Сухравардидің сенімді адамы болды. Ол көптеген саяси төрелікте маңызды делдал болды. Оның басты еңбегі - "Амар Деха Ражнитир Панчаш Бахар" ("Пятьдесят лет политики, как я видел её") (1969) - Бенгалияның саяси өмірін бірінші қолдан баяндап, сынға алған. 1960 жылы Бангладеш академиясының әдеби сыйлығын, 1979 жылы Бангладеш үкіметі тәуелсіздік күні сыйлығын алды.
Abul Mansur Ahmad (, ; born Ahmad Ali Farazi, 3 September 1898 – 18 March 1979) was a Bangladeshi politician, writer, and journalist. Ahmad began as an Indian National Congress worker in Bengal. He participated in the Khilafat Movement in his early youth. A strong advocate of peasant rights, disappointed by the Congress's negligence to Muslim peasants, like many other Muslim Congress workers of Bengal, he left the Congress and founded the Praja Samity (later the Krishak Praja Samity), a peasant welfare organisation and its political arm the Krishak Praja Party (KPP). He became a major organiser of the KPP in the greater Mymensingh district region. As the KPP president A K Fazlul Huq took office as the first prime minister of Bengal, after the 1937 provincial elections, Ahmad became one of his closest confidantes. Disheartened by KPP's failure in the government, he inclined towards the thriving Muslim League and the Pakistan Movement in the early 1940s. He realised that Pakistan is inevitable and urged the KPP workers to join the Muslim League, fearing a feudal elite and clergy domination in its leadership. Ahmad was dismayed by the Muslim League government in East Pakistan. He joined the Awami Muslim League (later the Awami League), a dissident offshoot of the Muslim League. He proposed the Jukta Front coalition for the 1954 provincial elections and also authored its 21 points election manifesto. The Jukta Front won a landslide victory in the election and he was elected to the legislative assembly. He was a major critic of the Pakistan Constitution assembly debate in 1956. He served as the Minister of Commerce and Industry in the Suhrawardy cabinet of the central Government of Pakistan, also occasionally serving as the acting prime minister. Ahmad was an author of stories, novels, and political satires. He also wrote extensively on politics, culture, and history. He argued that despite sharing the same Bengali language, Muslims of Bengal, primarily in East Bengal (often referred by him as 'Muslim Bengal'), had developed and cultivated a distinct Perso Arabic influenced Bengali Muslim culture in parallel to the Hindu culture cultivated by the Hindus of Bengal. In his writings, he used the East Bengal dialect of Bengali and the Perso Arabic words used by the Muslims of Bengal, for which he suffered discrimination on occasions. He saw Pakistan as an opportunity for flourishing East Bengal's culture. As a member of the Pakistan Renaissance Society, he provided a vision for East Bengal's literary ideal. As a journalist and politician, Ahmad observed and was involved in many crucial political events of Bengal and India at large. At different stages of his career, he was a confidante to many leading political figures of Bengal, including A K Fazlul Huq, Subhas Chandra Bose, and Huseyn Shaheed Suhrawardy. He was an important intermediary in many political arbitrations. His magnum opus Amar Dekha Rajneetir Panchash Bachhar (Fifty Years of Politics As I Saw It) (1969) is a first hand chronicle and a critique of the politics of Bengal spanning his career. He was awarded the Bangla Academy Literary Award in 1960 and the Independence Day Award in 1979 by the Government of Bangladesh.
