Кіріспе

Тиджани ордені (الطريقة التجانية) – Ахмад әл-Тиджани есімімен аталатын сунниттік исламның суфилік мистикалық ордені. Ол Магриб аймағында пайда болған, бірақ қазір Батыс Африкада, әсіресе Сенегал, Гамбия, Мавритания, Мали, Гвинея, Нигер, Чад, Гана, Нигерияның солтүстік және оңтүстік-батыс бөліктерінде, сондай-ақ Суданның кейбір аймақтарында кеңінен таралған. Тиджания ордені Үндістанның Керала, Тамил Наду және Карнатака штаттарында да кездеседі. Оның жақтастары Тиджани (волоф тілінде Тиджаан немесе Тиижаан, француз тілінде Тидиан немесе Тиджане) деп аталады. Тиджанилер мәдениет пен білімге ерекше мән береді және шәкірттің (мүридтің) жеке адалдығын қастерлейді. Орденге кіру үшін, муқаддамнан, яғни орден өкілінен Тиджани уирд, немесе күнделікті екі рет оқылатын қасиетті сөздер тізбегін алу қажет.

Орденнің құрылуы

Ахмад әл-Тиджани (1737–1815) Алжирдегі Айн Мади қаласында дүниеге келді және Марокконың Фес қаласында қайтыс болды. Ол діни білімін Марокконың Фес қаласында алды. Марокконың басқа да әулиелерінің ықпалымен 1780-ші жылдары Тиджани тәриқатын құрды; дереккөздер нақты күні 1781 және 1784 жылдар аралығында екенін көрсетеді. Тиджанилер кедейлердің мүддесін қорғай отырып, сол кездегі үстем консервативті, иерархиялық Қадирия бауырластығына қарсы тұрды, әлеуметтік реформаларға және исламның халықтық жаңаруына баса назар аударды.

