Кіріспе

Адамның демалуы мен ләззат алуы үшін бөлінген табиғи, жартылай табиғи немесе егілген жер аумағы.

Парк – адамдардың демалуы мен ойын-сауығы үшін, сондай-ақ жануарлар дүниесі мен табиғи ортаны қорғау үшін арналған табиғи, жартылай табиғи немесе егілген кеңістік. Қалалық парктер қалалар мен қала ішінде демалыс үшін бөлінген жасыл аймақтар. Ұлттық және ауылдық парктер ауыл жерінде демалыс үшін пайдаланылатын жасыл кеңістіктер. Мемлекеттік және провинциялық парктерді мемлекеттік емес органдар мен агенттіктер басқарады. Парктер шөптесін, тасты, топырақты және ағаштарды қамтуы мүмкін, сонымен қатар ғимараттар, ескерткіштер, фонтандар немесе ойын алаңдары сияқты басқа да құрылыстар да болуы мүмкін. Көптеген паркте бейсбол және футбол сияқты спорт түрлерін ойнауға арналған алаңдар, сондай-ақ баскетбол сияқты ойындар үшін асфальтталған алаңдар бар. Көптеген паркте жаяу және велосипедпен жүруге, сондай-ақ басқа да іс-шараларға арналған жолдар бар. Кейбір паркте су объектілеріне немесе су арналарына жақын орналасқан, жағажай немесе қайық тұрағы болуы мүмкін. Қалалық паркте көбінесе отыруға арналған орындықтар, пикникке арналған үстелдер мен барбекю грильдері орналасқан. Ең ірі паркте жүздеген мың шаршы километр (немесе шаршы миль) аумақты алып жатқан, жабайы жануарлар мен таулар, өзендер сияқты табиғи ерекшеліктері мол табиғи аймақтар болуы мүмкін. Көптеген ірі паркте рұқсат алып, шатырда тұруға рұқсат етіледі. Көптеген табиғи паркте заңмен қорғау шаралары қарастырылған, ал келушілер шектеулерді (мысалы, ашық от жағуға немесе шыны ыдыстар әкелуге тыйым салу) сақтауы керек. Ірі ұлттық және провинциялық паркте әдетте парк рейнджері бақылайды. Ірі паркте жылы айларда каноэмен жүруге және жаяу серуендеуге, ал солтүстік жарты шардағы кейбір елдерде суық айларда шаңғы тебуге және қарда жүруге мүмкіндік бар. Сонымен қатар, ойын-сауық парктерінде тікелей эфирде көрсетілімдер, аттракциондар, тамақтандыру қызметтері, сондай-ақ шеберлік пен қабілетті сынауға арналған ойындар ұйымдастырылады.

Тарих

Ағылшын елік саябақтары орта ғасырларда аристократия аң аулау үшін пайдаланған. Олардың ішінде аңдарды (мысалы, бұғыларды) ұстап, адамдардың кіруіне жол бермейтін қабырғалар немесе тығыз қоршаулар болған. Бұл саябақтарда қара халыққа аң аулауға қатаң тыйым салынған. Бұл аң аулау қорықтары XVI ғасырдан бастап сарайлар мен ауылдық үйлердің маңындағы ландшафтық саябақтарға айналды. Олар аң аулау үшін қолданылған, бірақ иесінің байлығы мен мәртебесін көрсетуге де мүмкіндік берді. Капабилити Браун және Хамфри Рептон сияқты ландшафт архитекторлары табиғи ландшафтыны жақсартып, осында осы әсем үй саябақтарында ландшафт дизайнының эстетикасы қалыптасты. Версальдегі Андре Ле Нотр жасаған француз саябағы одан бұрынғы, күрделі үлгі болып табылады. Қалалар халқымен толып кеткенде, жеке аң аулау жерлері қоғамға ашық кеңістіктерге айналды. Еуропа мен АҚШ-та қалалық саябақтар құруға алғашқы мүмкіндіктер орта ғасырлық дәстүрден пайда болды, ол ауылдар мен қалалардың қауіпсіз шекараларында жайылымдық жерлерді қамтамасыз етуге бағытталған. Осы дәстүрден пайда болған АҚШ-тағы ең танымал қалалық саябақ – Бостон, Массачусетс штатындағы Бостон Коммон (1634 жыл). Өнеркәсіп революциясымен бірге саябақтар қалалар мен қалаларда табиғат сезімін сақтау үшін арнайы бөлінген аймақтар ретінде жаңа мағынаға ие болды. Осы қалалық саябақтардың маңызды қолданылуы спорттық іс-шараларға арналу болды. Табиғи сұлулығымен ерекшеленетін аймақтар бақылаусыз құрылыс салдарынан зардап шегуіне жол бермеу үшін ұлттық паркілер ретінде сақталды.

