Кіріспе

Ағылшын актері және романист (1927–1978) американдық актер Роберт Арчибальд Шоу (9 тамыз 1927 – 28 тамыз 1978) – ағылшын актері, романист, драматург және сценарист. Театр сахнасында мансабын бастаған Шоу, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шекспир еске алу театрына қосылып, «Макбет», «Генрих VIII», «Симбелин» және басқа Шекспир пьесаларында ойнады. «Олд Вик» труппасымен (1951–1952) ол негізінен Шекспирлік рөлдерде ойнауын жалғастырды. 1959 жылы ол «The Long and the Short and the Tall» атты Вест-Энд қойылымында басты рөлді ойнады. Шоу «Барлық маусымдар үшін адам» (1966) драмалық фильміндегі Генрих VIII рөлі үшін «Оскар» және «Алтын глобус» сыйлықтарына ие болды. Оның басқа фильмдердегі рөлдері: «Стинг» (1973) фильміндегі мафиози Дойл Лоннеган және «Жүзгіштер» (1975) фильміндегі акула аулаушы Квинт. Сондай-ақ ол «Ресейден сүйіспенділікпен» (1963), «Британ шайқасы» (1969), «Жас Уинстон» (1972), «Пелхэм 123-ті алу» (1974), «Робин және Мариан» (1976) және «Қара жексенбі» мен «Теңіз түбі» фильмдерінде де ойнады, екеуі де 1977 жылы экранға шықты.

Ерте өмір

Роберт Арчибальд Шоу 1927 жылдың 9 тамызында Ланкашир графтығының Вестхогтон қаласындағы 51-ші Кинг-стрит мекенжайында Томас Арчибальд Шоу мен Дорин Нораның ұлы болып дүниеге келді. Оның әкесі дәрігер және бұрынғы Корольдік далалық артиллерия лейтенанты, шотланд тегінен шыққан; анасы, бұрынғы медбике, Свазилендтің Пиггс-Пик қаласында туған. Оның Елизавета, Жоанна және Венди есімді үш қарындасы мен Александр есімді бір інісі болды. Шоу жеті жасқа толғанда отбасы Шотландияға көшіп, Оркней аралдарындағы Стромнесс қаласына қоныстанды. Шоу 12 жасқа келгенде әкесі өз-өзіне қол жұмсады, содан кейін отбасы Корнуоллға көшіп, онда Шоу тәуелсіз Труро мектебінде білім алды. Біраз уақыт бойы ол Йоркширдің Солтүстік Ридингіндегі Солтберн қаласындағы Гленхоу дайындық мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді, ал кейін Лондондағы Корольдік драмалық өнер академиясына түсіп, 1948 жылы бітірді.

Ерте мансап

Шоу актерлік карьерасын театрдан бастады, Англияның аймақтық театрларында өнер көрсетті. 1946 жылы ол Стратфордта "Макбет" қойылымында Ангус рөлін ойнады. Ол осы кезде теледидардағы жетекші актер болды, "Успех" (1957) және "Руперт Хенцау" (1957) телефильмдерінде басты рөлдерді сомдады. 1959 жылы Линдси Андерсон режиссерлік еткен Вест-Эндте "The Long and the Short and the Tall" қойылымында үлкен жетістікке жетті, бұл қойылым теледидарға түсірілді (бірақ Шоу толық метражды фильм нұсқасында қатыспады). Шоу "Sea Fury" (1958) және "Libel" (1959) фильмдерінде эпизодтық рөлдерді ойнады, сондай-ақ "William Tell", ITV Television Playhouse, "The Four Just Men" және "Danger Man" сериалдарында қонақ ретінде пайда болды. Ол "The Dark Man", "Misfire" және "The Train Set" сияқты телеспектаклдерде де ойнады. 1961 жылы ол Дональд Плесенс пен Алан Бейтспен бірге Гарольд Пинтердің "Керекші" пьесасының Бродвей қойылымында ойнады. Шоу Лондон сахнасында олармен бірге ойнаған Питер Вудторпты алмастырды. Қойылым 165 рет көрсетілді. Шоу "Батыр" соғыс фильмінде және "Ертең сағат онда" (екеуі де 1962) триллерінде жақсы рөлдерді сомдады. Шоу "Қысқы ертегі" және "Әке" телефильмдерінде басты рөлдерді ойнады (екеуі де 1962). Ол, Плесенс және Бейтс "Керекші" (1963) фильмінің экрандық нұсқасында өнерлерін қайталады; Шоу осы фильмді қаржыландыруға көмектескен консорциумның құрамында болды.