Батыс Африкадағы кеңею

Бұл орден Батыс Африкадағы ең ірі суфилік орденге айналды және одан әрі қарқынды өсіп келеді. Оны 1789 жылы Мавританияның оңтүстігіне 'Идау 'Али тайпасынан Мұхаммед әл-Хафиз әкелді. Бұл тайпа көптеген ислам ғалымдарымен және басшыларымен танымал болды, және сол кезде көбінесе Қадири орденінің жақтастары болған. Мұхаммед әл-Хафиз өмірінің кезеңінде тайпаның барлық мүшелері дерлік Тижани орденіне өткен, ал тайпаның ықпалы Тижанияның Сахарадан оңтүстік Африкаға тез таралуына жағдай жасады. Мұхаммед әл-Хафиздің шәкірті Сиди Мавлюд Валь 19 ғасырдағы фульбе көшбасшысы Омар Саиду Таллды және Фута Джалоннан (қазіргі Гвинея) шыққан фульбе дін қызметкері Абд әл-Карим әл-Накилді орденге қабылдады. 1828 жылдан 1830 жылға дейін Меккеде Мұхаммед әл-Ғалиден нұсқау алғаннан кейін, Умар Талл Батыс Суданның (Батыс Сахаралық Африканың) барлық аймағы үшін Ахмет әл-Тижанидің халифасы (орынбасары немесе бас өкілі) болып тағайындалды. Омар Талл аймақтағы жемқор үкіметтерге қарсы қасиетті соғыс бастады, нәтижесінде Шығыс Сенегал мен Малидегі үлкен, бірақ қысқа өмір сүрген Тукулер империясы құрылды. Омар Саиду Таллдың саяси империясы көп ұзамай француз отаршылдығына жол берсе, оның ұзақ мерзімді нәтижесі ислам мен Тижани орденін қазіргі Сенегал, Гвинея және Малидің көп бөлігінде тарату болды (Робинсон, 1985-ті қараңыз). Сенегалдың Волоф аймағында, әсіресе Кажуордың солтүстік аймақтарында және Жолоф патшалығында Тижани орденін негізінен 1855 жылы Дагана маңында туған Малик Си таратты. 1902 жылы ол Тивауане қаласында діни орталық – завия құрды, ол оның басшылығымен ислам білім беру және мәдениет орталығына айналды. 1922 жылы Малик Си қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Абабакар Си бірінші халифа болды. Серье Мансур Си 1997 жылы Абдул Азиз Си қайтыс болғаннан кейін қазіргі халифа атанды. Тивауанадағы Маулид немесе Гаму, Мұхаммедтің туған күнін тойлау, жыл сайын көптеген ізбасарларды жинап тұрады. Тивауане "үйі" немесе саласы – Сенегалдағы Тижани орденінің жалғыз саласы емес. Тижани орденін оңтүстікке тағы бір джихадист, Мабба Джаксу Ба таратты. Ол Умар Таллдың замандасы болды және Сенегалдың Саалум аймағында ұқсас ислам мемлекетін құрды. Мабба Фандане Тиоутиун шайқасында Мад а Синиг Кумба Ндофене Фамак Джуфқа қарсы жеңіліп, қаза тапқаннан кейін, оның мемлекеті ыдырады, бірақ Тижания аймақтағы басым суфилік орден болып қалды. Абдулай Ниас (1840–1922) Саалумдағы орденнің ең маңызды өкіліне айналды, ол Жолофтан оңтүстікке көшіп келді және француздықтармен болған шиеленістер салдарынан Гамбиядағы жер аударылыстан кейін Каолак қаласында завия құру үшін оралды. Абдулай Ниасстың ұлы Ибрагим Ниас 1930 жылы Медина-Байдың Каолак маңындағы қалашығында құрған филиал бүгінде әлемдегі ең ірі және көрнекті Тижани филиалы болып табылады. Ибрагима Ниасстың барлық шәкірттер, тіпті мамандар да тәрибиях рухия (мистикалық білім) арқылы Құдай туралы тікелей мистикалық білімге ие бола алады деген ілімі бүкіл әлемдегі миллиондаған адамның көңілінен шықты. Бұл тармақ Tijāniyyah Ibrāhīmiyyah немесе Faydah ("Толқын") деп аталады, ол көбінесе Сенегал, Нигерия, Гана, Нигер және Мавританияда шоғырланған, сондай-ақ АҚШ және Еуропада өсіп келеді. Тижани веб-сайттарының көпшілігі және халықаралық ұйымдар осы қозғалыстың бір бөлігі болып табылады. Ибрагим Ниасстың немересі және Медина-Байдың бұрынғы имамы Хасан Сиссе мыңдаған американдық шәкірттерге ие және Медина-Байда үлкен білім беру және даму ұйымын – Африка-Американдық Ислам институтын құрды, оның әлемнің басқа бөліктерінде филиалдары бар. Сенегалдың Медина Гунас қаласында (Ниоколо Коба саябағының батысында) тағы бір сенегалдық "үйді" Мамаду Саиду Ба құрды. Тағы бірін Тьесаға жақын Тьенабада Фута Тороның әйгілі марабутының шәкірті Амаду Секу құрды. Шейх Хамаллах құрған Хамалия (Хамалия) филиалы Малидің Ниоро қаласында орналасқан, сондай-ақ Сенегал, Кот-д'Ивуар, Буркина-Фасо және Нигерде де бар. Оның ең көрнекті мүшелерінің бірі – романист және тарихшы Амаду Хампате Ба, ол "Банжагараның данасы" Тиерно Бокар Салиф Таалдың (Cerno Bokar Salif Taal) ілімдерін сақтап, қорғады. (Луис Бреннердің 1984, 2000 жылғы еңбектерін қараңыз). Бұл тариха Тиджанияны Сенегамбия аймағында алғаш рет шейх Омар Фути Таалмен бірге Черно Мухаммаду Джалоу қабылдады. Черно Мухаммаду Сенегалдың Сент-Луисте он екі жылдан астам уақыт бойы тарханы күтті, онда шейх Омар Фути Таал өзінің шәкірті Черно Абубакриді жіберді. Ол (Черно Мухаммаду) оны Сенегамбия аймағына тарата бастады. Ауызша айтылған тарих бойынша, ол (Черно Мухаммаду) оны он екі шәкіртіне тапсырды. Бұл шәкірттер Медина Масса Каның Мам Масс Ка, Медина Каолоктың Абдулай Ниас, Черно Алие, НДиае Кунданың Деме, Көлданың Джанеттен Черно Алие, Диалло және тағы басқалар. Осы шәкірттер арқылы тариха Сенегамбия аймағына және одан тысқары аймақтарға тарады. Бүгінде осы шәкірттердің көпшілігінің көптеген ізбасарлары бар және олардың барлығы күнделікті Лаазимды орындайды. Черно Мухаммаду оны өзінің ұлы Черно Омарға тапсырды, ол кейін оны өзінің ұлы Черно Мухаммадуға тапсырды. Кейіннен Баба Жаллоу өз әдесін (Черно Мухаммаду Джалоу) Касаманста іздеді және оның қабірін тапты. Оның қабірін тапқаннан кейін Черно Баба қауымдастық құрды және оны Собулде деп атады, сондай-ақ оны құрметтеу үшін жыл сайынғы зиярат өткізе бастады, онда мыңдаған адамдар жиналады.