Ерте өмір және білім
Ахмад Ахмад Али Фарази 1898 жылы 3 қыркүйекте Британдық Үндістанның Бенгал провинциясының Мьменсингх ауданындағы (қазіргі Бангладеш) Дханихола ауылында Абдур Рахим Фарази мен Мир Джахан Бегумның отбасында дүниеге келген. Оның отбасының әкелік және аналық жақтары да Ахли Хадиспен тығыз байланыста болды және аймақтағы ең алғашқы төрт отбасының қатарына кірді, осылайша Фарази атағын алды. Оның атасының үйі жергілікті уахабит басшыларының жиі келетін жері болғандықтан, бұл аймақта уахабизмнің уағыздау орталығы болды. Оның аталық бабасының ағасы Ашек Улла Барельви бастаған Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясында (қазіргі Пәкістанның Хайбер-Пактунхва провинциясы) сикхтерге қарсы күресуге Бенгалиядан ерікті түрде келген аздың бірі болды. Сондай-ақ, атақты Балакоттың шайқасына қатысқан. Ахмад балалық шағында жер иелеріне (заминдарларға) наразылық білдірді. Бенгалияда заминдарлар негізінен индустар болды. Ол мұсылман шаруаларына жасалатын дискриминацияны дәміндарлар ғана емес, жалпы индустар қауымы да кемсітушілік деп қарастырды. 1913 жылы Ахмад жақын маңдағы мектептерде оқығаннан кейін, одан әрі білім алу үшін өзінің аудан орталығы Меменсинг қаласына (Насрабад деп те аталады) көшіп барды. Сол жерде ол Мритюнджай мектебінде оқып, 1917 жылы бірінші дивизионды және стипендияны иеленіп, одан әрі оқу үшін Шығыс Бенгалияның басты қаласы Даккаға көшіп барды. Ол Джаганнатх колледжіне түсіп, ескі Даккадағы "жайыгир" деп аталатын үйде тұрып қалды. Логика профессоры Умеш Чандра Бхаттачарьядан шабыт алып, Джон Стюарт Милл, Рамендра Сундар Трибеди, Хирен Датта, Брейжен Сил, Энни Бесант және т.б. философиялық мәтіндерді зерттей бастады. 1919 жылы ол сол жерден орта білім алу үшін емтихан тапсырды. Содан кейін 1921 жылы Дакка колледжінде философия мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін бітірді. Саяси белсенділігімен байланысты оқуды тоқтатқаннан кейін ол 1926 жылы Бенгал провинциясының астанасы Калькуттадағы Рипон колледжіне (кейіннен Сурендранатх колледжі деп аталды) заң оқып, 1929 жылы БЛ емтиханын тапсырды.
Британдық Үндістан
1920 жылы Дака колледжінің студенті болған Ахмад Дакада өткен Халифат конференциясына ерікті ретінде қатысты. Халифат қозғалысы мен Ынтымақтастық қозғалысы сол жылы күш біріктірген кезде Ахмад оған араласты. "Ауылға қайту" саясатынан шабыт алған ол бірнеше досымен бірге Дакканы тастап, Майменсингдегі ауылына оралды. Олар ауыл кооперативін, тегін "ұлттық" орта мектепті және тоқу мектебін құрды. Ол мектептің директоры болып қызмет атқарды, ал оның досы Әбу Калам Шамсуддин оған Колкаттадан қосылды, оның көмекшісі болды. Алайда бір жыл ішінде қозғалыстың көшбасшысы Мохандас Ганди Чаури Чаура оқиғасынан кейін ынтымақтастыққа қарсылық білдіруді тоқтатты. Ахмад ауылдан Мiменсинг қаласына оралып, ұлттық орта мектепте жұмыс iстейдi. Ахмад 1922 жылдың ортасында Калькуттаға провинциялық Халифат комитетінің конференциясына қатысу үшін, сондай-ақ газетте жұмыс іздеу үшін келді. Колкаттаға оралған және "Мұсылман жағатын" редакциялап жүрген досы Шамсуддиннің кеңесімен ол "Мұсылман газеттерінде", негізінен "Сұлтан" және "Мұхаммади" газеттерінде мақалалар жариялай бастады және олардың кеңселеріне жиі барады. Шамсуддиннің "Мосолман жағаты" 1919 жылғы Үндістан үкіметі заңын сынға алып, "Диархия цивилизациясында" атты ұзақ сериялы трактатын жариялады. Ол сол сұлтанның иесі Манирузаман Исламабадидің назарына түсті. Исламабад оған газетінде редактордың көмекшісі болып жұмыс істеуге ұсыныс жасайды. Ахмад Мiменсингхтен шығып, солтанға жұмыс істеуге Калькуттаға қоныстанды. Ахмад Сұлтанға қосылған кезде, Читтаранжан Дас Бенгал келісімін жасады, бұл мемлекеттік қызметте мұсылмандардың үлесін арттыру үшін оларға квоталар бөлу туралы жоспар болды. Нәтижесінде индустар мен интеллектуалдық көшбасшылар Дасты сөз сөйлеп, газет мақалаларында мазақтады. Ахмад келісімді қорғап, Сұлтан газетінде мақалалар жазды. Дас пен оның Сварадж партиясының мықты қолдаушысы Исламабади 1924 жылы Сираджгандж қаласында өткен Конгресс провинциялық конференциясында келісімге қарсыластар қарсы шығады деп қорыққандықтан, ол Ахмаді келісімге қолдау көрсетуді тапсырып, конференция алдында Сираджганжға жіберді. Ахмад 1924 жылы Маулана Акрам ханның Мохаммадиге қосылды. 1926 жылы Мұхаммадиден шығарылды. Ол "Хадем" атты жаңа апталық шығара бастады.
