Кіріспе

Грузин дворяны және генерал князь Павел Дмитриевич Цицианов, сонымен қатар Павле Димитрис дзе Цицишвили (; 19 қыркүйек 1754 [О. С. 19 қыркүйек 1754]20 ақпан 1806 [О. С. 8 ақпан 1806]), грузин дворяны және Ресей Императорлық Армиясының көрнекті генералы. 1804-1813 жылдардағы орыс-парсы соғысында қызмет еткен ол 1802 жылдан 1806 жылға дейін Кавказдағы орыс қолбасшысы болды. Ол сондай-ақ Черкестер геноцидінде маңызды рөл атқарды, ол Рус-черкес соғысында азаматтық адамдарға қарсы геноцидтік әдістерді қолдана бастаған алғашқы орыс генералдарының бірі болды. Ол жергілікті черкестерді "сенуге болмайтын шошқалар" деп атап, "олардың Ресейге қарағанда қаншалықты маңызсыз екенін көрсету үшін" айтқан.

Отбасы және ерте мансап

Цитсянов Дмитрий Павлес Цитсянұлы мен оның әйелі Елизавета Багратион Давиташвилидің асыл грузин отбасында дүниеге келген. Оның ата-бабасы Паата 1700-ші жылдардың басында Ресейге Грузияның жер аударылған монархы Вахтанг VI-ге еріп келген грузин эмигранттары тобының бір бөлігі ретінде көшіп келді. Цитсяновтың кіші ағасы Михаил Дмитриевич Цитсянов болды, ол Ресей империясының сенаторы болды. Цитсянов өзінің еңбек жолын 1772 жылы Император гвардиясының (Ресей) элиталық Преображенский полкінде бастады. 1786 жылы ол гранадер полкінің полковнигі болып тағайындалды және осы лауазымда ол Ұлы Екатеринаның басшылығымен орыс-түрік соғысы (1787-92) кезінде өзінің танымал мансабын бастады. Жоғарыда аталған соғыста ол Хотин, Салхея өзенінде, Исмаил және Бендерде шайқасты. 1796 жылы Екатерина II Грузияға басып кірген Персияны кешіктіріліп жазалауға ұмтылды. Ол Цитсяновты граф Валериан Зубовтың қолбасшылығындағы 1796 жылғы Персия экспедициясының құрамына жіберді. Миссияның аралас нәтижелерін, сондай-ақ императрицаның өлімі мен император Павел I билігімен байланысты бұзылыстарды ескере отырып, Цитсянов уақытша қызметтен кетті, бірақ Александр I патшалық таққа отырғызылғаннан кейін жұмысқа оралды.

Грузиядағы Цицианов билігі және Кавказдағы соғыстар

1802 жылы Цитсянов жаңадан қосылған Шығыс Грузияның (Картли Кахетия Корольдігі) генерал-губернаторы болып тағайындалды, мұндағы оның билігі жергілікті тұрғындарға қатысты келісімсіз саясатпен сипатталды, оның ішінде Грузияның бұрынғы биліктегі әулетінің қалған мүшелерін Ресейге жер аударылды. Ол Грузия әскери жолын жаңарту сияқты аса маңызды жобаларды табысты жүзеге асырды және Ресей әскерлерін алдағы 1804-1813 жылдардағы орыс-иран соғысының алғашқы кезеңдерінде табыстарға жеткізді. Цитсяновтың есімі парсы тілінде "Сисианов" немесе "Зизианов" деп айтылатын; алайда оның "Инспектор" атағы азербайжан түркі тілінде "Испохдор" деп айтылған. Ирандықтардың көпшілігі оны осы атақпен атап кеткен. "Испохдор" сөзбе-сөз "жұмысы - дерт" / "жұмысы - дерт" дегенді білдіреді. Профессор Стефани Крониннің айтуынша, Цицианов 1804-1813 жылдардағы орыс-парсы соғысын туғызған қатал әскери агрессияның жаңа кезеңіне басшылық етті. Ол жалпы мұсылмандарға, әсіресе "парсыларға" қатты қарсы болды және Иранға қатысты барлық нәрсені жек көреді. 1804 жылдың басында Гянджаны жаулап алуда тактика мен ұстанымның басты мысалы көрсетілді. Стефани Крониннің айтуынша, Цитсяновтың Ганжаны жаулап алуы, қаланы қиратуға әкеліп, оның губернаторы Жавад ханды, оның ұлын және қаланың көптеген қорғаушылары мен азаматтық халқын өлтірумен аяқталды. Бұл 1795 жылы Аға Мохаммед ханның Тифлис халтасынан кем емес. Көптеген адамдар оның саясатына наразылық білдірсе де, Цициановтың билігі грузиндерге қажетті тұрақтылықты әкелді, әсіресе бұрын кең тараған шабуылдар мен лезгийлік альпинистердің тонауын болдырмау тұрғысынан. Бір генералдың лезгийлермен шайқаста қаза тапқаннан кейін, оның ашуы шексіз болды және ол Елису сұлтанына ашулы хат жазды: "Парсының жаны бар ұятсыз сұлтандар, сондықтан сіз маған әлі де жазуға батылыңыз келеді! Сенің жаның итке ұқсап, ақыл-ойың есекке ұқсайды. Алайда сен мені жалған сөздеріңмен алдап жүрсің. Сен менің императорымның адал азаматы болмай тұрып, мен тек қана аяқкиімнің аяқ киімін сенің қаныңмен жууды аңсаймын" деп жазды". Император Александр I-нің бұйрығы бойынша ол кейіннен орыс әскерлерін жаңа орыс-парсы соғысына бастап барды. 1804 жылдың жазында ол парсы Армениясындағы парсы әскерлеріне қарсы өрлеп, Гюмри, Ечмиадзин, Занг өзенінде және ақырында Ереванда шайқасты. Оның іс-әрекеті оған 1-дәрежелі Санкт-Владимир орденін берді.

Өлім және оған байланысты аңыздар

1806 жылы ол Баку қабырғаларына дейін өрлеп, сәтті қоршаудан кейін қаланы Ресей билігіне беру рәсіміне қатысқан. Генерал қала кілтін алуға дайындалғанда, Баку ханына адал әскерлер күтпеген жерден оны және оның грузин көмекшісі Элисбар Эристовты атып өлтірді, Цитсяновтың басы мен екі қолы кесілді. Кішкентай экспедицияның үшінші мүшесі қашып, қорқынышты оқиға туралы айтып берді. Оның басын Тегерандағы Фатх Али Шах Каджарға жіберді. Осы оқиғаға байланысты 1806 жылы Тегерандағы Ахбари фикх мектебінің мұғалімі Мирза Мұхаммед Ахбаридің Фатх Али Шах Каджарға Сициановты табиғаттан тыс жолмен өлтіруді уәде еткені назарға аларлық. Қырық күн бойы Шах Абдол Азим ғибадатханасына барып, ол кейбір сиқырлы іс-әрекеттерге, мысалы, Цитсяновты бейнелейтін балауыз мүсіндердің басын кесу сияқты әрекеттерге кірісті. Генералдың өліміне байланысты оның бас жағы (немесе кейбір деректер бойынша, қолы) Тегеранға қырық күн өткенге дейін жетті. Фатх Али Шах Мирзаның табиғаттан тыс күші өзіне қарсы айналуы мүмкін деп қорыққандықтан, оны араб Ирағына жер аударады.