Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сүтқоректілер (мармот туысына жататын кеміргіштер)
Species of mammal (rodent in the marmot genus)
Жерқаз (Marmota monax), сондай-ақ ағашқақ деп те аталады, Sciuridae тұқымдасына жататын кеміргіш, ірі жер саңырауқұлақтары тобына жататын мармоттардың бірі. Жерқаз Солтүстік Американың жазық аймақтарында қоныстанады; ол АҚШ-тың көп бөлігінде, Канада және Аляскада таралған. Оны алғаш рет 1758 жылы Карл Линней ғылыми тұрғыдан сипаттаған. Жерқазды сонымен қатар шақ, ағаш шок, groundpig, whistlepig, whistler, қалың ормандағы барс, Канада мармоты, monax, moonack, weenusk, қызыл монах және шығыс Канададағы француз канадалықтары арасында siffleux деп те атайды. "Қалың ормандағы барс" деген ат Солтүстік-батыста бұл жануарды далалық барспен шатастырмау үшін берілген. Monax (Móonack) – ағашқақтың алгонкин тіліндегі атауы, ол "қазушы" дегенді білдіреді (Lenape monachgeu сәйкестігі). Жастай жерқаздарды шақырған балалар деп атауға болады. Жерқаз – төмендік аймақта тіршілік ететін жануар, ол мармоттардың арасында ерекше. Басқа мармоттар, мысалы, сарыбелді және ақсүйек мармоттар таулы және тасты жерлерде мекендейді. Жерқаздар орман және жазық жерлердегі топырақтың денсаулығын сақтауда маңызды рөл атқарады. Жерқаз – тіршілік ортасын жасайтын маңызды инженер. Жерқаздар мармоттардың ең жалғыз тіршілік ететін түрі саналады. Олар топтасып өмір сүреді, ал олардың әлеуметтік ұйымдастырылуы да түрлі популяцияларда әртүрлі болады. Жерқаздар тұрақты, ұзақ мерзімді жұптық байланыстар жасамайды, ал көбейтілу маусымында еркек және әйел арасындағы қарым-қатынас тек жұптасумен шектеледі. Огайо штатында ересек еркектер мен әйелдер жыл бойы, тіпті жылдан жылға бірге болады. Жерқаздар өте зиялы жануарлар, күрделі әлеуметтік желілер құрайды, әлеуметтік мінез-құлықты түсіне алады, балаларымен туыстық байланыс орнатады, сыбызғы арқылы қауіпті сезінеді және хабарлайды, сондай-ақ қуыс жасау сияқты міндеттерді шешу үшін бірлесіп жұмыс істейді.
The groundhog (Marmota monax), also known as the woodchuck, is a rodent of the family Sciuridae, belonging to the group of large ground squirrels known as marmots. The groundhog is a lowland creature of North America; it is found through much of the Eastern United States, across Canada and into Alaska. It was first scientifically described by Carl Linnaeus in 1758. The groundhog is also referred to as a chuck, wood shock, groundpig, whistlepig, whistler, thickwood badger, Canada marmot, monax, moonack, weenusk, red monk, and, among French Canadians in eastern Canada, siffleux. The name "thickwood badger" was given in the Northwest to distinguish the animal from the prairie badger. Monax (Móonack) is an Algonquian name of the woodchuck, which means "digger" (cf. Lenape monachgeu). Young groundhogs may be called chucklings. The groundhog, being a lowland animal, is exceptional among marmots. Other marmots, such as the yellow bellied and hoary marmots, live in rocky and mountainous areas. Groundhogs play an important role maintaining healthy soil in woodlands and plains. The groundhog is considered a crucial habitat engineer. Groundhogs are considered the most solitary of the marmot species. They live in aggregations, and their social organization also varies across populations. Groundhogs do not form stable, long term pair bonds, and during mating season male female interactions are limited to copulation. In Ohio, adult males and females associate with each other throughout the year and often from year to year. Groundhogs are an extremely intelligent animal, forming complex social networks, able to understand social behavior, form kinship with their young, understand and communicate threats through whistling, and work cooperatively to solve tasks such as burrowing.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Жер шаңырағы ашық далаларды және орман шеттерін ұнатады, әдетте тесік кіреберісінен алыс кетпейді. *Мармота монакс* кең географиялық ареалда таралған. Оны көбінесе шағын ормандарда, төменгі биіктіктегі орманды жерлерде, егістіктер мен жайылымдарда, тікұшақтарда кездестіруге болады. Ол жақсы кеуекті топыраққа қуыстар салады, көбінесе олардың жаздық және қысқы қуыстары болады. Адам қызметі тамаққа қолжетімділікті және оның молықтығын арттырып, *M. monax*-тың гүлденуіне жағдай жасады.