Дизайн

Парк дизайнына арналған мақсат пен аудитория, сондай-ақ жердің мүмкіндіктері әсер етеді. Балалардың демалуы үшін жасалған паркте ойын алаңдары болуы мүмкін. Ересектерге арналған паркте серуендеу жолдары мен сәндік ландшафттар кездесуі мүмкін. Арнайы іс-шараларды қолдау үшін, мысалы, атпен жүру жолдары сияқты нақты мүмкіндіктер қосылуы мүмкін. Парк дизайны оны пайдалануға кімнің ниеттенгенін анықтайды. Жылдам велосипедшілер мен жылқылар басым болған аралас қолданылатын жолда жаяу жүргіншілер қауіпсіздік сезімін білмеуі мүмкін. Әртүрлі ландшафт және инфрақұрылым тіпті балалардың жынысына қарай паркті пайдалану жиілігіне де әсер етуі мүмкін. Венадағы екі паркті қайта жобалау нәтижесінде, паркте бірнеше жартылай жабық ойын алаңдарын құру ұлдар мен қыздардың тең пайдалануын ынталандыруға болады. Парктер қалалық инфрақұрылымның бір бөлігі болып табылады: дене белсенділігі үшін, отбасылар мен қоғамдастықтардың жиналуы мен әлеуметтесуі үшін немесе жай ғана демалу үшін. Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, жасыл жеңілдікте сыртқы ортада жаттығу жасайтындардың психикалық денсаулығы жақсарады. Барлық жастағы, қабілеттері мен табысы бойынша әртүрлі адамдарға мүмкіндік беру, халықтың физикалық және психикалық әл-ауқаты үшін маңызды. Парктер тозаңдаушыларға да пайдалы болуы мүмкін, ал кейбір парктер (мысалы, Шығыс Сассекстегі Солтдин Овалы) олардың жағдайын жақсарту үшін қайта жобаланған. Xerces қоғамы сияқты кейбір ұйымдар да осы идеяны қолдап дамытуда.

Қаланың жаңғырудағы рөлі

Қалалық парктер қалаларды жақсартуға және тұрғындар мен келушілердің болашағын дамытуға үлкен рөл атқарады. Мысалы, Чикаго, Иллинойс штатындағы Миллениум паркі немесе Стэмфорд, Коннектикут штатындағы Милл Ривер паркі мен Гринвей. Қалалар үшін парктерді белсенді түрде қолдайтын ұйымдардың бірі – Америка Ландшафт Архитекторларының Қоғамы. Олардың пікірінше, парктер жеке және кең ауқымда, мысалы, тұтас аудандар, қалалық райондар немесе қалалық парк жүйелері сияқты, қоғамның негізгі құрылымы үшін маңызды.