Кришак-Праджа партиясы
Ахмад Субхас Чандра Боздың басшылығымен Конгресс қозғалысына қосылды. Алайда, 1925 жылы Читтаранжан Дастың өлімінен кейін, Конгресстің шаруалар ісіне немқұрайды қарағанынан көңілі қалды, ол Конгресстен кетіп, 1929 жылы Маулана Акрам Хан және басқалар құрған Пража Самитіне қосылды. 1929 жылы Мiменсингке оралып, Пража Самитiн ұйымдастырып, 1938 жылға дейін заңгер болып қызмет етті. Ахмедтің жетекші ұйымдастырушысы болған Пража Самиті ақырында Майменсингдегі басты саяси күшке айналды. Аудандық жергілікті сайлауда партия 72 орынның 64-ін иеленді. Аға және жастар басшылығы арасында президентті таңдау туралы дау туындаған кезде Ахмад жас фракциясын қолдап, А.К. Фазлул Хуққа қолдау көрсетті. 1936 жылы А. К. Фазлул Хук Пража Самитидің президенті болып сайланды және ұйым Кришак Пража Самити болып қайта аталды. Кришак Пража Самитидің саяси қанаты Кришак Пража партиясы (КПП) 1937 жылғы Бенгал заң шығарушы жиналысына сайлауға қатысуға бел буды. Ахмад партияның 14 тармақты сайлау манифесті жобасын жасады. Сайлаудағы басқа екі ірі бәсекелес, Конгресс пен Мұсылман лигасының бүкіл Үндістанда ұйымдары болды, ал КПП провинциялық партия болды. Ахмадты құраған делегация сайлау алдында ҚХП мен Мұсылман лигасы арасында сайлауалды одақ құруда айыпталған. Делегация бірнеше рет Калькуттада "Бүкіл Үндістан мұсылман лигасының" президенті Мұхаммед Әли Джиннамен кездесті. Алайда, альянс сәтті болмады, өйткені Джинна КПП-ның жер иелігін өтеусіз жою талабын қабылдамады. Ол шаруалар мұсылмандардың бірлігі арқылы ғана игілікке жете алады деп есептеді және Ахмазға: "Мұсылманның бірлігі болмаса, сен оларға (шаруаларға) ешбір жақсылық жасай алмайсың" деп кеңес берді. Негізгі партиялардың ешқайсысы, мұсылман лигасы, конгресс және КПП сайлауда көпшілікке ие болмады. КПП Конгресспен коалиция құруға тырысты; Конгресс де бастапқыда келісті. Конгресс сайлау манифесті саяси тұтқындарды босатуға уәде берді. Британ үкіметі тағайындаған провинцияның губернаторы кабинет шешімдеріне вето қоюға құқылы болғандықтан, Конгресс ол бұл мәселеге вето қойған жағдайда кабинеттен кетуді шешті. Келіссөздер барысында Ахмад министрлер кабинеті бұл жағдайда крестьяндердің мүддесіне қатысты KPP міндеттемелерін орындамай, отставкаға кетеді деп қорыққандықтан, отставкаға кетпеу керектігін айтты. Конгресс бұл мәселеде келісімге келуге қарсы болды, ал коалиция құрылмады. Нәтижесінде, КПП феодалдық элиталар мен бай саудагерлер үстемдік еткен Мұсылман лигасымен бірлесіп билікке келді. ҚПК басшысы Хук премьер-министр болғанымен, Мұсылман лигасының интригаларына қарамастан, ҚПК кабинетте азшылыққа айналды. ҚХП министрі Сайед Наушер Алидің қызметтен кеткеніне бірнеше ай өткен соң, министрлер кабинеті премьер-министр Хуктан басқа ҚХП министрлерінен айырылды. Ахмад 1938 жылы КПП-ның тілшісі "Кришак" газетінің редакторы болып Калькуттаға оралды. Министрлер кабинетінде премьер-министр Хук мұсылман лигасының министрлері мен губернатордың қырына түсті. Оның кабинеті Бенгалияның жалға алу (өзгерту) туралы заң (1938), ақша несиелеу туралы заң (1938), білім беру жүйесін реформалау және т.