The groundhog prefers open country and the edges of woodland, and is rarely far from a burrow entrance. Marmota monax has a wide geographic range. It can typically be found in small woodlots, low elevation forests, fields and pastures, and hedgerows. It constructs dens in well drained soil, and most have summer and winter dens. Human activity has increased food access and abundance, allowing M. monax to thrive.
Тірі қалу
Табиғи ортада шұңқырлар алты жылға дейін өмір сүре алады, ал орташа өмір сәуірі екі-үш жылды құрайды. Егер тұтқындықта ұсталса, 14 жылға дейін өмір сүруі мүмкін. Адам қызметі, көбінесе екінші буын ағаштардың арасында ашық кеңістіктерді жасайды, бұл шұңқырлар үшін де тамаша орта. Жақсы дамыған аймақтарда шұңқырлар көбінесе адамдардан басқа жыртқыштардан (әртүрлі зиянкестерге қарсы шаралар немесе жол апатынан қаза тапқан жануарлар) және орташа немесе ірі иттерден дерлік қорғалған. Солтүстік Американың шығыс бөлігіндегі ересек шұңқырлардың табиғи жауы – койот, бадджер, қасқыр және түлкі (көбінесе қызыл түлкі). Бұл жыртқыштардың көпшілігі жасырын шабуылдайды, сондықтан шұңқырлар қашып үлкермес бұрын оларды күтпеген жерден ұстап алады. Бадджерлер шұңқырларды олардың қуыстарынан қазып шығарып аулайды. Әсіресе койоттар кез келген шұңқырды жеңе алады, ал Пенсильвания штатында жүргізілген зерттеуге сәйкес, шұңқырлар олардың үшінші ең маңызды жемі болып табылады. Шығыста сұр қасқыр мен шығыс пумасы сияқты ірі жыртқыштардың саны азайған болуы мүмкін, бірақ олар Канадада шұңқырларды аулауға мүмкіндік береді. Алтын бүркіттер де ересек шұңқырларды жемдей алады, бірақ олар сирек кездесетін ортада болады. Сондай-ақ, Бенттің (1938) зерттеуіне сәйкес, үлкен мүйізді соулар да шұңқырларды аулай алады, бірақ олардың мінез-құлқындағы уақытша айырмашылықтарға байланысты мұндай жағдай сирек кездеседі. Жастар шұңқырларды (әдетте, екі айдан кішілерді) американдық норка, басқа ұсақ мысықтар, мысықтар, ағаш жыландары және шоқпарлар жеуі мүмкін. Қызыл құйрықты соқпақтар бір жасқа дейінгі шұңқырларды жеуі мүмкін, ал солтүстік goshawks көктемде әлсіз ересек шұңқырларды жеуі мүмкін. Үлкен дене мөлшерінен басқа, шұңқырлардың өте тиімді қорғаныс мінез-құлқы бар. Олар көбінесе жыртқыштардың ішке кіруге тырыспайтын қуыстарына қашып тығынады, сонымен қатар өткір тырнақтары мен үлкен тістерімен шабуылдағандарға қарсы күресуге дайын. Қауіптен құтылу үшін олар ағаштарға да көтеріле алады. Кейде шұңқырлар паразиттік инфекциялардан зардап шегуі мүмкін және инфекциядан немесе векторлар арқылы берілетін бактериялардан өлуі мүмкін. Висконсин штатының қарқынды ауыл шаруашылығы және сүт өндіру аймақтарында, әсіресе оңтүстік бөлігінде, 1950 жылға қарай шұңқырлардың саны азайып, дерлік жойылды. Джексон (1961) шұңқырлардың келтірген зияны туралы артық айтылған хабарлар олардың шамадан тыс қырылуына әкелді, бұл штаттың санын едәуір азайтты деп болжады. Кейбір аймақтарда шұңқырлар маңызды аң болып табылады және олар спорт, тағам немесе тері үшін үнемі ауланады. Кентуккиде 1964 жылдан 1971 жылға дейін жыл сайын шамамен 267 500 М. monax ауланды. Висконсин штатында 2017 жылға дейін шұңқырлар қорғалатын жануарлар тізімінде болды. Иллинойс штатында шұңқырлардың саны азайған сияқты.
