Кіріспе

Викторин Сардудың пьесасы «Ла Тоска» – 19 ғасырдағы француз драматургы Викторин Сардудың бес актілік драмасы. Ол алғаш рет 1887 жылғы 24 қарашада Париждегі «Théâtre de la Porte Saint Martin» театрында Сара Бернхардттың бас рөлде ойнауымен қойылды. Париж сыншыларының премьера кешіндегі теріс пікірлеріне қарамастан, бұл пьеса Сардудың ең сәтті туындыларының біріне айналды және Бернхардт оны премьерадан кейінгі жылдары әлем бойынша гастрольде көрсетті. 1920 жылдардың ортасына қарай пьеса стандартты театр репертуарынан мүлдем шығып қалды, бірақ оның опералық нұсқасы – Джакомо Пуччинидің «Тоскасы» қазірге дейін үлкен танымалдылыққа ие. Пьесаның бірнеше бейімделулері жасалды, оның ішінде екі жапондық театр қойылымы және ағылшын бурлескі «Tra La La Tosca» (барлығы 1890 жылдары премьераланды), сондай-ақ бірнеше фильмдегі нұсқалары бар. «Ла Тоска» 1800 жылғы 17 маусымда Маренго шайқасындағы француз армиясының жеңісінен кейін Римде өтеді. Оқиға 18 маусым күні таңмен аяқталады. Пьесаның мелодрамалық сюжеті атақты опера әншісі Флория Тоска, оның сүйіктісі – суретші және Наполеонның жақтасы Марио Каварадосси, сондай-ақ Римнің қатал полиция бастығы Барон Скарпия төңірегінде өрбиді. Ойынның соңында олардың үшеуі де қаза табады. Скарпия Каварадоссиді тұтқындап, «Сант-Анжело» қамалында өлім жазасына кеседі. Ол Тоска оның құмарлығына бойын берсе, оның сүйіктісін босататынын уәделейді. Ол келіскендей көрінеді, бірақ Скарпия оқ ату отрядына бос оқтарды пайдалануға бұйрық берген сәтте, оны пышақтап өлтіреді. Каварадоссинің өлім жазасының іс жүзінде орындалғанын білгеннен кейін, Тоска қамалдың қабырғасынан секіріп, өз-өзіне қол жұмсады.

Бастапқы және тұсаукесер

Викториен Сардудың әкесі Наполеонның Италиядағы армиясында дәрігер болып қызмет еткен, ал Сарду өмір бойы француз революциясы мен француз революциялық соғыстарына қызығушылық танытты. «Ла Тоскадан» басқа, оның тағы алты пьесасы сол кезеңдегі оқиғаларға арналған: «Мсье Гарат» (1860), «Les Merveilleuses» (1873), «Thermidor» (1891), «Madame Sans Gêne» (1893), «Robespierre» (1899) және «Памела» (1898). Ол пьесаларын дайындау үшін жүргізген тарихи зерттеулерімен белгілі болды және 80 000-нан астам кітаптан тұратын жеке зерттеу кітапханасына ие болды, соның ішінде Пиранезидің 18 ғасырдың соңындағы Римнің гравюралары да бар, «Ла Тоска» осы қалада өтеді. Сарду «Ла Тосканы» Сара Бернхардт үшін жазған. Ол кезде ол 40 жастан асып, Францияның жетекші актрисасы еді. 1883 жылы ол «La Tosca» премьерасы өтетін «Théâtre de la Porte Saint Martin» театрының жалға алу құқығын да алды. Бұл Сардудың осы актриса үшін жазған үшінші пьесасы еді. Олардың алғашқы жұмысы «Федора» (1882) және екіншісі «Теодора» (1884) үлкен жетістікке ие болды. Барон Скарпиа рөлін ойнаған Пьер Бертон көп жылдар бойы Бернхардттың жақын досы және сахналық серігі болды. Костюмдерді суретшілер мен декораторлар тобы жасады, олар бұрын Сардумен жұмыс істеген: Огюст Альфред Рубе, Филипп Шаперон, Марсель Джамбон, Энрико Робецки, Альфред Лемунье және Амабл Петит. Киімдерді Теофил Томас жасады, ол Сара Бернхардт үшін Хьюгоның «Руй Блас», Сардудың «Клеопатра» және «Теодора», сондай-ақ Барбьердің «Жанна д'Арк» пьесаларына костюмдер тіккен. Премьераға дейінгі кезең де оңай болмады. Бұрын болғандай, жаңа Сарду пьесасы туралы хабар тараған соң, тағы бір автор оны плагиаттауда айыптады. 1882 жылғы Сардуның карикатурасында (сол жақта) қабырғадағы бір жазуда «Басқалардың идеялары» («Idées des autres») және екіншісінде «Авторлық құқықтар» («Bien d'auteur») деп жазылған. Бұл жолы Эрнест Дауде (Альфонс Даудедің інісі) төрт жыл бұрын өзі мен Гилберт Августин Тьерри Маренго шайқасынан кейін Парижде орын алатын «Сен-Обин» атты пьеса жазғанын айтып, айыптады (уақыты жағынан «Ла Тоскаға» ұқсас) және оның басты кейіпкері (Тоска сияқты) атақты опера әншісі болды. Сондай-ақ, ол пьесаны Сара Бернхардт пен «Théâtre de la Porte Saint Martin» театрының директоры Феликс Дюкеснелге оқығанын мәлімдеді. Дегенмен, ол Сардудың пьесасын «құрметпен рұқсат ететінін» айтты және бұл мәселені тек «Сен-Обан» пьесасы қойылса, плагиаттауда айыпталудан сақтану үшін көтерді. Сарду француз баспасөзінде бұл айыптаманы жоққа шығарды. Премьера жақындағанда Бернхардт Сардудың пьесаның алғашқы американдық қойылымының құқықтарын актриса Фанни Давенпортқа сатқанын және сахнадан кетуге дайын екенін ашулы күйде білді. Бернхардт ақыры тыныштандырылды және репетициялар жалғасты. «Théâtre de la Porte Saint Martin» 24 қараша 1887 жылы премьера кешіне толы болды, бірақ көрермендердің көпшілігі перде көтерілгенге дейін пьесаның соңы қалай болатынын білді. Журналистер әдетте костюмді репетицияларға шақырылса да, олар премьераға дейін пьесаның егжей-тегжейін жариялауға тиіс емес еді. Алайда, Париждің «Жил Блас» газеті 24 қараша күні таңертең пьесаның толық сипаттамасын жариялады. (Премьерадан кейін Сарду газетке зияндылығы үшін сотқа жүгінді.) Көрсетілім аяқталғаннан кейін Пьер Бертон (Скарпиа) авторды көрермендерге таныстыру үшін сахнаға шықты. Ол сөзін бастағанда, көпшілік «Бернхардт, Бернхардт!» деп айқайлап, оны үзіліске ұшыратты. Үш рет әрекеттенгеніне қарамастан, сәттілікке жете алмады, содан кейін сахна артына барып, Бернхардтты шақырды. Ол Сарду таныстырылмағанша сыртқа шығудан бас тартты. Бертон ақыры жеңіске жетті, содан кейін Бернхардт сахнаға шығып, зор қошемет пен «Vive Sarah!» деп айқайлаулармен қарсы алынды.