б. сияқты көптеген халықтық шараларды қабылдаса да, ол күткендей шаруаларға пайда әкеле алмады. Хук пен КПП арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп, партия бөлініп кетті. Хук сондай-ақ Мұсылман лигасының орталық басшылығымен, соның ішінде Джиннамен де жақсы қарым-қатынаста болған жоқ. Ахмад 1941 жылдың шілдесінде директорларының біріне наразылық білдіріп, Кришактан кетіп, Хұқ қамқорлық жасайтын Наваюгқа қосылды. Хұқ Бенгалияның мүддесіне мұсылман лигасының орталық басшылығы зиян келтіретінін түсінген және одан шығудың жолын іздеген Ахмадиге Наваюг арқылы оған қолдау көрсетуді тапсырды. Хук 1941 жылдың 10 желтоқсанында Прогрессивті коалиция деп аталатын жаңа кабинет құрды. Ақырында Хук Мұсылман Лигасынан кетті.
Мұсылман лигасы мен Пәкістан қозғалысы
Хук кабинетінің әлсіздігі мен КПП-ның ішкі жанжалына ұшыраған Ахмадтың саяси көзқарастары мазасызданып, ол қысқа уақытқа баламалы саяси идеологияларға ұмтылды. Сол кезде Конгресс партиясының бұрынғы президенті Субхас Бос Бенгалияның провинциялық Мұсылман лигасы мен жаңадан құрылған Форвард блогы арасында одақ құруға тырысты. Ол Боздың провинциялық мұсылман лигасының басшыларымен емес, орталық мұсылман лигасының президенті Джиннамен кездесуіне көндірді. Боз Лахор қарарынан бас тартты. Ахмад Боздың Лахор резолюциясына қатысты ойына түсінік беріп, оның мәнін түсіндірді. Боз Джиннамен осыған байланысты танысады. Алайда Босе үй қамауынан қашып, 1941 жылы Үндістаннан шығып, шетелдіктердің көмегімен ағылшын билігіне қарсы қарулы қарсылық ұйымдастырды. Ахмед Бенгалиядағы индус-мұсылман бірлігінің соңғы үміті деп санайтын Боздың қашып кетуімен Ахмад Мұсылман лигасы мен Пәкістан қозғалысына одан да жақындады. Оған Б.Р.Амбедкар мен М.Р.Рахманның Пәкістан туралы еңбектері қатты әсер етті. Ол сондай-ақ Мұсылман лигасының президенті Джиннаны рационалды және зайырлы көшбасшы деп қарастырды. Ол Бенгалия мұсылмандары үшін Пәкістанның мүмкіндігі бар деген қорытындыға келді. Алайда, ол, егер басшылықты ертерек ұстамаса, онда шаруалар мен жұмысшы класының мүдделері басылуы мүмкін деп қорқып отырды. Ол Кришк Пража партиясының қызметкерлерін Пәкістан қозғалысына қосылып, оның көшбасшылығын алуға шақырды. Бенгал мұсылман лигасының жетекшісі Хусейн Шахид Сухраварди КПП мұсылман лигасының майданының бастамасына делдалдық жасады. Кейбір КПП мүшелері, соның ішінде Кришак Пража Самитінің президенті Абдуллаил Баки келіскенмен, КПП заң шығарушылары Мұсылман Лигасының шарттарын қабылдаудан бас тартты. Ахмад 1944 жылы мұсылман лигасының белсенді мүшесі болды. Кейіннен ҚХП басшылары Мусульман Лигасына және Конгресске ара-тұра қосылып, ҚХП-ны тиімді түрде ыдыратады. Ахмад Азат газетінің редакторы Әбу Калам Шамсуддин және басқалар құрған, Пәкістан қозғалысын танымал етуге арналған Қайта өрлеу қоғамына қосылды.
