Кіріспе

Диакритик, солдан оңға қарай көтеріледі.

Жіті акцент (/ə/'/k//j//uː//t/), – латын, кириллица және грек әліпбилеріне негізделген көптеген қазіргі жазба тілдерінде қолданылатын диакритик. Латын және грек әліпбилерінде осы акценттің ең көп кездесетін қолданылуы үшін алдын ала құрастырылған әріптер бар.

Тарих

Латын жазуларындағы ұзын дауыстыларды көрсету үшін пайдаланылған апекс, жіті акценттің алғашқы нұсқасы болды.

Ежелгі грек тілі

Кездейсоқ белгі алғаш рет ежелгі грек тілінің политонды жазу жүйесінде қолданылған, онда ол жоғары тонды буынды көрсеткен. Қазіргі грек тілінде тонды буынның орнына екпінді буын келген, ал кездейсоқ белгі сөздің екпінді буынын көрсетеді. Екпінді буынның грекше атауы ὀξεῖα (oxeîa, қазіргі грекше oxía) "қырлы" немесе "жоғары" болған, ол латын тіліне acutus "қырландырылған" деп аударылған.

Ұзын дауыстылар

Араб және парсы тілдері: 18-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың басына дейін ислам тіліндегі мәтіндерді батыс транслитерациясында қолданылды. Ұзын дауыстыларды көрсететін олар, Бахаи жазуынан басқа, әдетте макронмен жазылады. Классикалық латын: кейде қазіргі жазуда жоғарғы белгіні білдіру үшін қолданылады. Чех тілі: Акценті čárka деп аталады. Сөздің ортасында немесе соңында ұзын дыбысты көрсету үшін, оның орнына [[сақина (диакритикалық белгі) ("сақина")] қолданылады, бұл венгр тілін қалыптастыру үшін қолданылады: дауыстылардың ұзын эквиваленттері (екі ұзын белгіні қараңыз), дауыстылардың ұзын эквиваленттері. Екі түрлі белгі де hosszú ékezet деп аталады (hosszú – «ұзын» деген мағынаны білдіреді). "А" әрпі екі ұзын дауысты, бірақ олар сапа жағынан да ерекшеленеді, "а"-ның ұзын баламасы емес (төмендегі "Әріпке толықтыру" бөлімін қараңыз). Ирланд тілі: дауыстылардың ұзын баламасы, акцент айтылу мен мағынаға әсер етеді, мысалы, Seán («Жон»), бірақ sean («ескі»). Акцент (síneadh) fada («ұзын (белгі)») деп аталады, ол Hiberno ағылшын тілінде де қолданылады. Ежелгі скандинав тілі: кейде ұзын нұсқасы ретінде қолданылады, бірақ көбінесе қолданылады. Кейде қысқа ғұмырлы Ескі исланд тілінің ұзын дауысы (сондай-ақ жазылады) жіті акцентпен жазылады, немесе макронмен жазылған нұсқасы қолданылады, бірақ көбінесе ол u мутациясы арқылы алынғаннан ажыратылмайды. Словак тілі: жіті акцент словак тілінде dĺžeň деп аталады. Ұзын дауыстылармен қатар , dĺžeň ұзын дауыстылардың ұзын әріптері болып табылатын , ұзын дауыстыларды белгілеу үшін қолданылады.

Қысқа дауыстылар

Лигурия тілінде ресми орфографияда é әрпі қысқа дауыс белгісі ретінде, ал ó әрпі де қысқа дауыс белгісі ретінде қолданылады.

Палатализация

Графикалық жағынан ұқсас, бірақ бірдей емес белгі, бірнеше тілде жұмсақ дауыстың (палатализацияланған дыбыс) көрсеткіші болып табылады. Польша тілінде мұндай белгі kreska ("сызық") деп аталады және бірнеше әріптің ажырамас бөлігі: төрт дауыссыз және бір дауысты. Дауыссыз әріптерде пайда болғанда, ол чех және басқа славян тілдеріндегі háček қолданысына ұқсас (мысалы, sześć "алты"). Алайда, көбінесе тілдің алдыңғы бөлігіндегі дауыстар үшін қолданылатын háček-тен айырмашылығы, kreska тілдің алдыңғы және таңдай сүйектеріндегі дауыстарды білдіреді. Дәстүрлі поляк типографиясында kreska жіті бұрыштан (акценттен) көбірек тік болып келеді және ортасынан сәл оңға қарай орналасады. Осыған ұқсас ереже беларусь латын әліпбиі Łacinka-ға да қатысты. Дегенмен, компьютерде қолдану үшін Unicode осы әріптердің кодтарын сыртқы түрі ұқсас латын әріптерінің кодтарымен біріктіреді. Серб-хорват тілінде, поляк тіліндегідей, әріп дауыссыз тілдің алдыңғы және таңдай сүйектеріндегі аффрикатты білдіреді. Македон тілін латын әліпбиіне аударғанда, және әріптері кириллицадағы (Gje) және (Kje) әріптерін көрсетеді, олар жұмсақ немесе тілдің алдыңғы және таңдай сүйектеріндегі дауыстарды білдіреді, бірақ осы мақсат үшін көбінесе және (немесе және ) қолданылады. Осы екі әріпті ежелгі үнді-еуропа тілінің фонемаларын жазу үшін де пайдаланады және поляк тіліндегідей жұмсақ дауысты көрсету үшін жіті бұрыш қолданылады: төменгі де қолданылады, ал төменгі бұрын және әріптерін де қолданған, олар сондай-ақ деп те жазылған; қазір олар және деп жазылады.