In the wild, groundhogs can live up to six years with two or three being average. In captivity, groundhogs reportedly live up to 14 years. Human development, which often produces openings juxtaposed with second growth trees that are incidentally also favored by groundhogs, often ensures that groundhogs in well developed areas are nearly free of predators, beyond humans (through various forms of pest control or roadkills) or mid to large sized dogs. Wild predators of adult groundhogs in most of eastern North America include coyotes, badgers, bobcats, and foxes (largely only red fox). Many of these predators are successful stealth stalkers so can catch groundhogs by surprise before the large rodents can escape to their burrows; badgers likely hunt them by digging them out from their burrows. Coyotes in particular are sizable enough to overpower any groundhog, with the latter being the third most significant prey species per a statewide study in Pennsylvania. Large predators such as gray wolf and eastern cougar are likely extirpated in the east, but still may hunt groundhogs on occasion in Canada. Golden eagles can also prey on adult groundhogs, but seldom occur in the same range or in the same habitats as this marmot. Likewise, great horned owls can reportedly, per Bent (1938), prey upon groundhogs, but this owl rarely does so, especially given the temporal differences in their behaviors. Young groundhogs (usually those less than a couple months in age) may also be taken by an American mink, perhaps other smallish mustelids, cats, timber rattlesnakes, and hawks. Red tailed hawks can take groundhogs at least of up to the size of yearling juveniles, and northern goshawks can take them up to perhaps weak emergent adult groundhogs in the Spring. Beyond their large size, groundhogs have several successful anti predator behaviors, usually retreating to the safety of their burrow which most predators will not attempt to enter, but also being ready to fight off with their sharp claws and large incisors any who press the attack. They can also scale trees to escape a threat. Occasionally, woodchucks may suffer from parasitism and a woodchuck may die from infestation or from bacteria transmitted by vectors. In areas of intensive agriculture and the dairying regions of the state of Wisconsin, particularly in its southern parts, the woodchuck by 1950 had been almost extirpated. Jackson (1961) suggested that exaggerated reports of damage done by the woodchuck led to excessive culling, substantially reducing its numbers in the state. In some areas woodchucks are important game animals and are killed regularly for sport, food, or fur. In Kentucky, an estimated 267,500 M. monax were taken annually from 1964 to 1971. Woodchucks had protected status in the state of Wisconsin until 2017. Woodchuck numbers appear to have decreased in Illinois.
Мінез-құлық
У. Шунмейкердің мәліметінше, жер шаңырағы адамды көргенде, иіскегенде немесе естігенде жасырынуы мүмкін. Сырт қарағанда денелі болғанымен, жер шаңырақтары жақсы жүзеді және кейде жыртқыштардан қашу үшін немесе айналасын қарау үшін ағаштарға көтеріледі. Қауіп сезгенде олар өз қуыстарына шегінеді; егер қуысына біреу кірсе, жер шаңырағы екі үлкен кесік тісімен және алдыңғы тырнақтарымен қарсы тұрып, қорғанады. Жер шаңырақтары өз түрінің арасында көбінесе жауырынышқы және аумақтық болып келеді, үстемдік орнату үшін төбелеседі. Олар төбелескенде, ауыр жарақат алғанда немесе жыртқышқа түскенде қысқа дауыс шығаруы мүмкін.
W. J. Schoonmaker reports that groundhogs may hide when they see, smell, or hear an observer. Despite their heavy bodied appearance, groundhogs are accomplished swimmers and occasionally climb trees when escaping predators or when they want to survey their surroundings. They prefer to retreat to their burrows when threatened; if the burrow is invaded, the groundhog tenaciously defends itself with its two large incisors and front claws. Groundhogs are generally agonistic and territorial among their own species and may skirmish to establish dominance. Groundhogs may squeal when fighting, seriously injured, or caught by a predator.
Диета
Көбінесе шөпқоректі, суырлар негізінен жабайы шөптер мен өсімдіктерді жейді, оның ішінде жидектер, қабық, жапырақтар және мүмкіндігі болғанда егіс дақылдары да бар. Көктемнің басында қымызбен және анабаспен қоректену маңызды. Басқа қосымша тағамдарына қойдың шыршасы, тимоти шөбі, сарыбас, персикария, агримония, қызыл және қара бүлдірген, тутовник, қара бидай, банан, жабайы салат, барлық түрдегі кондық және люцерна жатады. Суырлар кейде кішкентай жануарларды да жейді, мысалы, құрттарды, шегірткелерді, құмырсқаларды, тіпті құс жұмыртқаларын және қозыларды, бірақ көптеген басқа Sciuridae туыстас түрлердей кең ауқымды қоректенбейді. Ересек суыр күніне бір килограмнан астам өсімдік жей алады. Маусымның басында олардың метаболизмі баяулайды, ал тамақ қабылдауы азаяды, бірақ қыста және кейінгі қысқы кезеңде оларды күшпен ұстап тұру үшін май жинақтайтындықтан салмағы 100%-ға дейін артады. Тамақ жинамай, суырлар қыс бойы тамақсыз өмір сүру үшін тояды. Су ішпейді деген болжам бар, бірақ суырлар қажетті сұйықтықты тамақ өсімдіктерінің шырынынан алады, бұған жаңбыр немесе шық тамғанда көмектеседі.