Жазу

Шоудың 1960 жылы жарық көрген "Жасырыну орны" атты тұңғыш романы жағымды пікірлерге ие болды. Оның екінші романы "Күн дәрігері" (1961) 1962 жылы Хоторден сыйлығымен марапатталды.

Кинодағы даңқ

Шоу екінші Джеймс Бонд фильмінде, «From Russia with Love» (1963) қастандықшы Дональд "Red" Грант рөлін ойнаған кезде киноактер ретінде кеңінен танылды. Телевизия үшін ол «Флоренциялық трагедия» (1963) қойылымын өңдеп, оған қатысты, ал Кристофер Пламмермен бірге «Эльсинордағы Гамлет» (1964) қойылымында Клаудиус рөлін ойнады. Ол Канадада екінші әйелі Мэри Юрмен бірге түсірілген «The Luck of Ginger Coffey» (1964) фильмінде басты рөлді ойнады. Сондай-ақ ол «Жаңа Рождествоға арналған ән» (1964) фильмінде ойнады. Шоу кейінірек өзінің ерте мансабы туралы: «Мен жеңілдікпен басты рөлде ойнай алатын едім, бірақ ол маған жалықтыратын өмір болар сияқты», – деді. 1964 жылы Шоу Питер Брук режиссерлік еткен «Физиктер» қойылымымен Бродвейге оралды, бірақ ол тек 55 қойылым ғана сахналанды. «Мен көп ақшаға нашар коммерциялық фильмдер түсіруден қашқым келеді», – деді ол. «Алты балам мен екі әйелімнің барлығын ескергенде, мұндай жағдайдан қашу қиын». Шоу кейін романдар трилогиясын жариялады: «Ту» (1965), «Шыны кабинасындағы адам» (1967) және «Мароккодан келген хат» (1969). Ол сондай-ақ «Жасырыныш орны» романын Сэр Алек Гиннестің ойнаған «Жағдай үмітсіз, бірақ бәрі жақсы» фильмі үшін сценарийге бейімдеді. Шоу Филипп Йорданның продюсерлік еткен «Ардендер шайқасы» (1965) фильмінде табанды Wehrmacht танк командирі полковник Гесслер рөлін ойнады, «Барлық маусымдар үшін адам» (1966) фильмінде жас Генрих VIII рөлімен көзге түсті, бұл рөлі үшін ол «Алтын глобус» сыйлығына және «Үздік қосалқы актер» номинациясына ие болды; Йордан үшін «Батыстың Кастері» (1967) фильмінде генерал Джордж Армстронг Кастерді ойнады; «Лютер» (1968, теледидар үшін түсірілген фильмде) Мартин Лютер рөлінде ойнады; сондай-ақ Уильям Фридкин режиссерлік еткен Пинтердің «Туған күн» (1968) фильмінің тағы бір нұсқасында басты рөлді ойнады.