Түсі

Вьетнам тіліндегі Quốc Ngữ жүйесінде, кантон тіліндегі Йель транскрипциясында, мандарин қытай тіліндегі Пиньин транскрипциясында және Бопомофо жартылай әліпбиінде өткір белгі көтеріңкі тонды білдіреді. Мандарин тілінде өткір белгінің орнына әріптен кейін 2 саны қолданылады: lái = lai2. Кантон тіліндегі Йель транскрипциясында өткір белгі 2-тонды немесе, егер дауыстыдан кейін 'h' келсе, 5-тонды болады (сандық түрінде 'h' жіберіледі): má = ma2, máh = ma5. Африка тілдерінде және Атабаска тілдерінде ол көбінесе жоғары тонды көрсетеді, мысалы, йоруба тілінде apá 'қол', нобийн тілінде féntí 'тұздық датасы', экоти тілінде kaláwa 'кеме', навахо тілінде t’áá 'тек'. Өткір белгі серб-хорват тілінің сөздіктерінде және лингвистикалық жарияланымдарда жоғары көтеріңкі акцентті көрсету үшін қолданылады. Күнделікті жазуда қолданылмайды.

Бастысы

Дания тілінде жіті акцент, әсіресе "der" (сонда) сөзіне назар аудару үшін қолданылуы мүмкін, мысалы, "Der kan ikke være mange mennesker dér" – "Сонда көп адам болмауы мүмкін" немесе "Dér skal vi hen" – "Біз сол жаққа барамыз". Голландия тілінде жіті акцент сөйлемдегі жеке сөзді баса көрсету үшін де қолданылуы мүмкін. Мысалы, "Dit is ónze auto, niet die van jullie" – "Бұл біздің көлігіміз, сіздікі емес". Бұл мысалда "ónze" – "onze" сөзінің баса айтылған түрі ғана. Сондай-ақ, "Piét", "Piél", "Plusjé", "Hofsté" сияқты отбасылық есімдерде де қолданылады. "IJ" диграфы "íj́" түрінде баса көрсетілуі мүмкін, бірақ техникалық себептермен көбінесе "íj" деп жазылады. Армян жазуында сөздің баса айтылуы, сөздің баса айтылатын дауысты үстіне қойылатын жіті акцентпен белгіленеді; бұл акцент дәстүрлі түрде армян сұрақ және таңдану белгілерімен бірге қарастырылады, олар да баса айтылатын дауыстыға қойылатын диакритикалық белгілер болып табылады.

Басқа қолданыстар

Стандартты баск тілінен бұрынғы кейбір баск мәтіндерінде әріптер және жіті акценттермен (Сабино Арананың өнертабысы) белгіленеді, олар әдетте екі әріппен көрсетіледі. Мұндай жағдайларда, (трилді [r] дыбысын білдіреді, бұл жазу тіпті сөздің соңында да қолданылады, өйткені баск тіліндегі сөздің соңғы орындарындағы [r] әрқашан трилді болады) және (пальтализацияланған [r] дыбысын білдіреді) үшін қолданылады. Осылайша, su фонетикалық мәні бар бірінші белгіні транслитерациялау үшін, ал sú – екінші белгіні транслитерациялау үшін қолданылады. Эмилиян тілінде é ó әріптері ұзындығы мен биіктігін білдіреді, [e, o] дыбыстарын көрсетеді. Индонезиялық сөздіктерде әрпі [r] дыбысын, ал әрпі [R] дыбысын көрсетеді. Солтүстік саам тілінде, бұл тілге тән әріптерді (Áá, Čč, Đđ, Ŋŋ, Šš, Ŧŧ, Žž) теру үшін латын әріптерінің үстіне жіті акцент қойылған, әйтпесе оларды дұрыс енгізу мүмкін болмаған. Француз тілінен алынған көптеген норвегиялық сөздерде, мысалы allé, kafé, idé, komité сияқты, жіті акцент сақталады. Халық қолданысында акцент жиі назардан тыс қалуы мүмкін немесе оның орнына қате түрде ауыр акцент қолданылуы мүмкін. Сол сияқты, швед тілінде жіті акцент тек әрпінде қолданылады, көбінесе француз тілінен алынған сөздерде және кейбір есімдерде. Бұл дауыстылардың саны мен сапасының өзгеруін көрсету үшін де, сондай-ақ, әдетте баса айтылмаған, бұл буынға баса назар аудару үшін де қолданылады. Мысалы, café ("кафе") және resumé ("резюме", зат есім). Екі жұп гомограф бар, олар тек акцентпен ғана ерекшеленеді: armé ("армия") және arme ("кедей; аяулы", еркек жынысы) және idé ("идея") және ide ("қысқы жайлау"). Пашту тілінде латын әліпбиінде және әріптері, сәйкесінше және дыбыстарын білдіреді. Романьоль тілінде é ó әріптері ұзындығы мен биіктігін білдіреді, [eː, oː] дыбыстарын көрсетеді.