Mostly herbivorous, groundhogs eat primarily wild grasses and other vegetation, including berries, bark, leaves, and agricultural crops, when available. In early spring, dandelion and coltsfoot are important groundhog food items. Some additional foods include sheep sorrel, timothy grass, buttercup, persicaria, agrimony, red and black raspberries, mulberries, buckwheat, plantain, wild lettuce, all varieties of clover, and alfalfa. Groundhogs also occasionally eat small animals, such as grubs, grasshoppers, snails, and even bird eggs and baby birds, but are not as omnivorous as many other Sciuridae. An adult groundhog can eat more than a pound of vegetation daily. In early June, woodchucks' metabolism slows, and while their food intake decreases, their weight increases by as much as 100% as they produce fat deposits to sustain them during hibernation and late winter. Instead of storing food, groundhogs stuff themselves to survive the winter without eating. Thought not to drink water, groundhogs are reported to obtain needed liquids from the juices of food plants, aided by their sprinkling with rain or dew.
Ұялар
Дала тышқаны өте жақсы қазғыш, олар ұйқыға, жас өсіруге және қыстауға қазындыларды пайдаланады. У. Дж. Шунмейкер 11 қазбаны зерттеп, олардан алынған топырақ көлемінің әр қазбаға орташа екенін анықтады. Ең ұзын қазбаның ұзындығы 24 фут (7 метр) және екі қысқа бүйірлік галереясы болды. Осы қазбадан алынған топырақ көлемі , салмағы болды. Барлық он бір қазбадан алынған топырақтың орташа салмағы болды. 2009 жылдың 7 маусымында Америка Құрама Штаттарының Адамгершілік Қоғамында жарияланған «Аулаңыздан ағаш тышқанын қалай адамгершілікпен шығаруға болады» деген мақаласында, Адамгершілік Жабайы Табиғат Қызметінің директоры Джон Гриффин, құрылысқа кез келген қауіп төндіретін туннель жүйелерін құру үшін көптеген жылдар бойы жұмыс істейтін көптеген ағаш тышқандары қажет екенін мәлімдеді. Қазба қауіпсіздік үшін, жаман ауа-райында тығылу үшін, қыстау үшін, ұйықтау үшін, жұптасу ұясы және балаларға арналған бөлме ретінде пайдаланылады. Ұядан басқа, экскременттер жиналатын камера да бар. Қыстау немесе ұя камерасы құрғақ жапырақтармен және кептірілген шөптермен төселген. Ұя камерасы жер бетінен 20 дюймнан (50 см) үш футқа (90 см) дейін тереңдікте болуы мүмкін. Оның ені және биіктігі шамамен болады. Әдетте екі қазба тесігі болады. Біреуі – басты кіреберіс, екіншісі – бақылау тесігі. Қазба ұзындығының сипаттамасында көбінесе бүйірлік галереялар да болады. Бүйірлік галереяларды есептемегенде, Шунмейкер ең ұзыны 24 фут (7 метр) екенін, ал он бір қазбаның орташа ұзындығы 14 фут (4 метр) екенін хабарлайды. Жеке дала тышқанына шаққандағы қазбалардың саны қаладандырумен азаяды. Бахман жас дала тышқандары бірнеше айлық болған кезде, олар өздерінің алғашқы үйлерінің аймағында бірнеше тесік қазып, бөлінуге дайындалатынын айтты. Кейбір тесіктер бірнеше фут тереңдікте болды және ешқашан пайдаланылмады, бірақ көптеген қазбалар дала тышқандары қауымдастықта өмір сүреді деген ойды тудырды.