Шыны кабинасындағы адам

1967 жылы Лондонда "Сынық шатырдағы адам" атты пьесасы сәтті өтті. Келесі жылы ол Бродвейге көшірілді және 264 қойылым көрсетілген хитке айналды. "Сынық шатырдағы адам" пьесасын сахнаға бейімдеуі оның жазу өнеріне ең көп назар аудартуына себеп болды. Кітап пен пьесада оқиғаның әртүрлі кезеңдерінде, бір кезде еврей бизнесмені болып, нацистік соғыс қылмыскері рөлін ойнаған, екінші кезде нацистік соғыс қылмыскері еврей бизнесмені болып көрінетін күрделі және моральдық тұрғыдан екіұшты оқиға баяндалады. Пьеса Ұлыбритания мен АҚШ-та қойылғанда қызу пікірталас тудырды, кейбір сыншылар Шоудың "ұлттық және жекелік мәселелерді зерттеуін" жоғары бағалады, ал басқалары оның осындай сезімтал тақырыпты қалай ұсынғанына сын көзбен қарады. Пьесада, бірақ фильмде емес, мына сұрақ қойылады: "Мүмкіндік болғанда, яһудилер нацистер сияқты мінез-құлық танытар ма?". Шоу 1969 жылғы "Ұлыбритания шайқасы" фильміндегі жұлдыздардың бірі болды, оның үшін теңізші Малан рөлі арнайы жазылған. Ол 1969 жылғы "Күннің патшалық аңшылығы" фильмінде испан конкистадоры Франсиско Писарро рөлін ойнады, ал Кристофер Пламмер Инка императоры Атауальпа рөлін сомдады, сондай-ақ 1970 жылғы "Ландшафттағы фигуралар" фильмінде де ойнады; соңғы рөлі үшін 500 000 доллар гонорар алған. 1970 жылы Шоу Бродвейге оралып, Рита Мореноның қатысуына қарамастан, Эльмер Гантридің музыкалық бейімделуі болған "Гантри" атты пьесадағы бас рөлді ойнады, бірақ ол тек бір қойылым көрсетілді. Актер ретінде ол 1971 жылғы "Басстард деп аталатын қала" спагетти-вестернінде, 1972 жылғы "Жас Уинстон" фильмінде Лорд Рэндольф Черчилль рөлінде, 1972 жылғы "Қорқыныштың көрінісі" және 1973 жылғы "Жұмысшы" фильмдерінде ойнады; ол 1973 жылғы "Синбадтың алтын сапары" фильмінде эпизодтық рөлде болды, "Стинг" (1973) фильмінде мафиози Дойл Лоннеган рөлін ойнады, бұл фильм үлкен сәттілікке ие болды, сондай-ақ 1974 жылғы "Пелхэм Бір Екі Үштің қанатын алу" фильмінде метроны қанатын алып, кешіккен "Мырза Көгілдір" рөлін ойнады. Шоу 1974 жылы "Өлім биі" қойылымында Бродвейдегі соңғы рет өнер көрсетті. "Сынық шатырдағы адам" киноға бейімделді, бірақ Шоу сценарийге наразылық білдіріп, оның есімін титрлерден алып тастауды талап етті. Алайда, ол фильмді түсірілімге дейін көріп, атын қайта қоюды өтінді. 2002 жылы режиссер Артур Хиллер Шоудың бастапқыда сценарийге наразы болғанын және кейіннен пікірін өзгерткенін айтты: "Біз фильмде көбірек эмоциялар қажет деп шешкенде және оған қарай қарайтын болғанда, біз Роберт Шоуға адал болуға тырыстық, оның интеллектуалды ойынын сақтап, бірақ көбірек эмоциялық орта құруға ұмтылдық. Роберт Шоу бұл туралы қатты алаңдады. Ол мұндай идеяны ұнатпады және сіз фильмді көрсеңіз, оның есімі титрлерде болмайтынын, тіпті "Сынық шатырдағы адам" пьесасының негізінде" деген жазу да жоқ екенін көресіз, өйткені ол бізге мұны жасауға рұқсат бермеді. Ол фильмді көргенге дейін бұл идея ұнамады. Содан кейін ол сценарийші Эдди Анхальтқа телефон соғып, оны құттықтады, өйткені ол оның қалаған тонды сақтап, оны өте жақсы орындады деп ойлады. Ол сондай-ақ атқарушы продюсер Морт Абрахамсқа телефон соғып, оның есімін финалдық титрлерге қоюға рұқсат сұрады. Бірақ оның есімін қалпына келтіру үшін тым кеш болды, барлық көшірмелер жасалған еді." Артур Хиллердің мәлімдемесі расталмады. Шоу кейін 1975 жылғы "Ойынның соңы", 1975 жылғы "Алмаздар" фильмдерінде ойнады, себебі "Мен керемет нәзік ағылшын рөлін ойнағым келді", сондай-ақ 1977 жылғы "Қара жексенбі" фильмінде Израильдің Моссад агенті Дэвид Кабаков рөлінде ойнады. "Навароннан күш 10" фильмін түсіру кезінде (1978) Шоу: "Мен бұл менің соңғы фильмім болуы мүмкін деп ойлаймын. Мен енді айтарым жоқ. Мен кейбір репликалардан қорқамын. Мен фильмде жайлы емеспін. Соңғы рет қандай фильмді ұнатқанымды есімде жоқ" деді. Ол тағы бір фильм түсірді, ол 1979 жылғы "Аваланш экспресс" болды. Шоу мен режиссер/продюсер Марк Робсон екеуі де пост-өндіріс кезінде бірнеше ай ішінде жүрек соғысынан қайтыс болды; Робсон 1978 жылдың маусымында, Шоу 1978 жылдың тамызында қайтыс болды. Шоу фильмнен түскен қаражатты салықтарын төлеуге жұмсайтынын, содан кейін жазуға және "кейде шағын фильмдер" түсіруге көңіл бөлетінін айтты.

