Кіріспе

Чарльз Диккенстің "Оливер Твист" романының кейіпкері. Джек Докинс, "Артфул Доджер" есімімен әйгілі, Чарльз Диккенстің 1838 жылғы "Оливер Твист" романындағы тұлға. Доджер – қалтақшы, оның лақап аты осы кәсіптегі шеберлігі мен ақыл-ойының өткірлігін көрсетеді. Роман ішінде ол қарт Фагин бағып, оқытқан Лондон көшелеріндегі балалар қылмыстық тобының жетекшісі. Бұл термин шеберлікпен алдауға бейім адамды сипаттау үшін қолданылатын идиомаға айналған.

Романдағы рөлі

Романда Джек Оливердің ең жақын досы болады (бірақ Оливерді ұстағанда оған адалсыздық жасайды) және оны қалтақшы етуге тырысады, алайда Оливердің мұнда жетіспейтінін тез түсінеді де оған "Ол неге осылай болмады деп өкінуге болады!" дейді. Оның Чарли Бейтспен де жақын қарым-қатынасы бар. "Артфул Доджер" ересек адам сияқты әрекет ететін бала ретінде сипатталады. Ол өзіне тым үлкен ересектер киімін киеді. Ол ересектер сияқты балалық құштарлықтарына сирек бой алдырады:

Сол кезде Сатурн сипаты бар және іске кедергі келтіретін көңіл көтеруге жол бермейтін Артфул Оливердің қалталарын тұрақты жітілікпен тонап отырды. Ол бүкір мұрын, жалпақ маңдайлы, қарапайым жігіт еді, және кішкентай бала ретінде көруге тиіс ең лас жасөсперім еді, бірақ оның мінез-құлқында адамға тән барлық әдептер мен манералар бар еді. Ол жасына қарағанда кішкентай болды: сәл қисайған аяқтары және кішкентай, өткір, жаман көздері бар. Оның бас киімі басына соншалықты бекем орналасқан еді, әр сәтте түсіп қалуға айналды, және егер киюшіде оны қайтадан орнына қоятын әдеті болмағанда, ол жиі түсіп қалар еді. Ол аяқ-қолдарына дейін жететін еркектердің пальтосын киген. Ол қолдарынан жеңдерін жартылай кері бұрып, қолын жеңнен шығарып алуға тырысты: көрінетіндей, оларды кордурой шалбарының қалтасына тығызу үшін, өйткені ол оларды сонда сақтады. Жалпы, ол төрт жарым футқа жеткен немесе одан да аз биіктіктегі жас мырза сияқты, көңілді де тәкаппар болды. Ақырында Доджер ұрланған күміс тамақ салғышпен ұсталып, Англиядан Австралиядағы жазалау колониясына жіберілді (бұл туралы роман тек қысқаша айтылады). Бас кескіндемешінің кішкентай нәрсе үшін ұсталуының абсурдтығы кітапта атап көрсетілген:

"Олар қораптың иесін тапты, тағы екеу-үшеу оны анықтау үшін келеді, ал Артфул сыртқа шығуға броньдалған", - деді шебер Бейтс. "Мен Фэгинге толық қаралы киім және hatband алуым керек, оның саяхатын бастамас бұрын оны күтіп алу үшін. Джек Докинстің – лұммы Джек – Доджердің – Артфул Доджердің жалпы екі теңгелік тамақ салғыш үшін шетелге кетуіне қалай қанағаттанамын! Ол кемінде алтын сағат, тізбек және жүзіктерді тонағанда неге бай қарт кісінің барлық құндылықтарын тонамады, содан кейін бір мырза ретінде кетіп, ешқандай құрметі мен даңқы жоқ қарапайым қалтақшы сияқты емес! Доджер өзін "қоғамның құрбаны" деп есептейді, сот залында "Мен ағылшынмын, солай емес пе? Менің артықшылықтарым қайда?" деп айғайлайды. Түрме бастығы оған "Көп ұзамай артықшылықтарыңды аласың" дейді, ал судья Доджердің кейіпке келуіне шыдамдылық танытпайды және сот оны ұрлық жасағаны үшін кінәлі деп тапқаннан кейін дереу сот залынан шығарады. Диккенс оны былайша сипаттайды:

Осы соңғы сөздермен Доджер жағадан ұсталып, аулаға дейін сөйлеуге тырысып, содан кейін офицердің бетіне үлкен қуанышпен күлімсіреп, өзін-өзі мақұлдады. Диккенс "Артфул Доджер" дегенге ұқсас терминді алғаш рет өзінің бұрынғы романында, "Пиквик парақшаларында" қолданған. 16-тараудың соңында Сэм Веллер мырза Цзинглдің соңғы схемаларына сілтеме жасайды: "Регламент, мырза, шеберлікпен". Артфул Доджер қалтақшы болғанымен, ол жүрексіз кейіпкер емес. Ол Фэгинге үлкен құрмет көрсетеді – "Фэгиндей ұстаз жоқ!" (3-тарау) – және ол барлық қалта ұрлықтарын сұрамай-ақ оған береді.

Орындаған актерлер

Романның әдеби бейімдемелерінде Көркем Доджер рөлін бірнеше белгілі актерлер сомдады.

