Кіріспе

Швейцарияда туған романист және ақын (1887–1961)

Фредерик Луи Саузер (1 қыркүйек 1887 – 21 қаңтар 1961), Блез Сендрас есімімен әйгілі, 1916 жылы Франция азаматтығын алған Швейцарияда туған романист және ақын. Ол еуропалық модернизм қозғалысына зор ықпал еткен жазушы.

Алғашқы жылдар және білім

Ол Швейцарияның Нойшатель кантонындағы Ла-Шо-де-Фонд қаласында, 27 rue de la Paix мекенжайында, швейцариялық әке мен шотланд анасының франкофон буржуазиялық отбасында дүниеге келді. Олар жас Фредерикті неміс пансионына жіберді, бірақ ол қашып кетті. 1902 жылы Базельдегі Реалсшуледе ол өмір бойына досы болған мүсінші Август Сутермен танысты. Содан кейін оны Нойшательдегі мектепке жазды, бірақ ол оқуға құлшыныс танытпады. Ақыры, 1904 жылы нашар үлгерім салдарынан мектептен шығып, Ресейде швейцариялық сағатшының шәкірті болды. Санкт-Петербургте тұрғанда, Ресей Ұлттық кітапханасының кітапханашысы Р.Р. ынталандырғаннан кейін жазуға кірісті. Сол жерде ол "Новгород жырлары" атты поэмасын жазды, оны Р.Р. орыс тіліне аударды. Он төрт данасы жасалған деген аңыз бар, бірақ Кендрас оның бірде-бір көшірмесінің өзінде жоқ екенін айтты және оның өмірінде ешқайсысы табылған жоқ. 1995 жылы болгар ақыны Кирил Кадиски Софияда орыс тіліндегі аударманың бірін тапқанын мәлімдеді, бірақ құжаттың нақтылығы фактілерге, типографияға, орфографияға және стильге жасалған талдаулар бойынша күмәнді болып қалуда. 1907 жылы Саузер Швейцарияға оралып, Берн университетінде медицина оқыды. Осы кезеңде ол өзінің алғашқы расталған өлеңдерін – Реми де Гурмонның "Латын мистикасы" еңбегінен шабыттанған "Секвенциялар" шығармасын жазды.

