Інді-Еуропа тілдеріндегі тақырыптық дауыш – PIE сөздерінің соңындағы маңызды элемент. Жандар, сын есімдер мен етістіктерде кездеседі. Карвел тілдерінде де қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Индоевропалық зерттеулерде тематикалық дауысты немесе тақырыптық дауысты – прото-индоевропалық (PIE) сөздің жалғауынан бұрын орналасқан дауысты немесе аблауттан алынған дауысты. Индоевропа тілдеріндегі осы дауыстыға ие зат есімдер, сын есімдер және етістіктер тематикалық, ал осы дауыстысыз болғандары аттематикалық болып табылады. Көбірек қолданылғанда, тематикалық дауысты – сөз түбірінің соңында кездесетін кез келген дауысты. Индоевропалық тілдерден тыс, "тематикалық дауысты" термині Картвель тілдерінің грамматикасында да қолданылады (тематикалық дауыстылар туралы толық ақпарат алу үшін грузин тіліндегі етістік парадигмасын қараңыз).
In Indo European studies, a thematic vowel or theme vowel is the vowel or from ablaut placed before the ending of a Proto Indo European (PIE) word. Nouns, adjectives, and verbs in the Indo European languages with this vowel are thematic, and those without it are athematic. Used more generally, a thematic vowel is any vowel found at the end of the stem of a word. Outside Indo European, the term "thematic vowel" is also used in the grammar of Kartvelian languages (see Georgian verb paradigm for more information on thematic vowels).
Шығу тегі
PIE етістігі екі ерекше аяқталу жиынтығымен сипатталады: біреуі тематикалық қазіргі және кемелдік формаларда, ал екіншісі аорист және атематикалық қазіргі формаларда кездеседі. Ортаңғы форма бұл екеуінің араласқан түріне ұқсайды. Тематикалық жалғау Дональд Рингтің «Батыс Үнді-Еуропа» (Батыс ИЕ) деп атаған аймақта кеңінен таралған, яғни Тохария және әсіресе Анатолия тілдерін қоспағанда. PIE тематикалық жалғауының шығу тегі туралы ең үлкен мәселе – тематикалық аяқталулардың PIE кемелдігімен (формалық тұрғыдан, бірақ функционалдық және лексикалық тұрғыдан емес, хетт және басқа Анатолия тілдеріндегі ḫi жалғауына сәйкес келеді) көбірек ортақтығы бар, сондай-ақ Анатолияның ḫi жалғауына жататын етістіктер арасында тематикалық қазіргі формалардың этимологиялық туыстарының аздығы. Шындығында, Анатолиядағы ḫi жалғауына жататын көптеген етістіктердің лексикалық туыстары Батыс ИЕ тілдерінде атематикалық етістіктер ретінде жалғанады. Хетт тіліндегі ḫi жалғауына жататын барлық етістіктер жекеше түрінде ablaut үлгісіне, ал көпше түрінде нөлдік сатыға ие болған немесе бастапқыда осылай болған, бұл Батыс PIE кемелдігінің нақты үлгісі. Батыс PIE-дегі тематикалық қазіргі формалар да сандық ablaut-қа ие емес, бұл олардың салыстырмалы түрде жақында пайда болғанын көрсетеді. Бұл фактілер кейбір тіл білімі мамандарын кемелдік және тематикалық қазіргі аяқталулардың бір ерте PIE прототипіне қайта оралатыны туралы болжам жасауға итермеледі. Матасовичтің пікірінше, ерте PIE стативі (кемелдікке айналатын) тематикалық жұрнақтың бастапқы түріне жауапты, ал e сатысы екіншілік. Тематикалық қазіргі формаларды құрайтын етістіктердің басым көпшілігі еківалентті/өткішті, ал кейінгі PIE тематикалық жалғауында стативтер жоқ, себебі барлық бастапқы ерте PIE стативтері атематикалық қазіргі форма болып қалды немесе Батыс PIE кемелдігіне айналды. Сонымен қатар, кейбір ерте PIE ортаңғы етістіктері Батыс PIE кезеңінде тематикалыққа айналған болуы мүмкін, себебі олар Анатолия тілдерінде ортаңғы формаға сәйкес келмейді.
The PIE verb is characterized by two distinct sets of endings: one found in the thematic present and the perfect, and another found in the aorist and the athematic present. The middle endings seem like a mixture of these two. The thematic conjugation was widespread in what Donald Ringe terms "Western Indo European" (Western IE), i. e. IE excluding Tocharian and especially Anatolian. The biggest problem on the origin of PIE thematic inflection is that the thematic endings have more in common with the PIE perfect (which formally, though not functionally and lexically, corresponds to the ḫi conjugation in Hittite and other Anatolian languages), and that the actual etymological cognates reconstructed of thematic presents are few among the verbs belonging to the Anatolian ḫi conjugation. In fact, most of the verbs belonging to the ḫi conjugation in Anatolian actually have lexical cognates that inflect as athematic verbs in Western IE. All types of verbs belonging to the ḫi conjugation in Hittite can be shown to have, or to originally have had the ablaut pattern with in the singular and the zero grade in the plural, which is exactly the pattern of the Western PIE perfect. The thematic presents in Western PIE also do not have quantitative ablaut, which indicates their relatively recent origin. This all has caused some linguists to speculate that perfect and thematic present endings go back to a single Early PIE prototype. According to Matasović, the Early PIE stative (becoming the perfect) is responsible for the original form of the thematic suffix , while the e grade form is secondary. Verbs forming the underived thematic presents are overwhelmingly bivalent/transitive, and there are no statives in the Late PIE thematic inflection since all the original Early PIE statives either remained athematic presents, or they became Western PIE perfects. It is also probable that some Early PIE middle verbs also became thematic in the Western PIE period, since they lack middle correspondences in Anatolian.