Сахна

Artful Doger рөлі «Оливер!» мюзиклында ерекше атаққа ие болды. Бұл рөлді алғаш Мартин Хорси, кейін Тони Робинсон, Дэви Джонс, Леонард Уайтинг, Стив Мариотт және Фил Коллинз сомдады. Әуесқойлық қойылымдарда рөлді Адам Левин, Бен Элтон, Робби Уильямс, Джо Джонас, Клэр Йозефсон және Хейли Смит та орындаған.

Теледидар

1962 жылы BBC телесериалы үшін Мелвин Хейс кейіпкерді сыншылар кітаптағы бастапқы бейнесіне сай деп сипаттағандай сомдады. 1980 жылы ATV сериалы «Оливер Твисттің одан әрі оқиғалары» үшін Доджер рөлін Джон Фаулер ойнады. «Оливер Твист» романының осы жалғасында мистер Браунлоу Солтүстік мектеп-интернатына жіберген Оливер, Оливердің ағасы Гарри Мейлидің араласуы арқасында Доджердің Австралияға жер аударылудан құтылып, оның орнына мектепке қабылданғанын біледі. Екі дос қайта табысып, Оливер мектептен қашқанда, Доджер оған қарсы жасалған қастандық туралы білген соң оны Лондонға қайтарады. Ноа Клейпол, Ноаның сүйіктісі Шарлотта және миссис Карравей (мистер Браунлоудың жемқор жаңа үй шаруасы) Оливерді мистер Браунлоудың өлім төсегінде жатқанына сендіреді. Доджер Оливерді Браунлоу үйінің жертөлесінен босатып, екеуі де миссис Карравей мен Клейполдың ұрлыққа қатысқандары үшін айыпталады. Сондықтан олар шындықты ашу үшін көшеге шығуға мәжбүр болады, жолда мистер Бамблмен, жаман Моңкспен және олардың ескі ұстазы Фагинмен (өлім жазасынан қашып кеткен) кездеседі. Сериалдың соңында мистер Браунлоу Оливермен бірге Доджерді де өгей ұлы ретінде қабылдайды. Элайджа Вуд 1997 жылы ABC телеарнасында «Диснейдің ғажайып әлемі» аясында көрсетілген телефильмде де осы кейіпкерді сомдады. 2007 жылы BBC жасаған «Оливер Твист» бейімдемесінде оны Адам Арнольд ойнады. 2023 жылы Hulu телеарнасында 8 бөлімдік «The Artful Dodger» мини-сериалында Томас Броди Сангстер Джек Доукинс рөлінде ойнайды – ересек шағында жартылай реформаланған Доджер, ол әскери офицер болып, марапаттарға ие болып, сондай-ақ шебер хирургқа айналады, бірақ қылмыстық өмірден толық құтыла алмайды. Оқиға 1850 жылдардағы Австралияда өтеді, Диккенстің «Оливер Твист» романындағы оқиғалардан он жылдан астам уақыт өткен соң.

Фильм

Энтони Ньюли оқиғаның 1948 жылғы киноға бейімделуінде бұл кейіпкерді ойнады. 1968 жылғы «Оливер!» фильмінде Джек Уайлд осы рөлді орындап, «Ең үздік қосалқы актер» номинациясына ие болды. Роман Поланскидің 2005 жылғы жоғары бюджетті фильмінде «Артфул Доджер» рөлін Гарри Иден сомдады. 2021 жылғы «Твист» фильмінде Рита Ора осы рөлді ойнады.

Мәдениеттің әсері

Питер Ф. Гамильтонның «Бос кеңістік трилогиясында» Аарон «Артфул Доджер» деп аталатын ғарыш кемесін басқарады. Аргентиналық футболшы және 1986 жылғы ФИФА әлем чемпионатының жеңімпаз капитаны Диего Марадона, өзінің айлакер мінезі мен қателік жасағанда, мысалы, «Құдайдың қолымен» гол соққандағы сияқты, қолын қолдануын жасыру арқылы құтылу қабілеті үшін жиі «Артфул Доджер» деп аталды. «Доджерс» деп аталатын бейсбол клубы туралы кем дегенде екі кітап осы кейіпкердің атын атауларында әдеби тілдік ойын ретінде пайдаланған: Том Мини өңдеген «The Artful Dodgers» және Томми Ласорда мен Дэвид Фишердің бірлесіп жазған «The Artful Dodger». Кондредж Холлоуэй, Теннесси университетінің (1972–74) квотербегі, шапшаңдығы мен қашу шеберлігі үшін «Артфул Доджер» деп танымал болды. Ол Оңтүстік-Шығыс конференциясы футбол тарихындағы алғашқы афроамерикандық квотербек болды, 1975 жылдан 1987 жылға дейін Канада футбол лигасының құрамында өнер көрсетті және 1999 жылы Канада футбол Даңқы залына енгізілді. Доджер – Shadowrun ойынының кейіпкері, эльф хакер; оның жартылай автономды ноубот Морганмен араласуы оны толыққанды санаға ие етеді және оны осы әлемдегі алғашқы нағыз AI-ға айналдырады, бұл оқиғалардың тізбегін бастайды, ол кейіпкердің (он бес жыл шын өмірде) жиырма жыл бойы метасюжетін анықтайды. «Бейіш» телесериалының «Фраза таныс» атты эпизодында Табитаның ұстазы сиқырды қолданып, Оливер Твисттен «Артфул Доджерді» шығарады. Бұл эпизодта ол Самантаның жүзігін, Дарриннің сағатын және Дарриннің жарнама агенттігінің клиентінің манжеттерінің түймелерін ұрлайды. «Artful Dodge» әдеби журналы осы кейіпкердің құрметіне аталған. «Гилмор қыздары» телесериалының «Ник пен Нора, Сид пен Нэнси» эпизодында Рори Джестің кітабын ұрлағаннан кейін оны «Доджер» деп атайды. «Lost Girl» телесериалының «Күліп өлу, сөнуден жақсы» эпизодында кейіпкер өзін суретші досы үшін «Артфул Доджер» деп атайды. Бо оның Оливер Твистті оқымағанын айтады. «Доктор Ху» ғылыми-фантастикалық телесериалындағы Адрик кейіпкері бастапқыда «Артфул Доджер» стиліндегі кейіпкер ретінде жоспарланған.