Әдеби мансап

Cendrars еуропалық поэзиядағы модернизмнің алғашқы өкілдерінің бірі болды: «Новгород аңызы» (1907), «Нью-Йорктегі Пасха» (1912), «Транссибирлік проза және Францияның кішкентай Жаннасы» (1913), «Секуенс» (1913), «Люксембургтегі соғыс» (1916), «Панама немесе жеті туыстың оқиғалары» (1918), «Мен өлтірдім» (1918) және «Он тоғыз серпімді өлең» (1919). Ол көп жағынан Рембоның тікелей мұрагері болды, француздық «un homme de lettres» («әдебиет адамы») деп аталатынынан гөрі көреген адам, өйткені ол үшін бұл термин интеллект пен өмірді бөлуге негізделген. Рембо сияқты, ол «Жалпының бір мезгілі» атты «Сөздің алхимиясы» еңбегінде былай деп жазады: «Мен есік панельдеріндегі абсурдты суреттерді, сахналық декорацияларды, акробаттардың фондарын, белгілерді, халықтық гравюраларды, ескі әдебиетті, шіркеу латынын, қателерге толы эротикалық кітаптарды ұнататынмын». Оның өмірде де, өнерде де ерекшелігі – спонтандылық, шексіз қызығушылық, саяхатқа құштарлық және шындыққа бойлау. Ол сондай-ақ Бальзактың 19 ғасырдағы француз қоғамы туралы романдарына, Касанованың 18 ғасырдағы Еуропадағы саяхаттары мен оқиғаларына батып, ондаған томдық естеліктерге жазған, оларды Сендрар «Дидродан айырмашылығы, он сегізінші ғасырдың шынайы энциклопедиясы, өмірге толы және идеолог та, теоретик те емес, бір адамның еңбегі» деп санайды. Cendrars 1910 жылдан 1920 жылдардың ортасына дейінгі ерте модернистік қозғалысты өнердегі шынайы жаңалықтар кезеңі деп қарастырды және 1919 жылы «теориялық кубизмді» «топтың үш антитеоретигі» Пикассо, Брак және Легермен салыстырды, оларды ол «кубизмнің үш кезектік фазасын білдіретін үш аса жеке суретші» деп сипаттады. Парижде қысқа уақыт болғаннан кейін ол Нью-Йоркке сапар шегіп, 1911 жылдың 11 желтоқсанында келді. 1912 жылдың 6-8 сәуір аралығында ол өзінің ұзақ өлеңін жазды, «Нью-Йорктегі Пасха», оның қазіргі әдебиетке қосқан алғашқы маңызды үлесі. Ол алғаш рет Блез Сендрас деген атпен қол қойды. 1912 жылдың жазында Сендрар поэзия оның өмірлік шақыруы екеніне сенімді болып, Парижге оралды. Анархист жазушы Эмиль Ситтямен бірге ол «Les hommes nouveaux» журналын бастады, бұл сонымен қатар «Les Pâques à New York» және «Séquences» баспасын шығарған баспасөздің атауы. Парижде Шагал, Легер, Сурваж, Сутер, Модильяни, Хаски, Архипенко, Жан Гюго және Роберт Делонай сияқты халықаралық суретшілер мен жазушылармен танысты. Ең бастысы, ол Гийом Аполлинермен кездесті. Екі ақын бір-бірінің шығармашылығына ықпал етті. Сендрастың «Нью-Йорктегі Пасха» поэмасы Аполлинардың «Зона» поэмасына әсер етті. Сендрар стилі фотосуреттік әсерлерге, монтаждаудың кинематографиялық әсерлеріне және бейнелердің тез өзгеруіне, сондай-ақ эмоционалды күшті, көбінесе галлюцинация күші бар көріністерге негізделген. Бұл қасиеттер оның прозасын да қалыптастырады, ол «Нью-Йорктегі Пасхада» және оның ең танымал және тіпті ұзақ поэмасында «Транссибирде», революция мен алыс шығыстың өртеніп жатқан көріністерімен орыс-жапон соғысында («Жер созылып, созылып, артқа қарай созылады / садистік қолмен азаптап / Аспандағы жарықтарда ақылсыз локомотивтер / Ұшып кетеді / Ауыстарда / Дөңгелектер айналып тұрады, ауыздар, дауыстар / Және апаттың итттері біздің өкшемізге шабады»). Басылған жұмыс суретші Соня Делаунай Терктің екі метрлік қаптамасы ретінде түсті жуу арқылы басылды, сол жақта оның жарқын түстер дизайны, оң жақ жоғарғы бұрышында Транссибир темір жолының кішкентай картасы және төменгі сол жақтағы Эйфель мұнарасының қызғылт сары түстес силуэті. Сендрар бұл шығарманы алғашқы «бір мезгілде өлең» деп атады. Бұл өлең мен сурет өнерінің өзара байланысы Роберт Делонейдің және басқа суретшілердің протоэкспрессионизмдегі тәжірибелерімен байланысты. Сонымен қатар Гертруда Стайн Пабло Пикассоның суреттері сияқты проза жаза бастады. Сендрар өзінің өлеңінің бірінші басылымы жүз елу данадан жасалса, ашылғанда Эйфель мұнарасының биіктігіне жетеді деп мәлімдеді. Сендрастың Шагал және Легер сияқты суретшілермен қарым-қатынасы оны 1919 жылы «Dix neuf poèmes élastiques» (Тоғызыншы серпімді өлеңдер) деген атпен жинақталған революциялық абстрактілі қысқа өлеңдер сериясын жазуға итермеледі. Кейбіреулері оның әріптестеріне арналған. 1954 жылы Сендрар мен Легер арасындағы ынтымақтастық «Paris, ma ville» (Париж, менің қалам) деп аталды, онда ақын мен суретші француз астанасына деген сүйіспеншілігін білдірді. Легер 1955 жылы қайтыс болғандықтан, бұл кітап 1987 жылға дейін жарық көрген жоқ.