Қауіпсіздікті қамтамасыз ететін жобалау

Парктерде адамдар қауіпсіздік сезінуі қажет. Зерттеулер көрсеткендей, қауіпсіздік туралы түйсік, нақты қылмыс статистикасынан гөрі, адам мінез-құлқына ықпал етуде маңыздырақ болуы мүмкін. Егер азаматтар паркті қауіпсіз емес деп есептесе, оны пайдаланбауы мүмкін. Парктің қауіпсіз болуына әсер ететін бірнеше фактор бар. Парктің физикалық дизайнындағы элементтер, мысалы, ашық және шақыратын кіреберіс, жақсы көріну (көру сызықтары), тиісті жарықтандыру және көрсеткіштердің болуы маңызды рөл атқарады. Парктің үнемі күтімі, сондай-ақ түрлі іс-шаралар ұйымдастыру және қоғамдық қатысу да қауіпсіздік сезімін арттыруға көмектеседі. Қоршаған орта арқылы қылмыстың алдын алу (CPTED) нысандарды жобалауда кеңінен қолданылғанмен, парктерде CPTED қолданылуы жиі кездеспейді. Иқбал мен Чеккато Швецияның Стокгольм қаласында зерттеу жүргізіп, оны парктерге қолданудың пайдалылығын анықтауға тырысты. Олардың зерттеуі CPTED-тің тиімді болуы мүмкін екенін көрсетті, бірақ парктің ерекшелігіне байланысты, қауіпсіздік көрінісін арттыру парктің эстетикалық келбетіне күтпеген салдарлар әкелуі мүмкін. Қоршалған аумақтарды торлар мен құлыптармен жасау парктің сұлулығын төмендетіп қана қоймай, қоғамдық кеңістікті бақылауға жауапты тұлғаның рөліне және бақыланатын сезіміне де әсер етеді. Алайда, Йеллоустоун ұлттық парк ретінде ресми түрде жарияланбаған. Алғашқы ресми түрде ұлттық парк деп 1875 жылы Макинак аралы жарияланды. 1879 жылы құрылған Австралияның Корольдік ұлттық паркі әлемдегі екінші ресми құрылған ұлттық парк болды. Әлемдегі ең үлкен ұлттық парк – 1974 жылы құрылған және қазіргі уақытта қорғалатын Солтүстік-Шығыс Гренландия ұлттық паркі.

Ұлттық емес саябақтар

Кейбір федеративтік жүйелерде көптеген саябақтарды мемлекеттік деңгейдегі билік басқарады. Бразилияда, АҚШ-та, Мексиканың кейбір штаттарында, сондай-ақ Австралияның Виктория штатында олар мемлекеттік саябақтар деп аталады, ал Аргентинада, Канадада және Оңтүстік Кореяда олар провинциялық немесе аумақтық саябақтар деп аталады. АҚШ-та жекелеген округтердің саябақтарды басқаруы да кең таралған, олар округтік саябақтар деп аталады.

