Кіріспе
Табиғи тарих – табиғи ортадағы өсімдіктер мен жануарлар, соның ішінде саңырауқұлақтар сияқты тірі организмдерді зерттеу саласы. Бұл зерттеу әдістері көбінесе тәжірибелік емес, байқауға негіделген. Табиғи тарихты зерттейтін адам натуралист немесе табиғат зерттеуші деп аталады. Табиғи тарих ғылыми зерттеулерді қамтиды, бірақ олармен ғана шектелмейді. Ол кез келген табиғи нысан немесе организмнің жүйелі түрде зерттелуін қамтиды. Сондықтан ол ежелгі грек-рим және ортағасырлық араб әлеміндегі зерттеулерден бастап, Еуропаның қайта өрлеу дәуіріндегі табиғи ғалымдардың жеке жұмыстарына дейін созылады. Бүгінгі табиғи тарих – көптеген мамандық ғылымдарының біріктіретін кең сала; мысалы, геобиологияның көп салалы сипаты бар.
Natural history is a domain of inquiry involving organisms, including animals, fungi, and plants, in their natural environment, leaning more towards observational than experimental methods of study. A person who studies natural history is called a naturalist or natural historian. Natural history encompasses scientific research but is not limited to it. It involves the systematic study of any category of natural objects or organisms, so while it dates from studies in the ancient Greco Roman world and the mediaeval Arabic world, through to European Renaissance naturalists working in near isolation, today's natural history is a cross discipline umbrella of many specialty sciences; e. g., geobiology has a strong multidisciplinary nature.
1900 жылға дейін
Ағылшын тіліндегі "табиғи тарих" (лат. historia naturalis) терминінің мағынасы уақыт өте келе біртіндеп тарылып келді, ал керісінше, "табиғат" терминінің мағынасы кеңейді (төмендегі "Тарих" бөлімін де қараңыз). Көне заманда "табиғи тарих" табиғатпен байланысты кез келген нәрсені, немесе табиғаттан алынған материалдарды қамтыды, мысалы, Плиний Ағаның осы атпен 77-79 жылдар аралығында жарық көрген энциклопедиясы астрономия, география, адамдар мен олардың технологиясы, медицина, сенім-пылымдар, сондай-ақ жануарлар мен өсімдіктерді қамтиды. Орта ғасырлық еуропалық ғалымдар білімді екі негізгі салаға бөлді: гуманитарлық ғылымдар (қазіргі классикалық білім деп аталады) және дінтану, ал ғылым көбінесе бақылаулар мен тәжірибелер емес, мәтіндер арқылы зерттелді. Табиғатты зерттеу Ренессанс дәуірінде қайта жанданды, және академиялық білімнің үшінші саласы ретінде тез дамыды. Бұл сала сипаттамалық табиғи тарих және табиғатты талдамалық тұрғыдан зерттейтін табиғи философияға бөлінді. Қазіргі заманғы түсінік бойынша, табиғи философия шамамен қазіргі физика мен химияға сәйкес келеді, ал табиғи тарих биологиялық және геологиялық ғылымдарды қамтиды. Бұл екеуі тығыз байланысты болды. "Джентльмен ғалымдарының" өркендеген кезеңінде көптеген адамдар екі саланың да дамуына үлес қосты, ал екеуінің де алғашқы жұмыстары кәсіби ғылыми қоғамдардың, мысалы, Корольдік қоғам мен Франция Ғылым академиясының (екеуі де 17 ғасырда құрылған) отырыстарында оқылды. Табиғи тарихты практикалық мақсаттармен, мысалы, Линнейдің Швецияның экономикалық жағдайын жақсартуға деген ниетімен дамытуға ынталанды. Сол сияқты, өнеркәсіптік революция пайдалы минералдық кендерді табуға көмектесетін геологияның дамуына түрткі болды.