Тематикалық және атематикалық парадигмалардан даму
Тематикалық және атематикалық формалар прото-үнді-еуропа тілінің ұрпақ тілдеріне жетті. Санскрит және ежелгі грек тілдері сияқты ең көне тілдерде атематикалық және тематикалық есімдер мен етістіктер арасындағы айырмашылық сақталған. Кейінгі тілдерде есімдердегі тематикалық және атематикалық айырмашылық әртүрлі тематикалық ("дауысты") және атематикалық ("деңгелек") жіктелулермен алмастырылды, ал атематикалық етістіктер көбінесе ретсіз деп есептеледі. Мұндай тілдік өзгерістердің нәтижесінде тематикалық және атематикалық сөздердің таралуы үнді-еуропа тілдерінде кеңінен әртүрлі. Мысалы, латын тілінде өте сирек атематикалық етістіктер кездеседі, ал санскрит олардың көп санын сақтайды. Грек тілі санскритке де, латынға да әртүрлі жағынан ұқсас.
Thematic and athematic forms were passed on to the daughter languages of Proto Indo European. In the most ancient languages, such as Sanskrit and Ancient Greek, the distinction between athematic and thematic nouns and verbs is preserved. In later languages, the thematic versus athematic distinction in nouns was replaced by distinctions between various thematic ("vowel") and athematic ("consonant") declensions, and athematic verbs are typically regarded as irregular. As a consequence of such language changes, the distribution of thematic and athematic words differs widely in Indo European languages. Latin, for example, has only very few athematic verbs, while Sanskrit preserves a large number of these. Greek resembles both Sanskrit and Latin in different respects.
Санскрит тілі
Санскрит грамматикасы этимологиялық түбір мен уақыт жұрнағының арасына викаранапратья (өзгертуші жұрнақ) қоюды талап етеді. Тематикалық этимологиялық түбірлер – викаранапратьяда а әрпі бар түбірлер, атап айтқанда, 1-ші, 4-ші, 6-шы және 10-шы жіктеу топтарына жататын түбірлер. Атаулардың ішінде а әрпімен аяқталатын пратипадикасы барлар осы анықтама бойынша тематикалық атаулар болып табылады.
Sanskrit grammar ordains a vikaraṇapratyaya (modificatory affix) between a verbal root and the tense ending. Thematic verbal roots are those with an a in the vikaraṇapratyaya, to wit, roots belonging to the 1st, 4th, 6th and 10th conjugation classes. Among nominals, those with the prātipadika (stem) ending in a would the thematic nominals by this definition.
Іс-әрекеттер
Тематикалық және атематикалық түбірлер арасындағы айырмашылық грек тіліндегі етістікте ерекше көзге түседі; олар мүлдем әртүрлі жеке аяқталулармен белгіленген екі топқа бөлінеді. Тематикалық етістіктер грек тілінде ω (о) етістіктері деп те аталады, ал атематикалық етістіктер μι (ми) етістіктері деп аталады, себебі олардың әрқайсысы қолданатын бірінші жақ жеке қазіргі заман аяқталуы осылай аталған. Екі топ етістіктің толық жіктелуі айқын түрде ерекшеленеді, бірақ бұл айырмашылықтар негізінен тематикалық дауыстының етістік аяқталуларымен өзара әрекеттесуінен (бірігуінен) туындайды, бірінші жақ жеке тұлғадан басқа, ол ежелгі үнді-еуропа тілінде (PIE) тематикалық және атематикалық етістіктер үшін әртүрлі аяқталуларға ие болған. Сондықтан, тематикалық дауысты дегеніміз шартты түрде "түбір дауыстысы" дегенді білдіреді.
The distinction between thematic and athematic stems is especially apparent in the Greek verb; they fall into two classes that are marked by quite different personal endings. Thematic verbs are also called ω ( ō) verbs in Greek; athematic verbs are μι ( mi) verbs, after the first person singular present tense ending that each of them uses. The entire conjugation seems to differ quite markedly between the two sets of verbs, but the differences are really the result of the thematic vowel reacting (fusing) with the verb endings, apart from the first person singular which already had different endings for thematic and athematic verbs in PIE. Hence, thematic vowel loosely means "stem vowel".