Кейіпкерлер

Ла Тоскадағы үш шағын кейіпкер – нақты тарихи тұлғалар: Мария Каролина патшайым; Рим губернаторы Диего Назелли ханзадасы; композитор Джованни Паизиелло. Дегенмен, олардың пьесадағы бейнесі әрқашан тарихи деректерге сай келмейді. Пьеса орын алатын күні королева Мария Каролина шындығында Австрияға жол тартып, Римде емес, Ливорнода болған. Паизиелло – неаполитан сарайының композиторы, бірақ пьеса кезінде ол роялистерге қарсы көзқарасы бар деген күдік тудырған, сондықтан оны 2-ші актіде Мария Каролинаның жиынына шақырудың барлық мүмкіндігі де болмады. Дебора Бертонның айтуынша, тағы бір шағын кейіпкер, Принцесса Орлония, әлдебір Принцесса Торлонияның прототипі болған. Олардың аттары мен өмірбаянында тарихи сілтемелер болғанымен, төрт басты кейіпкер – Чезаре Анжелотти, Марио Каварадосси, Флория Тоска және Барон Скарпия – ойдан шығарылған. Олардың өмірі туралы мәліметтер 1-ші және 3-ші актілерде Анжелотти мен Каварадосси арасындағы әңгімелерде ашылады. Чезаре Анжелотти – Неапольдегі бай жер иесі және қысқа ғұмырлы Неаполитан Республикасының қорғаушысы. Ол британдық әскерлердің қолына түсіп, Фердинанд IV билікке оралғанда Римге қашып, сол сияқты қысқа ғұмырлы Рим Республикасының консулдарының бірі болды. Ол революциялық қызметтері үшін ғана емес, сонымен қатар Лондондағы жастық шағындағы Эмма Гамильтонмен сегіз күндік қарым-қатынасы үшін де іздестірілуде. Сол кезде ол Эмма Лион деген атпен жезөкшелікпен айналысқан, бірақ пьеса кезінде ол Неапольдегі британ елшісі Уильям Гамильтонның әйелі болды және королева Мария Каролинаның сүйіктісі еді. Королева оның абыройын қорғау үшін оны Неапольге қайтарып, асып өлтіруді талап етті. Римдегі Сант-Анжело цитаделінде қамауда отырғанда, оның әпкесі Джулия, Аттаванти маркизасы, оның қашуына көмектесті. Тарихшы Сьюзан Вандивер Никассионың айтуынша, Анжелотти Либорио Ангелуччи тұлғасына негізделген, ол қысқа уақытқа Рим Республикасының консулы болған, бірақ олардың өмірбаянындағы ұқсастық осы жерде аяқталады. Марио Каварадосси – Римнің ежелгі әулетінен шыққан, бірақ Францияда туған, оның әкесі өмірінің көп бөлігін сонда өткізген. Әулет әлі де Римдегі Испания алаңында сарайға ие, ал бір кезде Каварадосси қазір жалға алған ауылдық вилла да олардың меншігінде болған. Оның әкесі Дидро мен д’Аламбермен тығыз байланыста болды, ал анасы француз философы Гельвецийдің шөбересі болды. Каварадосси Парижде Жак-Луи Давидпен сурет өнерін оқыды және француз революциясы кезінде Давидтің шеберханасында тұрды. 