Әдебиет

Тиджани тәртібінің мүшелері бірнеше амалдарымен ерекшеленеді. Тәртіпке кірген кезде адам муқаддамнан немесе тәртіп өкілінен Тиджани вирдін алады. Муқаддам дінге жаңа кіргенге тәртіп міндеттерін түсіндіреді, оларға исламның негізгі қағидаларын сақтау, оның ішінде бес парызды орындау, ата-ананы құрметтеу және Тиджаниядан басқа суфи тәртібін ұстанбау кіреді. Жаңадан кіргендер әр күні таңертең және түстен кейін Тиджани вирдін оқуға тиіс (бұл процесс әдетте оннан он бес минутқа созылады). Вирд – шаһада, истиғфар және Мұхаммед пайғамбарға дұға етуден тұратын формула, ол Салат әл-Фатих «Ашудың дұғасы» деп аталады. Олар сондай-ақ уазифаға қатысуға міндетті, бұл мешітте немесе зауияда топтастырып оқылатын ұқсас формула, көбінесе күніне бір рет, сондай-ақ жұма күні күн бату алдында басқа шәкірттермен бірге оқылатын Хайлалат әл-Жұмаға қатысуға тиіс. Сонымен қатар, шәкірттер көптеген аймақтарда бейсенбі кештері немесе Уазифа мен Хайлалат әл-Жұмадан бұрын немесе кейін Алланы еске алу үшін тұрақты жиналыстар ұйымдастырады. Мұндай жиналыстарда Құдайды, Мұхаммедті, Тиджанидегі Ахмедті немесе басқа діни басшыларды мадақтау өлеңдері зикрмен үйлестіріледі. Мұндай жиналыстар топтасып қарапайым қайталаудан немесе жауап беруден тұруы мүмкін, онда бір немесе бірнеше жетекшілер әнді бастап, ал қалғаны қайталайды немесе басқаша жауап береді. Кейде, Сенегалда даайра деп аталатын шәкірттер тобы (арабша dā'irah немесе «шеңбер») діни конференция ұйымдастырып, белгілі бір тақырыпта сөйлеу үшін бір немесе бірнеше танымал лекторы немесе әншіні шақырады, мысалы, Мұхаммедтің өмірі немесе басқа діни басшы, Рамазан айында ораза ұстау сияқты діни міндет немесе Құдайдың мәні. Тиджани топтары үшін жылдың ең маңызды оқиғасы – Маулид, ол волоф тілінде Гамму деп аталады (бұл серер халқының ежелгі серерлік діни фестивалі «Гамо» немесе «Гаму» терминінен алынған, серер тілінде Гамахоу немесе Гамохоу), яғни Мұхаммедтің тууының тойлануы, ол ислам айының Рабиғ әл-Аууал айының 12-ші күніне сәйкес келеді (исламдық күндер түн ортасында емес, күн батқанда басталады, сондықтан бұл 12-ші күніне дейінгі түн). Көптеген ірі Тиджани діни орталықтары жылына бір рет үлкен Маулид шарасын ұйымдастырады, ал ең ірілеріне (Тивауан, Каолак, Пранг, Киота, Кано, Фадама және т.б.) жүздеген мың шәкірттер келеді. Жыл бойы жергілікті қауымдар кішкентай Маулид тойларын ұйымдастырады. Мұндай жиналыстар әдетте түн ортасынан таң атқаннан кейін аз уақытқа дейін жалғасады және бірнеше сағат бойы зикр, өлең оқу және Мұхаммедтің өмірі туралы сөздерден тұрады.