1900 жылдан бастап
Қазіргі заманғы табиғат тарихының анықтамалары әртүрлі салалар мен көздерден туындайды, ал көптеген заманауи анықтамалар осы саланың нақты бір қырын баса көрсетіп, ортақ тақырыптары бар көптеген анықтамаларға әкеледі. Мысалы, табиғат тарихы көбінесе байқаудың бір түрі және зерттеу нысаны ретінде берілсе, оны білім жиынтығы, сондай-ақ қолөнер немесе практика ретінде де қарастыруға болады, мұнда бақыланған нысанға қарағанда байқаушыға көбірек мән беріледі. Биологтардың анықтамалары көбінесе Марстон Бейтстің мысалындағыдай, қоршаған ортадағы жеке организмдерді ғылыми тұрғыдан зерттеуге бағытталған: «Табиғат тарихы – жануарлар мен өсімдіктерді, организмдерді зерттеу. Мен табиғат тарихын жеке деңгейдегі өмірді зерттеу ретінде қарастырамын – өсімдіктер мен жануарлар не істейді, олар бір-бірімен және қоршаған ортамен қалай өзара әрекеттеседі, олар популяциялар мен қоғамдастықтар сияқты ірі топтарға қалай ұйымдастырылады» және Д.С. Уилкоу мен Т. Эйснердің соңғы анықтамасы: «Организмдерді жақыннан байқау – олардың пайда болуы, эволюциясы, мінез-құлқы және басқа түрлермен байланыстары». Ортадағы организмдерге назар аудару Г.В. Грин мен Дж.Б. Лосостың пікірін де қамтиды: «Табиғат тарихы организмдердің қайда екендігіне және олардың қоршаған ортада не істейтініне, соның ішінде басқа организмдермен өзара әрекеттесуіне назар аударады. Ол организмнің ішкі жағдайларының өзгеруін де қамтиды, олар организмнің іс-әрекетіне қатысты». Кейбір анықтамалар одан да әрі барып, организмдерді олардың ортасында, өткенде де, қазірде де тікелей байқауға назар аударады, мысалы, Г.А. Бартоломейдің пікірінше: «Табиғат тарихын зерттеуші немесе натуралист өсімдіктер мен жануарларды тікелей байқау арқылы әлемді зерттейді. Организмдер тіршілік ететін ортадан ажырамас болғандықтан және олардың құрылымын және қызметін олардың эволюциялық тарихын білместен дұрыс түсіндіру мүмкін емес, сондықтан табиғат тарихын зерттеуге табиғи ортаның физиографиялық және басқа да аспектілерін қамтитын қазбаларды зерттеу де жатады». Табиғат тарихының көптеген анықтамаларындағы ортақ элемент – Х.В. Гриннің «Сипаттамалы экология және этология» деген анықтамасында көрініп тұрғандай, сипаттамалық компоненттің болуы. Бірнеше авторлар табиғат тарихын кеңірек қарастыруды ұсынды, соның ішінде С. Герман осы саланы «өсімдіктер мен жануарларды олардың табиғи ортасында ғылыми зерттеу» деп анықтайды. Ол жеке организмнен экожүйеге дейінгі ұйымдық деңгейлерге қатысты және сәйкестендіруге, өмірлік тарихқа, таралуына, молшылығына және өзара қарым-қатынастарға баса назар аударады. Ол көбінесе эстетикалық компонентті де қамтиды, ал Т. Флейшнер осы саланы тіпті кеңірек анықтайды: «Адамнан гөрі көп әлемге ниетті, шоғырланған зейін мен қабылдаушылықты әдістеме ретінде, адалдық пен дәлдікпен басқарылады». Бұл анықтамалар табиғат тарихы саласындағы өнерді нақты қамтиды және Б. Лопездің «Шыдамды ландшафтты сұрап-зорығу» деген кең ауқымымен сәйкес келеді, ол эскимолардың (инуиттердің) табиғат тарихы білімі туралы айтқанда осылай атады. Табиғат тарихы үшін сәл өзгеше, бірақ ұқсас тақырыптарды қамтитын аяқ шеңбері көптеген жетекші табиғат тарихы мұражайларының жұмысының ауқымында да көрінеді, олар ботаника мен зоологиямен қатар антропология, геология, палеонтология және астрономия элементтерін қамтиды немесе әлемнің мәдени және табиғи компоненттерін қамтиды. Бұл саланың көптеген анықтамаларының әлсіздігі де, күштілігі де ретінде танылды және тәжірибелі мамандар табиғат тарихына қатысты көзқарастар жинағында бірқатар анықтамалар ұсынды.
Ежелгі
Табиғи тарих Аристотель мен ежелгі философтардан басталады, олар табиғи әлемнің әртүрлілігін талдады. Ескі Плиний табиғат тарихын әлемде кездесетін барлық нәрсені, тірі жандарды, геологияны, астрономияны, технологияны, өнерді және адамзатты қамтитын деп түсіндірді. [[De Materia Medica (Диоскорид) 50 және 70 жылдары аралығында грек текті римдік дәрігер Педаний Диоскорид жазған. Ол 1500 жылдан астам уақыт бойы кеңінен оқылды және Ренессанс кезеңінде жаңа еңбектермен ығыстырылғанға дейін, оны барлық табиғи тарих кітаптарының арасында ең ұзақ сақталғандарының бірі етті. Ежелгі гректерден бастап Карл Линней мен 18-ғасырдың басқа натуралистерінің еңбектеріне дейін табиғи тарихтың маңызды түсінігі – scala naturae немесе Ұлы тіршілік тізбегі болды. Бұл минералдардан, өсімдіктерден, жануарлардың қарапайым түрлерінен және күрделі тіршілік нысандарынан тұратын, біздің түрімізге дейін кемелдік деңгейін арттыратын сызықтық шкала еді.