Қалалық саябақтар

Парк – демалыс үшін арналған ашық кеңістік, әдетте жергілікті билік органдарының меншігінде болады және олар тарапынан күтіледі. Парктер көбінесе саванналарға немесе ашық орманды алқаптарға ұқсайды, олар адамдарға ең қолайлы және тынығу беретін пейзаж түрлері болып табылады. Шөптер әдетте жәндіктердің зиянын болдырмау және пикниктер мен спорттық іс-шараларды өткізуге ыңғайлы болу үшін қысқа етіп шабылады. Ағаштар олардың сұлулығы мен көлеңке беру қабілеті үшін таңдалады. Ерте парктердің қатарында 1574 жылы Севильяның тарихи орталығында салынған ла Аламеда де Геркулес саябағы бар. Арнайы салынған алғашқы қоғамдық парктің бірі – 1840 жылы Джозеф Струтт қала жұмысшылары мен тұрғындары үшін ашылған Дерби Арборетумы. Бұған Ливерпульдің Токстет ауданындағы Принц паркі жақын, ол 1842 жылдан бастап Джозеф Пакстонның жобалары бойынша салынды және 1843 жылы ашылды. Принц паркі салынған жерді 1841 жылы темір саудагері және меценаты Ричард Вон Йейтс 50,000 фунт стерлингке сатып алған. Принц паркін құру болашақты көруді көрсетті және бірқатар маңызды идеяларды енгізді. Бірінші кезекте, бұл қала тұрғындары мен жергілікті тұрғындардың игілігі үшін қарқынды дамып келе жатқан аумақта ашық кеңістік ұсыну болды. Екінші жағынан, ол Джон Нэш Реджентс паркінде алғаш рет енгізген қала маңындағы үйлерге арналған ландшафтты жобалау концепциясын алды және оны провинциялық қала үшін ең жаңашыл жолмен қайта жасады. Нэштің 1827 жылдан бастап Сент-Джеймс паркін қайта жаңартуы және The Mall-ды Регентс паркімен байланыстыратын процессиялық маршруттар желісі Лондонның батыс бөлігінің келбетін толығымен өзгертті. 1842 жылы Принц паркін құрған Джозеф Пакстон провинциялық қаланың пайдасына ұқсас нәрсе жасады, бірақ оның өркендеген сауда контингентінің арқасында халықаралық мәртебеге ие болды. Ливерпуль 1800 жылға дейін әлемдік теңіз саудасында маңызды орынға ие болды, ал Виктория дәуірінде оның байлығы Лондонға теңестірілді. Пакстонның әшекейлік бағының пішіні мен орналасуы, ирекше жолдың ішіндегі бейресми көлге қарай құрылған, оның Біркенхед паркіне арналған дизайнының маңызды элементтерін қалыптастырды. Соңғысы 1843 жылы мемлекеттік қаржының көмегімен басталды және Принц паркіндегі идеяларын кең ауқымда іске қосты. Фредерик Лоу Олмстед 1850 жылы Биркенхед паркін аралап, оның сапасын жоғары бағалады. Шындығында, Пакстонның 1857 жылғы Нью-Йорктегі Орталық парктің Олмстед пен Калверттің дизайнына үлкен әсер еткені кеңінен мойындалған. Ұлыбританияда шамамен 27,000 қоғамдық саябақ бар, оларға жыл сайын 2.6 миллиард адам келеді. Олардың көптегені мәдени және тарихи қызығушылық тудырады, соның ішінде 300-і Historic England-та ұлттық маңызы бар ретінде тіркелген. Көптеген қоғамдық саябақтарды соңғы жүз жетпіс жыл бойы жергілікті билік органдары қамтамасыз етіп, басқарып келеді, бірақ олардың бұл саябақтарды қаржыландыру немесе күтіп ұстау бойынша заңдық міндеттемелері жоқ. 2016 жылы Heritage Lottery Fund's State of UK Public Parks есебінде "Парктерді күтіп ұстау бюджетінің соңғы үш жылда 92 пайызы азайғаны және 95 пайызы қаржыландырудың одан әрі азаятынын күтеді" деп хабарланды. Тағы бір ерте қоғамдық саябақ – 1846 жылдың 22 тамызында ашылған Англияның Солфорд қаласындағы Пил паркі. Әлемдегі алғашқы қоғамдық саябақ мәртебесіне үміткер тағы бір нұсқа – Бостон Коммон (Бостон, Массачусетс, АҚШ), 1634 жылы бөлінген, оның алғашқы демалыс алаңы Тремонт Молл 1728 жылдан басталады. Жалпы ортақ парк мәртебесі 1830 жылдан кешіктірілмей пайда болған сияқты, онда сиырларды жаю тоқтатылды және орталықтың атауын Вашингтон паркі деп өзгерту ұсынылды (шекарадағы Сентри көшесін 1808 жылы Парк көшесі деп атау шындықты мойындады).

Сызықтық парктер

Сызықтық парк – енінен ұзындығы әлдеқайда артық болатын парк. Сызықтық парктің әдеттегі мысалы – бұрынғы темір жолдың, темір жол немесе жасыл жол деп аталатын парке айналдырылған бөлігі (яғни рельстер алынып, өсімдіктерге қайта өсуге рұқсат берілген). Парктер кейде қалалық аудандардағы саябақтарға айналатын бос жақтарға ұқсас, сондай-ақ ерекше пішінді жер участаларынан да жасалуы мүмкін. Біріккен парктер жасыл белдеуді құрастыруы мүмкін.

Ауылдық парктер

Кейбір елдерде, әсіресе Ұлыбританияда, елдік парктер демалыс үшін белгіленген және жергілікті билік органдары басқаратын аумақтар болып табылады. Олар көбінесе қала халқына жақын орналасқан, бірақ қалалық емес, ауылдық жерлерге тән демалыс мүмкіндіктерін ұсынады.