Жеке өмір

Шоу үш рет үйленген және 10 баласы болған, оның екеуі асырап алынған. Оның алғашқы әйелі 1952 жылдан 1963 жылға дейін Дженнифер Бурк болды, одан төрт қызы дүниеге келді. Екінші әйелі – актриса Мэри Уре (1963-1975), олардың төрт баласы болды, соның ішінде Элизабет (1963 жылы туған) және Ханна (1965 жылы туған) қыздары. Ол әйелінің бұрынғы некесінен, драматург Джон Осборннан Колин (1961 жылы туған) ұлын асырап алды; Колинмен болған сұхбатта, ол Шоудың ұлы екені, Уре әлі Осборнға үйленген кезде болған қарым-қатынастан туғаны айтылды. Шоудың ұлы Иэн (1969 жылы туған) де актер болды. Бұл неке Уренің шамадан тыс дозадан қайтыс болуымен аяқталды. Оның үшінші және соңғы әйелі Вирджиния Янсен болды, ол 1976 жылдан 1978 жылы қайтыс болғанға дейін оның әйелі болды, олардан Томас деген ұлы дүниеге келді; ол оның бұрынғы қарым-қатынасынан туған Чарльз ұлын да асырап алды. Шоудың немересі (қызы Дебора және кино продюсері Евзен Колар арқылы) – американдық музыкант және композитор Роб Колар. Оның тағы бір немересі Фердия Шоу «Артемида құсы» фильмінде дебют жасады. Шоу өмірінің соңғы жеті жылын Ирландияның Майо округіндегі Турмакедидегі Дримбаун үйінде өткізді. Шоу да әкесі сияқты өмірінің көп бөлігінде алкоголизмнен зардап шекті.

Өлім

Шоу 1978 жылғы 28 тамызда Ирландияда 51 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды. Ол Мейо округындағы Каслбар қаласынан Турмакедидегі үйіне бара жатқанда осы оқиға болды. Оған әйелі Вирджиния және ұлы Томас ілесіп келді. Кенеттен ауырып қалған ол көлігін тоқтатып, сыртқа шығып, жол жиегінде құлап, есінен айрылды. Оны Каслбар ауруханасына жеткізді, онда оның қазасы расталды. Шоу жақында "Аваланша экспресі" фильмінде түскен болатын. Оның денесі кремацияланып, күлі Турмакедидегі үйінің жанына шашылды. Оның құрметіне ескерткіш 2008 жылғы тамыз айында, қайтыс болғаннан кейін шамамен 30 жыл өткен соң ашылды. "X-Men" комиксіндегі жаман кейіпкер Себастьян Шоу оның құрметіне аталған және оның бейнесімен үлгіленген. Режиссер Ридли Скотт "Гладиатор" (2000) фильмінің DVD-дегі түсіндірмесінде Проксимо және Маркус Аврелий рөлдеріне актерлерді таңдау туралы айта келіп, "Қазір Роберт Шоу сияқты актерлердің саны өте азайып кетті" деді. Бұл Шоудың бейнелеген, аталған жағдайда Оливер Рид және Ричард Харрис сияқты ерекше келбетті актерлерді таңдағысы келгенін көрсетеді.

Марапаттар

1967 жылы 39-шы «Оскар» сыйлық салтанатында Шоу «Барлық маусымдар үшін адам» (1966) фильмінде Англияның Генри VIII рөлін сомдағаны үшін Чарльз Логтоннан кейін Оскарға ұсынылған екінші актер атанды. Ол сол рөлі үшін 24-ші «Алтын глобус» сыйлығына да ұсынылды.