Орта ғасырлар
Табиғи тарих орта ғасырлар бойы Еуропада негізінен өзгеріссіз болды, бірақ араб және Шығыс әлемінде ол әлдеқайда қарқынды дамыды. 13 ғасырдан бастап Аристотельдің еңбектері христиан философиясына, әсіресе Томас Аквинскийге, қатаң бейімделді, соның нәтижесінде табиғи теологияның негізі қаланды. Ренессанс дәуірінде ғалымдар (әсіресе, шөпшілер мен гуманистер) табиғи тарих үшін өсімдіктер мен жануарларды тікелей бақылауға қайта оралды, және көптегендер экзотикалық үлгілер мен ерекше жаратылыстардың үлкен коллекцияларын жинауға кірісті. Леонхарт Фукс – ботаниканың үш негізін қалаушысының бірі, Ото Брунфельс және Иероним Бокпен бірге. Бұл салаға маңызды үлес қоскан басқа да ғалымдар – Валериус Кордус, Конрад Геснер ([[Historiae animalium (Gesner)]), Фредерик Руйш және Гаспар Баухин. Белгілі организмдердің санының жылдам өсуі түрлерді таксономиялық топтарға жіктеу және ұйымдастыру бойынша көптеген әрекеттерге әкелді, бұл швед натуралисі Карл Линнейдің жүйесімен аяқталды. Оның "Бенкао гангмуы" – "Мин дәуірінің ең үлкен ғылыми жетістігі" деп есептеледі. Оның көптеген тілдерге аударылған еңбектері көптеген ғалымдар мен зерттеушілерге бағыт-бағдар берді немесе оларға әсер етті.
Қазіргі заманғы
Ағылшын табиғат тарихына Гилберт Уайт, Уильям Кирби, Джон Джордж Вуд және Джон Рей сияқты табиғатты зерттеушілер маңызды үлес қосты, олар өсімдіктер, жануарлар және табиғаттың басқа да аспектілері туралы жазды. Осы адамдардың көптегені табиғат туралы жазбалары арқылы Құдайдың бар екендігіне немесе оның мейірімділігіне қатысты табиғат теологиялық аргументтерді қолдады. Алайда, ерте заманнан бері көптеген әйелдер де табиғат тарихына үлес қосты, әсіресе ботаника саласында, автор, коллекционер немесе иллюстратор ретінде. Қазіргі Еуропада ботаника, геология, микология, палеонтология, физиология және зоология сияқты кәсіби ғылымдар қалыптасты. Бұрын университеттердегі ғылым профессорының негізгі пәні болған табиғат тарихы, мамандануға бейім ғалымдар тарапынан көбінесе сынға ұшырады және ғылымның толыққанды бөлігі емес, "әуесқойлық" қызмет ретінде қарастырылды. Викториялық Шотландияда табиғат тарихын зерттеудің психикалық денсаулыққа жақсы әсер ететіні сендірілді. Әсіресе Ұлыбритания мен АҚШ-та бұл құстарды, көбелектерді, теңіз қабықшаларын (малакология/конхология), қоңыздарды және дала гүлдерін зерттеу сияқты арнайы хоббилерге ұласты; ал ғалымдар біртұтас биология ғылымын анықтауға тырысты (бірақ кем дегенде қазіргі эволюциялық синтезге дейін толыққанды сәттілікке жете алмады). Дегенмен, табиғат тарихының дәстүрлері биологияны зерттеуде, әсіресе экологияда (тірі организмдерді қамтитын табиғи жүйелерді және оларды қолдайтын Жердің биосферасының бейорганикалық компоненттерін зерттеу), этиологияда (жануарлардың мінез-құлқын ғылыми тұрғыдан зерттеу) және эволюциялық биологияда (өмір формалары арасындағы қарым-қатынастарды ұзақ мерзімді кезеңде зерттеу) маңызды рөл атқарады, және бүгін интегративтік организмдер биологиясы ретінде қайта жандануда. Әуесқой коллекционерлер мен табиғат тарихымен айналысатын кәсіпкерлер әлемдегі ірі табиғат тарихы коллекцияларын құруда маңызды рөл атқарды, мысалы, Лондонның Табиғат тарихы мұражайы және Вашингтондағы Ұлттық табиғат тарихы мұражайы. XIX ғасырдағы үш ең ұлы ағылшын табиғатты зерттеушісі Генри Уолтер Бейтс, Чарльз Дарвин және Альфред Рассел Уоллес – бір-бірін жақсы білген адамдар – әрқайсысы табиғат тарихына қатысты жылдарға созылған сапарлар жасады, мыңдаған үлгілерді жинады, олардың көптегені ғылым үшін жаңа болды, және жазбалары арқылы әлемнің "алыс" аймақтары – Амазонка бассейні, Галапагос аралдары және Индонезия архипелагы және т.