Типографиялық пішін

Батыс типографиялық және каллиграфиялық дәстүрлер әдетте өткір акцентті жоғарыдан төменге қарай жасауды қалайды. Француз тілінде тіпті өткір акценттің анықтамасы – акцент «qui va de droite à gauche» – жоғары оң жақтан төменгі сол жаққа қарай төмендейді дегенді білдіреді. Польша тілінде kreska диакритикалық белгісі қолданылады, ол әдетте басқа еуропалық тілдерге қарағанда өзгеше пішінге ие. Ол тік және көлбеу пішінде болып келеді, сондай-ақ өткір акценттен гөрі орталық сызықтың оң жағына қарай жылжытылады. Unicode kreska мен өткір акцентті ажыратпағандықтан, батыс (компьютерлік) және поляк қаріптерінің әріптері бірдей кодтық нүктелерді пайдалануға мәжбүр болды, бұл қайшылықты таңбаларды (мысалы, o acute) жасауды қиындатады. OpenType бұл мәселені дизайнерлерге тілге сезімтал глифтерді беру арқылы шешуге тырысты, соның арқасында қаріп тіл параметрлеріне байланысты батыс және поляк тілдері арасында автоматты түрде ауыса алады. Пиньин екінші тонды (көтеріңкі немесе жоғары көтеріңкі тонды) белгілеу үшін өткір акцентті қолданады, ол төменнен жоғарыға қарай көтерілетін тонды көрсетеді, сондықтан өткір акценттің жазу сызығы төменгі сол жақтан жоғары оң жаққа қарай бағады. Бұл батыс типографиялық дәстүріне қайшы келеді, бұл қытай қаріптерінде өткір акцентті жасауды қиын жасайды. Дизайнерлер бұл мәселені 3 жолмен шешеді: батыс формасын сақтап, жоғары оң жақтан (қалың) төменгі сол жаққа (жіңішке) қарай жасау (мысалы, Arial/Times New Roman), сызықты төменгі сол жақтан (қалың) жоғары оң жаққа (жіңішке) қарай бұру (мысалы, Adobe HeiTi Std/SimSun) немесе сызық өзгерісінсіз акценттер жасау (мысалы, SimHei).

Юникод

Юникод «жедел акценті бар әріптер» жағдайларының бірнешеуін алдын ала құрастырылған символдар ретінде кодтайды, олар төменде көрсетілген. Сонымен қатар, көптеген символдарды кез келген әріптің үстіне немесе басқа диакритикалық белгілермен біріктіре отырып жасауға болады, бұл арқылы жекелендірілген символдар құруға мүмкіндік туады, бірақ мұның нәтижесі нақты қолданысқа ие екенін немесе кестеде көрсетілетінін білдірмейді.

macOS

macOS компьютерлерінде жіті акцент дауысты әріпке қойылады, оны басып, содан кейін дауысты әріпті басу арқылы жасауға болады, және оны үлкен әріппен де жазуға болады; мысалы, á әрпін басып, содан кейін «а» пернесін, ал Á әрпін басып, содан кейін «А» пернесін басу арқылы жасауға болады.

Пернетақталар

Пернетақтада пернелер саны шектеулі болғандықтан, америкалық ағылшын пернетақталарында әріп үстіндегі белгілерді (акценттерді) қоюға арналған пернелер жоқ. Осы мәселені шешу үшін, келесі басылған перненің мәнін өзгертетін "өлі перне" (dead key) тұжырымы пайда болды. Мұндай өткір акценттің кілті бұрыннан-ақ текепарақтарда болған, онда ол акцентті жылжытпай жазатын, соның арқасында сол жерге қарапайым әріпті де жазуға болады. US International пернетақта түсінігі осы мүмкіндікті ұсынады: белгілі бір перне – өлі перне болып табылады, сондықтан келесі перне басылғанша ешқандай әсерін көрсетпейді, содан кейін қажетті акцентті қосады. Еуропа (Ұлыбританияны қоса) елдерінде сатылатын компьютерлерде үшінші (ал Shift пернесімен бірге төртінші) әсерді қосатын "қосымша графикалық" пернесі бар. Осылайша, ол шығарады және шығарады.