Сол қолды ақын

Оның жазушылық жолы Бірінші дүниежүзілік соғыспен үзіліске ұшырады. Соғыс басталғанда, ол итальян жазушысы Риччото Канудомен бірге басқа шетелдік суретшілерді француз армиясына қосылуға шақырды. Ол француз Шетелдік легионына қабылданды. Оны Сомма майданына жіберді, онда 1914 жылдың желтоқсанының ортасынан 1915 жылдың ақпанына дейін Фризе (Ла Гренуиллер және Боис де ла Ваш) бағытында болды. Ол осы соғыс тәжірибесін "La Main coupée" ("Кесілген қол") және "J'ai tué" ("Мен өлтірдім") кітаптарында суреттеді, ал "Саяхат жазбаларындағы" "Орион" поэмасы осы оқиғаға арналған: "Бұл менің жұлдызым / Ол қолдың пішінде / Бұл менің көкке көтерілген қолым…". 1915 жылдың қыркүйегінде Шампань шабуылы кезінде Сэндрар оң қолын жоғалтып, әскерден босатылды. Жан Кокто оны Евгения Эразуризбен таныстырды, ол оған қолдау көрсеткен, кейде қатал меценат болды. Шамамен 1918 жылы ол оның үйіне барып, интерьердің қарапайымдылығына қатты әсерленіп, "De Outremer à indigo" ("Теңізден индигоға дейін") атты өлеңдер жинағын жазуға шабыттанды. Ол Евгениямен Биаррицтегі үйінде, Пикассо салған суреттермен безендірілген бөлмеде тұрды. Ол кезде ол Жорж Браке түсін үйлестірген ескі Alfa Romeo көлігін жүргізді. Сэндрар Монпарнас қаласындағы суретшілер қауымының маңызды мүшесіне айналды, оның шығармалары қазіргі заманғы авантюристтің әдеби эпосы деп есептелді. Ол америкалық жазушы Генри Миллермен дос болды, ол оны "үлкен құрметтейтінін" және "жазушы ретінде шын бағалайтынын" айтты. Ол Парижде тұратын көптеген жазушыларды, суретшілерді және мүсіншілерді білді. 1918 жылы оның досы Амедео Модильяни оның портретін салған. Ол Эрнест Хемингуэймен де таныс болды, ол оны "сынық боксшы мұртымен және бос жеңімен, бір қолымен темекі шығарып тұрғанын" Париждегі Клозери де Лиласта көргенін еске алды. Сондай-ақ, ол Джон Дос Пассоспен жақын қарым-қатынаста болды, ол оның әлемді аралаған американдық әріптесі болды (Хемингуэйден де көп) және Cendrars-тың жазудағы монтаж әдісін бейімдеуіне ерекше назар аударды, әсіресе 1930 жылдардағы оның "АҚШ" атты трилогиясында. Сол заманның ең дарынды бақылаушыларының бірі Дос Пассос 1920 және 30 жылдары Кендрарстың "Транссибирлік" және "Панама" атты ірі өлеңдерін аударды, сондай-ақ 1926 жылы жазылған "Транссибирлік Гомер" атты поэтикалық эссесін "The Saturday Review" журналында бір жылдан кейін қайта басылымға шығарды. Соғыстан кейін Cendrars Италия, Франция және АҚШ-тағы киноиндустриясымен айналысты. 1920 жылдары поэзиядан қол үзген Сэндрар француз зиялыларының ортасынан алыстады, бұл "Суретшілерге қоштасу" (1926) және "L'homme foudroyé" (1944) еңгізілген соңғы бөлімінде айқын көрінді, одан кейін ол Оңтүстік Америкаға көптеген сапарлар жасады ("басқалары Мәскеуге бара жатқанда", ол сол тарауда жазғандай). Оның мансабының екінші жартысында ол романға, әңгімеге және екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, "L'homme foudroyé" өлеңінен басталатын керемет поэтикалық автобиографиялық тетралогияға көшті.

