Кіріспе

Құстың Мұңышы: Біздің Заманымыздағы Эволюцияның Тарихы – Джонатан Вайнердің 1994 жылы жазған эволюциялық биология туралы ғылыми-танымдық кітабы. Ол 1995 жылы Басқа да Әдебиет Санаты бойынша Пулитцер сыйлығын жеңіп алды. 2014 жылы автордың кіріспесімен бірге, мазмұны көбінесе өзгермеген 20 жылдық мерекелік электрондық кітап жарық көрді.

Мазмұны

1995 жылғы кітапқа жасалған шолуда: «Финктың мүсінінде» Джонатан Вайнер қазіргі эволюциялық биологияның қызығушылығын оның ең маңызды екі зерттеушісі Питер және Розмари Гранттың көзқарасы мен қызметі арқылы керемет бейнелейді. Кітап атауындағы сүңгірткелер – Галапагос аралдарындағы әнші құстар, яғни Галапагос немесе «Дарвиннің сүңгірткелері». Бұл түрлер соншалықты ерекше болғандықтан, Чарльз Дарвин оларды аралдарда жинағанда мүлдем басқа құстар деп ойлаған, ал 1837 жылы Лондонға оралған соң ғана орнитолог Джон Гулд олардың тығыз байланыста екенін анықтады, бұл Дарвиннің «түрлер өзгермейтін емес» деген пікірін нығайтты. Олардың көптеген түрлерінің үш туысына жататын бейімделулері Галапагос аралдарының құнарсыз және шұғыл жағдайындағы әртүрлі экологиялық орталарды пайдалануға бағытталған эволюциялық дамуды көрсетеді. Вайнер екі биолог – Питер және Розмари Гранттың, сондай-ақ Долф Шлютер, Тревор Прайс, Джеймс (Джейми) Смит және Питер Бог сияқты бірнеше аспиранттарының карьералық жолын бақылайды. Гранттар отыз жылдан астам (соның жиырмасы кітапта сипатталған) Галапагос сүңгірткелерінің морфологиясын (әсіресе, мүсінін), көбеюін, тіршілік етуін және тұтас популяциялардың мінез-құлқын зерттеді. Олардың жұмысы эволюцияның қарқынын түсінуде ғалымдардың көзқарасын өзгертіп, эволюцияны «нақты уақытта» байқауға болатынын дәлелдеді. Вайнер Галапагос аралдарындағы Дафне-Мейор шөлейтіндегі жылдар бойы атқарылған қажырлы еңбектерді суреттейді. Ұзақ жылдар бойы ауыр құрғақшылық немесе су тасқынынан кейін Грант және олардың студенттері табиғи іріктеудің қажетті шарттарын көрсетті: қасиеттердің жарамдылыққа әсері бар, іріктеуге жауап береді және мұрагерлікке ие. Ким Стерлни (2007) бұл жылдам табиғи іріктеуді Найлс Элдредж бен Стивен Джей Гулдтың үзілісті тепе-теңдік гипотезасындағы салыстырмалы тұрақтылық кезеңдері туралы маңызды тұжырымның мысалы ретінде келтіреді: «Түрлер түзілгеннен кейін әдетте эволюциялық өзгеріске ұшырамайды деп мәлімдегенде, олар бір ұрпақтан келесісіне дейін ешқандай өзгеріс болмайды деп айтпайды. Туыстар өзгеріп отырады. Бірақ ұрпақтар арасындағы өзгерістер жинақталмайды. Керісінше, уақыт өте келе түрлер фенотиптік орташасының айналасында тербеліп тұрады. Джонатан Вайнердің «Финктың мүсіні» атты еңбегінде осы процесс сипатталған». Кітап Грант пен Дарвиннің сүңгірткелеріне баса назар бергенмен, Добжанскийдің жеміс шымыртқылары (12-тарау) және Джон Эндлер басқарған Тринидад гуппилері (6-тарау) туралы зерттеулер де қамтылған. Қорытындысында автор эволюцияның жылдамдығын жәндіктердің инсектицидтерге, бактериялардың пенициллинге және басқа да антибактериялық препараттарға қарсы күшейген төзімділігімен байланыстырады.

Қабылдау

Бұл кітап биологтар тарапынан жақсы қабылданып, далалық жұмыстың қиындықтары мен табыстарын, күтпеген нәтижелердің қуанышын және үлгілерді анықтау үшін күшейе түскен сындық статистикалық талдауды сипаттағаны үшін мақтау алды. Гранттардың зерттеулеріне артық көңіл бөлгені үшін де сынға ұшырады, мысалы, Вайнердің тұщы су көлдерінде бұрыннан мәлім болған үшқырлы балықтардың жұптарын ашқандығы туралы айтқан сөзі. Бірақ, сыншылардың пікірінше, бұл кітап тартымды, әдемі жазылған және эволюцияның қалай жүзеге асырылатыны туралы тамаша нұсқаулық.