Пәкістан
1946 жылдың тамызында Калькуттада үлкен қоғамдық тәртіпсіздіктер орын алып, көптеген адамдар қаза тапты. Ахмад төңкерістің қорқынышты жайттарын өз көзімен көрді. Бұл көтеріліс Үндістанның бөлінуіне себепші болды. 1947 жылдың тамызында Үндістан екіге бөлініп, Пәкістан пайда болды. Шығыс Бенгалия Пәкістанға қосылды. Сухраварди мен Хук сияқты көшбасшылар шеттетілді. Шығыс Пәкістанда билікке мұсылман лигасының қол астындағы әміршілер келді. Ахмад Калькуттада қалды, негізінен саясатта белсенді емес, негізінен 1947 жылдың қаңтарынан бастап Сухравардиге тиесілі "Иттехад" газетін редакциялаумен және заңгерлікпен айналысумен айналысты. Шығыс Пәкістанның Мұсылман лигасы үкіметі өзінің көптеген танымалды емес әрекеттеріне байланысты тез танымалдылығын жоғалтты. 1948 жылы мемлекеттік тіл мәселесінде Джиннаның жағына шықты. Мұсылман лигасының диссидент тобы, негізінен Сухраварди мен Әбул Хашимнің ізбасарлары 1949 жылы Даккада Авами мұсылман лигасын (сөзбе-сөз халық мұсылман лигасы) құрды. 1950 жылы Ахмад Шығыс Пәкістанның Мьменсингх қаласындағы үйіне көшіп барып, Ауами лигасына қосылды. Шығыс Пәкістанда Мусульман лигасына қарсы сезімдер кең тараған болатын. 1952 жылы бірнеше наразылық білдірушілер бенгал тілін Пәкістанның мемлекеттік тілі ретінде талап етіп, полиция олардың наразылығын білдіру үшін атуымен қаза тапты. Бұл үкіметке одан әрі бейімделуді арттырды. Ахмад 1954 жылы Пәкістанның провинциялық жиналысына сайлауда Авами мұсылман лигасы мен А.К. Фазлул Хук құрған Крысқ Шрамик партиясы (КШП) арасындағы "Жұқта фронт" коалициясының жақтаушысы болды. Сондай-ақ, ол "Жұқта" майданының сайлау манифесті - 21 тармақты бағдарламаның авторы. Ол сайлауға қатысып, Мiменсинг ауданындағы Тришаль сайлау округінен парламент мүшесі болып сайланды. 1954 жылы 15 мамырда кеңейтілген "Жұқта фронт" кабинетінде министр болып қызмет етті. Алайда, бірнеше айдың ішінде орталық үкімет кабинетті таратып, губернаторлық билік орнатылды. Сухраварди Чодри Мохаммад Али кабинетінде министр болды. "Жұқта" майданының ішкі жанжалдар салдарынан ыдырап кетуі. Бірнеше рет Ахмад жағдайды құтқару үшін төрелік шешімдерге қатысты. Ахмад 1956 жылы Конституцияны әзірлеуде оппозицияны білдірді, екі күн ішінде жеті сағат сөйледі. Ол 1956 жылы 6 қыркүйекте Атаур Рахман хан бастаған Ауами лигасы коалициялық кабинетінде провинциялық білім министрі болды. Алты күннен кейін ол премьер-министр Сухраварди бастаған орталық үкіметте сауда және өнеркәсіп министрлігінің қызметін қолға алды және сол кездегі Пәкістанның астанасы Карачиге көшіп барды. Премьер-министр Сухравардидің шетелдік сапарларында ол премьер-министрдің міндетін атқарушы қызметін де атқарды. Сауда және өнеркәсіп министрі ретінде Ахмад Шығыс Пәкістанның сауда мен коммерцияға қатысуын арттыруға уәде берді. Сондай-ақ, ол саудадағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы бірқатар шаралар