Кейінгі жылдар

Сэндрар Париждің көркемдік ортасындағы белсенділігін жалғастырып, жас суретшілерді қолдады және олар туралы жазды. Мысалы, ол венгр фотографы Эрвин Мартонды көрме каталогының алғы сөзінде "қара-ақ фотосурет шебері" деп сипаттады. 1940 жылы Германия шапқан кезде ол Солтүстік Францияда британдық экспедициялық корпусымен бірге болды. Оның соңынан жарық көрген "Chez l'armée anglaise" (Ағылшын армиясымен) кітабы гестапо тарапынан басылымға түспей жатып тәркіленді. Гестапо оны іздеп тауып, ауылдағы үйіндегі кітапханасын қиратты, ал ол Aix en Provence қаласында жасырынып кетті. "L'homme foudroyé" (соққыға ұшқан адам) кітабының басында ол кітапханасының қирауы және жеке тұлғасының уақытша "жойылуы" туралы айтады. Оккупацияланған Францияда гестапо Сэндрарды "француз тілінде жазатын" еврей жазушысы деп тізімдеді, бірақ ол аман қалды. Оның кіші ұлы Мароккода американдық ұшақтарды сүйемелдеу кезінде апатқа ұшырап қаза тапты. Оның БЭК-пен өткізген уақыты және ұлымен соңғы кездесуі туралы егжей-тегжейлі мәліметтер 1949 жылғы "Le lotissement du ciel" (Аспанның бөлінуі) еңбегінде келтірілген. 1950 жылы Сэндрар Париждегі Жан Долент көшесіне қоныстанды, ол Ла Санте түрмесінің қарсы бетінде орналасқан. Ол онда Radiodiffusion Française-пен жиі ынтымақтастық етті. 1956 жылы ол қайтадан жарияланды. "Мені әлемнің соңына алып кет!" романы 1957 жылы инсульт алғанға дейін оның соңғы жұмысы болды. Ол 1961 жылы қайтыс болды. Оның күлі Ле-Тремблей-сюр-Молдреде сақталады.

Жеке өмір

1911 жылы Нью-Йоркте Сэндрарс өзінің алғашқы әйелі Фела Познаньскаға үйленді, ол еврей және орыс-поляк шыққан. Олардың үш баласы болды: Реми (Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан ұшқыш), Одилон және Мириам Жилу Сэндрар. Ол әкесінің алғашқы биографы болды және Бернде Сэндрар мұрағатын құруға көмектесті. Сэндрарс 1959 жылғы 1 мамырда католик дініне өтіп, француз актрисасы Реймон Дюшатоға үйленді.

Мұра мен құрмет

1960 жылы мәдениет министрі Андре Мальро оған соғыс жылдарындағы қызметі үшін Құрмет легионының командирі атағын берді. 1961 жылы Сэндрарс әдебиет саласындағы Париж Гран-при сыйлығына ие болды. Оның әдеби мұрасы Швейцарияның Берн қаласындағы Әдеби мұрағатында сақтаулы. Оның құрметіне және оның шығармаларын зерттеу мақсатында Берн университетінде Блез Сендрарс зерттеу орталығы (CEBC) құрылды. Оның еңбектерін зерттеу және сақтау үшін француз тіліндегі Blaise Cendrars халықаралық қауымдастығы құрылды. Ла-Шо-де-Фондедегі Блез Сендрар лицейі мен Бойси-Сен-Лежердегі Блез Сендрар колледжі оның есімімен аталды.