Кіріспе
Үнді философиясындағы негізгі элементтер Махабута санскрит және пали тілдерінде "үлкен элемент" дегенді білдіреді. Алайда, өте аз ғалымдар бес махабутаны кең мағынада физикалық шындықтың бес негізгі аспектісі ретінде анықтайды.
Mahābhūta is Sanskrit and Pali for "great element". However, very few scholars define the five mahābhūtas in a broader sense as the five fundamental aspects of physical reality.
Буддизм
Буддизмде төрт Ұлы элемент (пали: cattāro mahābhūtāni) - жер, су, от және ауа. Махабута әдетте катудхатумен синоним болып табылады, бұл пали тілінде "төрт элемент". Осылайша, төрт элемент - адамның "рупа" немесе материалдық байлықтан арылып, таза "бос" немесе "нирвана" биік күйіне жетуіне көмектесетін түсініктің негізі.
Анықтамалар
Пали канонында ең негізгі элементтер әдетте төрт болып анықталады, бірақ кейде бесінші және одан да аз мөлшерде алтыншы элемент де анықталуы мүмкін.
Төрт негізгі элемент
Каноникалық мәтіндерде төрт Ұлы Элементтер "сыртқы" (яғни, денеден тыс, мысалы, өзен) және "ішкі" (яғни, дене, мысалы, қан) элементтерге қатысты. Бұл элементтер былайша сипатталады: Жер элементі (pruṭhavī dhātu) Жер элементі қаттылық немесе тартымды күштердің сапасын білдіреді. Тартылатын күштер басым болатын кез келген зат (қатты денелер) жер элементтері деп аталады. Ішкі жер элементтеріне бас шашы, дене шашы, тырнақтары, тістері, терісі, еті, бұлшық еттері, сүйегі, мүшелері, ішекті материалы және т.б. жатады. Су элементі (апа дату) Су элементі өтімділік немесе салыстырмалы қозғалыстың сапасын білдіреді. Көлденең бөлшектердің салыстырмалы қозғалысы басым кез келген зат су элементі деп аталады. Ішкі су элементтеріне сары, көк, ішек, қан, тер, май, көз жастар, мұрын шырыны, несеп, ұрық, т.б. жатады. От элементі (teja dhātu) От элементі жылу немесе энергияның сапасын білдіреді. Энергиясы басым кез келген зат от элементі деп аталады. Ішкі от элементтері денедегі жылу, қартаю, ас қорыту және т.б. процестерді қамтамасыз ететін механизмдерді қамтиды. Ауа (немесе жел) элементі (vāyu dhātu) Ауа элементі кеңейту немесе кері әсер ету күштерінің сапасын білдіреді. Ауа элементтері деп аталатын заттардың қайсысында болса да, кері әсер ететін күш басым. Ішкі ауа элементтеріне өкпе жүйесімен байланысты ауа (мысалы, тыныс алу үшін), ішек жүйесі ("асқазан мен ішектегі желдер") және т.б. кіреді. Осы қасиеттердің бірін немесе бірнешеуін (жақындау күштерін, кері әсер ету күштерін, энергия мен салыстырмалы қозғалысты) алып жүретін кез келген зат зат зат (рупа) деп аталады. Материалдық әлем бұл қасиеттердің кеңістікте орналастырылған (акаша) жиынтығы ғана деп саналады. Осы қасиеттердің нәтижесінде біздің бес сезім мүшелерімізге түстер (варна), көзге иіс (гандха), мұрынға дәм (раса), тілге дыбыс (шабда), денені сезу (спарша) сезімдері беріледі. Біз ой-санамыздағы заттар осы қасиеттердің ақыл-ой интерпретациясы ғана.
Earth element (pruṭhavī dhātu)Earth element represents the quality of solidity or attractive forces. Any matter where attractive forces are in prominence (solid bodies) are called earth elements. Internal earth elements include head hair, body hair, nails, teeth, skin, flesh, sinews, bone, organs, intestinal material, etc. Water element (āpa dhātu)Water element represents the quality of liquidity or relative motion. Any matter where relative motion of particles is in prominence are called water elements. Internal water elements include bile, phlegm, pus, blood, sweat, fat, tears, nasal mucus, urine, semen, etc. Fire element (teja dhātu)Fire element represents the quality of heat or energy. Any matter where energy is in prominence are called fire elements. Internal fire elements include those bodily mechanisms that produce physical warmth, ageing, digestion, etc. Air (or wind) element (vāyu dhātu)Air element represents the quality of expansion or repulsive forces. Any matter where repulsive forces are in prominence are called air elements. Internal air elements includes air associated with the pulmonary system (for example, for breathing), the intestinal system ("winds in the belly and bowels"), etc. Any entity that carry one or more of these qualities (attractive forces, repulsive forces, energy and relative motion) are called matter (rupa). The material world is considered to be nothing but a combination of these qualities arranged in space (akasha). The result of these qualities are the inputs to our five senses, color (varna) to the eyes, smell (gandha) to the nose, taste (rasa) to the tongue, sound (shabda) to the ears, and touch (sparsha) to the body. The matter that we perceive in our mind are just a mental interpretation of these qualities.
Зат емес, сезім қасиеттері
Тхеравада дәстүрінде, сондай-ақ Пали каноны сияқты ерте мәтіндерде, рупа (материя немесе форма) сыртқы нәрсе ретінде сипатталады, ол шын мәнінде бар, кейбір кейінгі мектептерде, мысалы, Йогачара немесе "Жалғыз ақыл" мектебі және осы мектептен қатты әсер алған мектептерде, рупа дегеніміз - материалдық және сезімталдық. Мысалы, бұл объект сезімтал болғандықтан және оны сезуге болатындықтан, қолмен сезінетін затты білдіреді. Осы мектептердің кейбіреулерінде рупа - бұл танымнан бөлінуі немесе оқшаулануы мүмкін материалдық емес; мұндай эмпирикалық емес категория Махаяна мен Ваджраяна буддизмі мектептерінің кейбір контекстінде сәйкес келмейді. Йогакара көзқарасында рупа - қасиет ретінде сезімталдыққа ие субстрат немесе зат емес. Бұл мектеп үшін ол сезінетін физикалық және материя немесе рупа ретінде жұмыс істейді, ол өзінің функциясы бойынша анықталады; ол не істейді, ол не емес. Осылайша, төрт үлкен элемент сенсориумнан алынған тұжырымдамалық абстракциялар болып табылады. Олар сезімдік типтер, метафизикалық материалистік емес. Осы тұрғыдан алғанда, олар материяның сыртқы, ақыл-ойына тәуелсіз шындықтың құрауышы ретінде есеп беруді көздемейді. Бұл түсінікті Чандракирти сияқты кейбір мадхьямакалық ойшылдар қызу қарсы алды.
Сотериологиялық қолданыстар
Төрт элемент буддалық мәтіндерде азаптау (дуккха) түсінігін түсіндіру үшін де, медитация объектісі ретінде де қолданылады. Ең ерте Буддистік мәтіндер төрт негізгі материалдық элемент сезім қасиеттері - қаттылық, сұйықтық, температура және қозғалыс екенін түсіндіреді; олардың жер, су, от және ауа ретінде сипатталуы, сәйкесінше, абстракция деп жарияланады материалдық болмыстың фактісіне назар аударудың орнына, адам физикалық нәрсенің қалай сезінетінінін, сезінетінін, сезінетінін бақылайды.