1800 жылы Римге әкесінің мүлігін реттеу үшін келгенде, ол әйгілі опера әншісі Флория Тоскамен танысып, ғашық болды және Римде қалуды шешті. Көп ұзамай ол еркін ойлаушы және Бонапартист ретінде танымал болды. Тіпті оның миығы да күдік тудырды. Тосканың дін қызметшісі оған бұл оның революционер екенін көрсетті. Осы күдіктерді сейілту үшін ол Сант-Андреа-аль-Квиринале шіркеуіне тегін сурет салуды ұсынды. Никассио Сардудың есім таңдауына ықпал еткен факторлардың бірі – өте ұқсас есім, Каравадосси, Ниццадан шыққан асыл итальяндық әулет, Гарибальдидің туған жері, және тарихының бірнеше кезеңінде итальяндық билікте болған. Каравадосси әулетінің бірі 19 ғасырдағы Италияның тәуелсіздік соғыстарында шайқасқан. Флория Тоска – Веронадан келген жетім, ол бала кезінде төбелерде жүріп, қой баққан. Бенедикт монахтары оны қабылдап, тәрбиеледі. Шіркеудің органшысы оған ән үйретті, ал 16 жасқа келгенде шіркеудегі өнерлерімен жергілікті жұртшылыққа танымал болды. Композитор Доменико Чимароза оны тыңдауға барып, сахнаға шығуын сұрады. Монахтар бұған қарсы болды, бірақ оны Рим папасына ұсынғаннан кейін, ол да оның опера әншісі болуы керектігін мәлімдеді. Төрт жылдан кейін ол Паизиеллоның "Нина" операсының басты рөлінде дебют жасады және Ла Скала, Ла Фениче және Сан-Карло театрларында сәтті өнер көрсетті. Каварадосси оны Римдегі Аргентина театрында ән айтып жүргенде кездестірді. Театрмен келісім-шарты аяқталғаннан кейін, ол Каварадоссимен бірге Венецияға кетуді жоспарлады, онда оның "La Fenice" театрында ән айту келісім-шарты бар еді. Сарду атын таңдауға көп уақыт жұмсады және ақырында Веронада ерекше құрметке ие болған әулие Тосканың ықпалына ұшыраған болуы мүмкін. Оған арналған 8 ғасырдағы шіркеу Венето аймағындағы ең көнелердің бірі болып табылады. Барон Вителлио Скарпия – Сицилиядан, ол жерде оның қатал құқық сақтау қызметімен танымал болды. 1799 жылы Неаполь Римді басып алғанда, ол қаланың полиция регенті болып тағайындалды және тез арада өзінің сырттай сыпайы көрінісінің астында жатқан қатыгездігі мен әдепсіздігімен танымал болды. Анжелотти оны діни жекқорлыққа және "ласық шайтанға" теңеп, ешбір әйелдің қауіпсіздігіне кепілдік бермейтінін айтады. Скарпия Флория Тоскаға көз тіккенге дейін, Анжелоттидің әпкесін күштеп бағындыруға тырысқан, бірақ ол одан қорқынышпен қашқан. Никассионың айтуынша, Сарду оның атын "Sciarpa" деген лақап атына ұқсас болғандықтан таңдаған болуы мүмкін, бұл Неапольде монархия үшін шайқасқан және 1800 жылы Фердинанд IV-тің бароны атанған Джерердо Курчинің лақап аты.

Тарихи контекст

Ла Тоска француз революциялық соғыстары, Рим Республикасының құрылуы және 1799 жылы француздар Римнен шыққан кезде оның құлауы аясында өрбиді. Француздардың кетуінен кейін Римді британдықтар мен австриялықтар қолдаған Неаполь Корольдігі бақылады. Дегенмен, Италияның басқа аймақтарында шайқастар жалғасты. Француз әскері 4 маусымда Генуя қамалында австриялықтардан жеңілді. Содан кейін, 1800 жылдың 14 маусымында, пьеса басталғанға үш күн бұрын, Наполеон әскері Маренго шайқасында австриялықтармен шайқасты. Француздар сандар бойынша артық болғанымен, бастапқы хабарламалардың керісінше, соңында жеңіске жетті. Осы күтпеген жеңістің жаңасы 17 маусымда Римге жетті, осы уақытта пьеса өтеді.