Groundhogs are excellent burrowers, using burrows for sleeping, rearing young, and hibernating. W. J. Schoonmaker excavated 11 dens, finding that the volume of earth removed from these averaged per den. The longest burrow measured 24 feet (7 m) plus two short side galleries. The volume of soil taken from this den was , weighing The average weight of the earth taken from all eleven dens was In a June 7, 2009, Humane Society of the United States article, "How to Humanely Chuck a Woodchuck Out of Your Yard", John Griffin, director of Humane Wildlife Services, stated you would have to have a lot of woodchucks working over a lot of years to create tunnel systems that would pose any risk to a structure. The burrow is used for safety, retreat in bad weather, hibernating, sleeping, love nest, and nursery. In addition to the nest, there is an excrement chamber. The hibernation or nest chamber is lined with dead leaves and dried grasses. The nest chamber may be about twenty inches to three feet below ground surface. It is about wide and high. There are typically two burrow openings or holes. One is the main entrance, the other a spy hole. Description of the length of the burrow often includes side galleries. Excluding side galleries, Schoonmaker reports the longest was 24 feet (7 m), and the average length of eleven dens was 14 feet (4 m). Numbers of burrows per individual groundhog decrease with urbanization. Bachman mentioned that when the young groundhogs are a few months old, they prepare for separation, digging a number of holes in the area of their early home. Some of these holes were only a few feet deep and never occupied but the numerous burrows gave the impression that groundhogs live in communities.
Қысқы ұйқы
Грандуиндар – шынайы қыстамаға түсетін аз ғана түрлердің бірі, және олар осы мақсатта көбінесе жеке "қысқы қазба" салады. Бұл қазба әдетте орманды немесе бұталы жерде болады және тоңу сызығының астына қазылады, қыс айларында температура мұздан жоғары болып сақталады. Көптеген аймақтарда грандуиндар қазаннан наурызға немесе сәуірге дейін қыстайды, бірақ ыстық аймақтарда олар үш айдай ғана қыстауы мүмкін. Грандуиндар солтүстік ендікте оңтүстік ендіктерге қарағанда ұзақ қыстайды. Қысқы суықта тірі қалу үшін олар қыстамаға түсер алдында ең көп салмаққа жетеді. Грандуиндар қыстамаға түскен кезде дене температурасы төмендеп, жүрек соғуы минутына 4-10 рет дейін, ал тыныс алу жиілігі алты минут сайын бір рет болады. Қыстама кезінде олар ұйқылылық және ояну кезеңдерін бастан кешіреді. Қыстамаға кеткен грандуиндар ақпан айына қарай дене салмағының жартысына дейін жоғалтады. Олар қыстамадан шыққанда, жылы көктемге дейін тірі қалу үшін денедегі қалған май қорына сенеді.
Groundhogs are one of the few species that enter into true hibernation, and often build a separate "winter burrow" for this purpose. This burrow is usually in a wooded or brushy area and is dug below the frost line and remains at a stable temperature well above freezing during the winter months. In most areas, groundhogs hibernate from October to March or April, but in more temperate areas, they may hibernate as little as three months. Groundhogs hibernate longer in northern latitudes than southern latitudes. To survive the winter, they are at their maximum weight shortly before entering hibernation. When the groundhog enters hibernation, there is a drop in body temperature to as low as , heart rate falls to 4–10 beats per minute and breathing rate falls to one breath every six minutes. During hibernation, they experience periods of torpor and arousal. Hibernating woodchucks lose as much as half their body weight by February. They emerge from hibernation with some remaining body fat to live on until the warmer spring weather produces abundant plant materials for food.
Көбею
Көбінесе марқұмдар екінші жылында көбейеді, бірақ шағын бөлігі бірінші жылында көбейе алады. Көбею маусымы қысқы ұйқыдан кейін наурыздың басынан сәуірдің ортасы немесе соңына дейін созылады. Ағашқақтар көп әйелді, бірақ альпілік және ағашқақ мармот аналықтарының ғана бірнеше еркекпен жұптасқаны белгілі болды. Сәуір-мамыр айларында балалар тууға жақындағанда аталық марқұмдан ұясын тастап кетеді. Жыл сайын бір рет бала туады. Аналық ағашқақтар бірден тоғызға дейін бала туады, көбінесе 3-тен 5-ке дейін балапандар болады. Марқұм аналары балаларының жүні өсіп, көру қабілеті дамыған кезде оларды сыртқы ортамен таныстырады. Осы кезде, мүмкін болса, аталық марқұм отбасына қайта оралады. Тамыз айының соңына қарай отбасы тарап кетеді, немесе кеміндегісінде, көптеген балалар өздеріне жеке қуыстар қазып, шашырап кетеді.
Usually groundhogs breed in their second year, but a small proportion may breed in their first. The breeding season extends from early March to mid or late April, after hibernation. Woodchucks are polygynous but only alpine and woodchuck marmot females have been shown to mate with multiple males. As birth of the young approaches in April or May, the male leaves the den. One litter is produced annually. Female woodchucks give birth to one to nine offspring, with most litters ranging between 3 and 5 pups. Groundhog mothers introduce their young to the wild once their fur is grown in and they can see. At this time, if at all, the father groundhog comes back to the family. By the end of August, the family breaks up; or at least, the larger number scatter, to burrow on their own.