қабылдап, ықпалды саудагерлердің бір тобына қарсылық білдірді. Өзінің премьер-министрлік қызметі кезінде ол Дакка инженерлік институтын таныды. Президент Искендер Мырзаның қылықтары жиі ашуға ұшыраған. Сухраварди кабинеті 1957 жылы 18 қазанда отставкаға кетті. Генерал Әйүп Хан билікті қолға түсіріп, 1958 жылы қазанда әскери жағдай жариялағаннан кейін Ахмад басқа да көптеген Ауами лигасының басшыларымен бірге тұтқындалып, 1959 жылы маусымда босатылды. 1962 жылы, Әйүп хан жаңа конституция енгізген жылы, ол қайтадан тұтқындалды. Сол жылы ол плевралық төгілуден зардап шекті және он сегіз күн комада қалды. Содан кейін ол біртіндеп саясаттың салдарынан шеттетілді. Ахмад газеттерде саяси пікірлер жариялауды жалғастырды. Ол шейх Мужибур Рахманға 1966 жылы "Біздің өмір сүру құқығымыз" атты кітапшасын жазды. Ол сондай-ақ демократиялық партия басшыларын 1970 жылғы жалпы сайлауға генерал Яхья Ханның құқықтық негіздемелік бұйрығы (ЛФО) бойынша қатысуға шақырды.
Отбасы
1926 жылы 26 ақпанда Ахмад Акикуннессаға үйленді. Акикуннесса өзі де жазушы болған. Олардың төрт ұлы болды: Махбуб Анам (9 шілде 2001), Матлуб Анам (7 шілде 2010), Манзур Анам (16 сәуір 2014), Махфуз Анам.
Өлім
Ахмад 1979 жылы 18 наурызда Дака қаласында қайтыс болды.
Бенгалия саясаты
Ахмад жер иелері жүйесін (заминдари) жек көреді және Бенгалияның мұсылман шаруаларының құқықтары үшін дауыс береді. Бұл оның саясаттануына ықпал етті. Ол шаруалар қозғалысы негізінен Шығыс Бенгалия мұсылмандарының әлеуметтік абыройын қамтамасыз етуге арналған "мұсылман ұйымы" деп есептеді. Ол Кришак Пража Самитиге жерсіз кедей шаруалардың (баргадар) игілігі үшін қосылғанымен, оның шын мәнінде шаруа ұйымы емес екенін мойындады; керісінше, ол салыстырмалы түрде бай шаруаларды (жотедарларды) білдірді. Ахмад "фьюзионисттік" индус-мусульман бірлігі туралы көзқарасты сынға алды, оның айтуынша, индус саяси және зияткерлік басшылығы екі қауымды біріктіруге тырысты. Ол Ситтаранжан Дас пен Сарат Чандра Бостарды мәселеге дұрыс көзқарас танытқан және нәтижесінде орталық конгресс басшылығымен жауласқан ерекше адамдар деп атады. Ахмад бенгалдың бенгал ұлтшылдығынан үнді ұлтшылдығына ауысуы демократиялық сайлаулар кезінде мұсылман көпшілігінің билігінен қорқыныштан туындады деп сенді. Ахмад Бенгалияның саясатын Үндістаннан ерекше деп қарастырды және оның Читтараджанн Дас, Субхас Боз және Фазлул Хук сияқты өкілдеріне таң қалды. Ол 1937 жылғы сайлаудан кейін Конгресстің КПП-мен коалициялық кабинет құрудан бас тартуы Бенгалия саясатында батыстың тәуелділігін тездетті деп сенді. Хинду басшылығы орталық конгресске тәуелді болғанда, мұсылмандар да, міндетті түрде, орталық мұсылман лигасына тәуелді болды. Ахмад сондай-ақ, мұсылман ұйымы болғанына қарамастан, Бенгал конгресінің қолдауымен, KPP, мүмкін, шынайы шаруа ұйымына айналады, бұл индустар мен мұсылманның жерсіз кедей шаруаларына да пайда әкеледі деп сенді.