Кіріспе
Грек алфавитінің жиырма екінші әрпі – Хи (audio=En us chi.ogg//'//k//aɪ//, //"//x//i:/; үлкен әрпі Χ, кіші әрпі χ; χῖ) – грек әліпбиінің жиырма екінші әрпі.
Chi (/audio=En us chi. ogg//'//k//aɪ//, //"//x//i:/; uppercase Χ, lowercase χ; χῖ) is the twenty second letter of the Greek alphabet.
Ежелгі грек тілі
Ежелгі грек тілінде оның құндылығы – демалысты дауыссыз қатты дауыс (Батыс грек әліпбиінде: /ks/) болған.
Көне грекше
Көне грек тілінде және кейінгі диалекттерде ол Θ және Φ сияқты фрикатив (/h/) дыбысына айналды.
Қазіргі грек
Қазіргі грек тілінде оның екі ерекше айтылуы бар: жоғары немесе алдыңғы дауыстылардың (немесе ) алдында ол дауыссыз тіл-аспан фрикативі ретінде айтылады, мысалы, неміс тіліндегі "ich" сөзіндегідей немесе ағылшын тіліндегі "hew" және "human" сөздерінің кейбір айтылуларындағы "h" дыбысы сияқты. Төмен немесе артқы дауыстылардың (, немесе ) және дауыссыз дыбыстардың алдында ол дауыссыз жұмсақ тіл фрикативі ретінде айтылады, мысалы, неміс тіліндегі "ach" немесе испан тіліндегі "j" сөздеріндегідей. Бұл айырмашылық неміс тіліндегі "ich Laut" және "ach Laut" ұғымдарына сәйкес келеді.
Транслитерация
Чи көбінесе жүйелі транслитерация ережелерінде романизацияланады, бірақ кейде қолданылады. Сонымен қатар, қазіргі грек тілінде ол көбінесе немесе бейресми қолданыста жиі кездеседі.
Грек сандары
Грек сандары жүйесінде оның мәні 600-ге тең.
Си
Көне заманда, грек әліпбиінің кейбір жергілікті түрлері /ks/ дыбысын көрсету үшін xi орнына chi әрпін пайдаланған. Бұл ерте латын тіліне қабылданды, нәтижесінде латын тілінде де, сондай-ақ латын әліпбиін қолданатын көптеген қазіргі тілдерде X әрпі осы дыбыс үшін қолданылатын болды.
Кирилл қарпі
Чи кириллица әрпі ретінде Х ретінде де жазылды, оның дыбыстық мәні /x/ немесе /h/ болды.
Халықаралық фонетикалық әліпби
Халықаралық фонетикалық әліпбиде, дауыссыз тіл арты фрикативін көрсетеді.
Киасмус
Чи – әдеби шиастикалық құрылым мен шиасмус атауының бастауы.
Символизм
Платонның "Тимей" еңбегінде әлемнің жанын құрайтын екі жолақтың Х әрпі сияқты бір-бірін кесіп өтетіні түсіндіріледі. Платонның бұл теңеуі, сондай-ақ "чи" символы ретіндегі бірнеше мысалдар Томас Браунның "Кирдің бағы" (1658) атты еңбегінде кездеседі. Чи немесе Х әрпі жиі Христос есімінің қысқартылған түрі ретінде қолданылады, мысалы, Рождество мерекесінде (Xmas). Егер грек әрпі "ро" (rho) әрпімен біріктірілсе, ол "Чи Ро" деп аталады және Иса Мәсіхті бейнелейді.
Математикалық чи
Бұл таңбалар математикалық символдар ретінде ғана қолданылады. Стильделген грек мәтіні әдеттегі грек әріптерімен кодталуы керек, мәтін стилін көрсету үшін белгілеу және форматтау қолданылады.
Математика және ғылым
Статистикада "хи-квадрат" термині әр түрлі қолданылады, оның ішінде хи-квадрат таралымы, хи-квадрат тесті және хи-квадрат мақсаттық модельдері. Алгебралық топологияда Chi әрпі беттің Эйлер сипаттамасын белгілеу үшін қолданылады. Нейроанатомияда шеттік жүйкелердің (мысалы, оптикалық хиазма) қиылыстары Х пішініне байланысты Chi әрпімен аталады. Химияда мольдық үлес және электротерістік көрсетілуі мүмкін. Физикада χ әрпі электрлік немесе магниттік қабылдағыштықты білдіреді. Риторикада, киастикалық құрылым (әдеби тәсіл) және хиазм сөз тіркесі аттары Chi әрпінің пішінімен байланысты. Механикалық инженерияда Chi, EN 1993 еуропалық стандартында (болаттық құрылымдарды жобалауға арналған) тиісті иілу жүктемелерінің азайту коэффициентінің символы ретінде қолданылады. Графтар теориясында кіші әріпті chi графтың хроматикалық саны үшін қолданылады. Аналитикалық сандар теориясында Chi Дирихле мінездемесі үшін қолданылады.
In physics, denotes electric or magnetic susceptibility. In rhetoric, both chiastic structure (a literary device) and the figure of speech Chiasmus derive from their names from the shape of the letter Chi. In mechanical engineering, chi is used as a symbol for the reduction factor of relevant buckling loads in the EN 1993, a European Standard for the design of steel structures. In graph theory, a lowercase chi is used to represent a graph's chromatic number. In analytic number theory, chi is used for the Dirichlet character.