б. – туралы білімді кеңейтті, сондай-ақ биологияны сипаттамалық ғылымнан теориялық негіздегі ғылымға айналдыруға көмектесті. "Табиғатты" "механизм емес, организм" ретінде түсіну Александр фон Гумбольдттың (Пруссия, 1769–1859) еңбектеріне байланысты. Гумбольдттың көптеген жазбалары мен зерттеулері Чарльз Дарвинге, Симон Боливарға, Генри Дэвид Тороға, Эрнст Геккельге және Джон Мьюрге зор әсер етті.
Мұражайлар
Табиғи тарих музейлері, бұрынғы қызығушылықтар жинақтарынан дамыған, кәсіби биологиялық ғылымдар мен зерттеу бағдарламаларының қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Әсіресе 19 ғасырда ғалымдар өздерінің табиғи тарих коллекцияларын жоғары сынып студенттерін оқыту үшін және өздерінің морфологиялық зерттеулеріне негіз ретінде пайдалана бастады.
Қоғамдар
"Табиғи тарих" термині өздігінен немесе кейде археологиямен бірге көптеген ұлттық, аймақтық және жергілікті табиғи тарих қоғамдарының атауын құрайды. Бұл қоғамдар жануарлар (оның ішінде құстар (орнитология), жәндіктер (энтомология) және сүтқоректілер (маммалогия)), саңырауқұлақтар (микология), өсімдіктер (ботаника) және басқа да организмдер туралы мәліметтерді жинап, сақтайды. Оларда геологиялық және микроскопиялық бөлімдер де болуы мүмкін. Ұлыбританиядағы осындай қоғамдардың мысалдары: 1829 жылы құрылған Нортумбрия табиғи тарих қоғамы, Лондон табиғи тарих қоғамы (1858), Бирмингем табиғи тарих қоғамы (1859), 1872 жылы құрылған Британдық энтомологиялық және табиғи тарих қоғамы, Глазго табиғи тарих қоғамы, 1880 жылы құрылған Манчестер микроскопиялық және табиғи тарих қоғамы, 1913 жылы құрылған Уитби табиғаттанушылар клубы, Скарборо далалық табиғаттанушылар қоғамы және 1918 жылы құрылған Сорби табиғи тарих қоғамы, Шеффилд. Табиғи тарих қоғамдарының дамуына британдық колониялардың тропикалық аймақтарда өсуі де ықпал етті, себебі сол жерде көптеген жаңа түрлер табылды. Көптеген мемлекеттік қызметкерлер жаңа ортаға қызығушылық танытып, британдық мұражайларға үлгілер жіберді. (Қараңыз: Үнді табиғи тарихы) Басқа елдердегі қоғамдарға Америка табиғаттанушылар қоғамы және Польша Коперник табиғаттанушылар қоғамы жатады. Кәсіби қоғамдар табиғи тарихтың маңыздылығын мойындап, өз журналдарында табиғи тарихты зерттеуге арналған жаңа бөлімдер ашты. Оларға "Биотропиканың "Табиғи тарих далалық жазбалары", "Экологияның "Ғылыми натуралисі", "Су құстарының "Даладан" және "Америкалық натуралист" журналының "Табиғи тарихтан әртүрлі мәліметтер" бөлімі кіреді.
Societies in other countries include the American Society of Naturalists and Polish Copernicus Society of Naturalists. Professional societies have recognized the importance of natural history and have initiated new sections in their journals specifically for natural history observations to support the discipline. These include "Natural History Field Notes" of Biotropica, "The Scientific Naturalist" of Ecology, "From the Field" of Waterbirds, and the "Natural History Miscellany section" of the American Naturalist.