Қос нүктелі белгі – латын және кирилл әліпбилеріндегі діакритикалық таңба. Көбінесе венгр және чуваш тілдерінде қолданылады. Тарихы 15 ғ-ға дейін жетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Латын әліпбиінің диакритикалық белгісі
Diacritic mark of the Latin script
Қос жіті акцент – латын және кириллица әліпбилерінің диакритикалық белгісі. Ол негізінен венгр немесе чуваш тілдерінде қолданылады, сондықтан типографтар оны кейде hungarumlaut деп атайды. Венгр әліпбиіндегі үлгілі умляут арқылы жасалған әріптер – дербес әріптер, мысалы, олар жинақтау мақсатында бөлек әріптер ретінде қарастырылады. Дегенмен, қос жіті белгілері, умляутпен жазылған әріптерінің нұсқалары саналады, олардың ішінде умляут және жіті акценттің екеуі де бар деп есептеледі.
The double acute accent is a diacritic mark of the Latin and Cyrillic scripts. It is used primarily in Hungarian or Chuvash, and consequently it is sometimes referred to by typographers as hungarumlaut. The signs formed with a regular umlaut are letters in their own right in the Hungarian alphabet—for instance, they are separate letters for the purpose of collation. Letters with the double acute, however, are considered variants of their equivalents with the umlaut, being thought of as having both an umlaut and an acute accent.
Тарих
Ұзындық белгілері алғаш рет 15 ғасырдағы гуситтер Библиясында мажар тілінің орфографиясында пайда болды. Бастапқыда тек á және é әріптері белгіленді, себебі олардың сапасы да, ұзындығы да ерекшеленеді. Кейін í, ó, ú әріптері де белгіленді. 18 ғасырда, мажар тілінің орфографиясы бекітілмес бұрын, кейбір баспа құжаттарында u және o үстіне умляут пен жіті қосылған (ǘ, ö́) қолданылды. 19 ғасырда типографтар одан әдемірек шешім ретінде қос жітіні енгізді.
Length marks first appeared in Hungarian orthography in the 15th century Hussite Bible. Initially, only á and é were marked, since they are different in quality as well as length. Later í, ó, ú were marked as well. In the 18th century, before Hungarian orthography became fixed, u and o with umlaut + acute (ǘ, ö́) were used in some printed documents. 19th century typographers introduced the double acute as a more aesthetic solution.
Словакия тілі
20 ғасырдың басында словак тілінде А̋ (екі нүктелі А) әрпі, қысқа дауысты Ä (діңгекпен А) әрпінің ұзақ түрі ретінде қолданылып, диалекттегі дауысты дыбыстарды және кейбір алынған сөздерді көрсету үшін пайдаланылған. Бұл әріп қазір де словак тілінің фонетикалық транскрипция жүйелерінде осы мақсатта қолданылады.
At the beginning of the 20th century, the letter A̋ (A with double acute) was used in Slovak as a long variant of the short vowel Ä (A with diaeresis), representing the vowel in dialect and some loanwords. The letter is still used for this purpose in Slovak phonetic transcription systems.
Қолжазба
Неміс және швед тілдерінде қолмен жазудағы umlaut кейде екі жітілікке ұқсас жазылуы мүмкін. Швед алфавитінде Å, Ä және Ö әріптері жеке әріптер ретінде қарастырылады.
In handwriting in German and Swedish, the umlaut is sometimes written similarly to a double acute. In the Swedish alphabet, Å, Ä and Ö are letters in their own right.
Чуваш тілі
Кириллицамен жазылатын чуваш тілінде кириллицадағы У, у әрпінің алдыңғы түрі ретінде қос жіті Ӳ, ӳ әрпі қолданылады (чуваш дауыстылар үйлесімiн қараңыз), бұл латын әрпімен жазылатын тілдердегі қолжазуға ұқсас болуы мүмкін. Ресейдегі басқа азшылық тілдерінде (хакас, мари, алтай және ханты) Ӱ әрпі қолданылады.
The Chuvash language written in the Cyrillic script uses a double acute Ӳ, ӳ as a front counterpart of Cyrillic letter У, у (see Chuvash vowel harmony), likely after the analogy of handwriting in Latin script languages. In other minority languages of Russia (Khakas, Mari, Altai, and Khanty), the umlauted form Ӱ is used instead.
Фарер тілінде
Классикалық даниялық қолжазбада "ø" әрпі "ó" арқылы жазылады, бұл бір дәстүрде фарер тілінде жазғанда мәселе тудырады, себебі "ó" фарер алфавитінің бөлігі болып табылады. Сондықтан фарер тілінде "ø" әрпін көрсету үшін кейде "ő" қолданылады.
Classical Danish handwriting uses "ó" for "ø", which becomes a problem when writing Faroese in the same tradition, as "ó" is a part of the Faroese alphabet. Thus ő is sometimes used for ø in Faroese.
Юникод
Юникод "екі ұшы бар әріптің" бірнеше жағдайларын алдын ала жасалған символдар ретінде кодтайды, олар төменде көрсетілген. Сонымен қатар, кез келген әріпті немесе басқа диакритикалық белгіні пайдаланып, жеке символ жасау үшін символдарды біріктіру мүмкіндігі арқылы көптеген символдарды құрастыруға болады, бірақ бұл нәтиженің нақты қолданысы бар дегенді білдірмейді, сондықтан олар кестеде көрсетілмейді.
Unicode encodes a number of cases of "letter with double acute" as precomposed characters and these are displayed below. In addition, many more symbols may be composed using the combining character facility that may be used with any letter or other diacritic to create a customised symbol but this does not mean that the result has any real world application and thus are not shown in the table.
Техникалық ескертулер
O және U әрпінің үстінде екі рет сүйірлеп жазылған белгілері кодтық бет 852, ISO 8859-2 және Unicode таңба жиынтығында қолдауға ие.
O and U with double acute accents are supported in the Code page 852, ISO 8859 2, and Unicode character sets.
Латекс кірісі
LaTeX-те екі ұшталған белгі \H{} командасымен (жазылуы "мажар") теріледі. Мысалы, Пауль Эрдос аты (оның ана тілі мажарша: Erdős Pál) былай теріледі:
In LaTeX, the double acute accent is typeset with the \H{} (mnemonic for "Hungarian") command. For example, the name Paul Erdős (in his native Hungarian: Erdős Pál) would be typeset as
Erd\H{o}s P\'al.
Erd\H{o}s P\'al.
X11 Кірісі
Қазіргі X11 жүйелерінде (немесе Windows жүйелеріндегі WinCompose сияқты бағдарламаларда) қос тырнақшаны (акут) теру үшін, ең алдымен басып, содан кейін (тең белгісі) және қажетті әріпті (немесе) басу керек.
In modern X11 systems (or utilities such as WinCompose on Windows systems), the double acute can be typed by pressing the followed by (the equal sign) and desired letter ( or ).