Қазіргі заманғы түсіндірмелері

Уолт Диснейдің 1988 жылы түсірілген «Оливер Твист, Оливер және компания» анимациялық көркем фильмінде «Артфул Доджер» кейіпкері жай ғана Доджер деп аталатын көшеде өскен итке айналдырылды. Дауысын музыкант Билли Джоэл берді. Сабанның «Оливер Твист оқиғалары» фильмінде Артуфул Доджерді Брайан Сиддалл дауыстайды және ол қоянға ұқсайды. 1996 жылы Жан Луп Вольфман Сет Майкл Донскидің «Твистэд» атты бейімдемесінде осы рөлді ойнады. Фильмде заманауи Нью-Йорк қаласының жер астындағы әлемі бейнеленген, онда трансвеститтер, есірткіге тәуелділер мен алаяктар қоныстанған. «Артфул Доджер» – Артур есімді гомосексуал жалдамалы жігіт және арамшөп сатушы, ол клиенттері арасында «Fine Art» деп танымал. Ол Ли (Кейвин МакНилл Грейс ойнады) атты Оливер Твист кейіпкерімен дос болады, ол қара нәресте, үйден қашқан. Алан Мур мен Кевин О’Ниллдің 1898 жылы Лондонда өтетін «Ерекше мырзалар лигасы» комикстерінің бірінші басылымында Доджер қысқа ғана уақытқа өзінің ұрылар тобын басқаратын қарт адам ретінде пайда болады, бұл оның әлі де Фагиннің жолын жалғастырып келе жатқанын көрсетеді. 2001 жылы «Артфул Доджер» австралиялық балалар шоуы «Артфул Доджердің қашуы» тақырыбы болды. Шоуда Артуфул Доджердің Жаңа Оңтүстік Уэльстегі австралиялық жаза колониясындағы басынан өткен оқиғалары және соңында оның құтқарылуы көрсетілді. Оливер Твист пен Фагин де пайда болды. 2003 жылы «Твист» фильмінде «Артфул Доджер» Додж деп аталады және оны Ник Сталл ойнайды. Фильм оның көзқарасынан баяндалады, онда ол Фагиннің ықпалымен есірткіге тәуелді болады. 2010 жылы «Doctor Who» аудиодрамасында «Киберәулетшілер туралы аңыз» Артуфул Доджер фантастикалық әлемдегі кейіпкерлердің бірі болып көрінеді. Оның дауысын Стивен Кинман берді. Тони Лидің 2011 жылғы «Додж пен Твист» романында Оливер Твист оқиғасынан он екі жыл өткен соң, Доджер Австралияда өткізген уақытынан кейін өзгере отырып Англияға оралады және ұрлық жоспарлап отыр. Бірақ ол Фагиннің «көлеңкесінен» құтыла алмайды, ол тіпті қабірден тыс жерде де оның іс-қимылдарын басқарады. Терри Пратчетттің 2012 жылғы «Доджер» романында басты кейіпкер Диккенс кейіпкеріне ұқсас. Кітаптың үлгісінде кедейлердің жағдайына алаңдаған ақылды мырза Чарли Диккенспен кездесуі де бар. Питер Дэвидтің 2014 жылғы «Артфул» романында Артуфул Доджер басты кейіпкер ретінде бейнеленген, онда Оливер Твист оқиғасынан кейінгі өмірі көрсетілген, соның ішінде вампирлермен болған қақтығыстар, олардың бірі Фагин екені анықталады. Романның сюжеті сол аттас комикс сериясында жалғастырылды. 2015 жылдың соңында BBC-нің «Диккенсиан» сериалында Артуфул Доджерді Уилсон Раджоу Пужальте сомдады. 2021 жылғы «Твист» фильмінде Артуфул Доджер әйел кейіпкеріне айналдырылып, оны Рита Ора ойнады. 2022 жылы CBBC сериалында «Доджер» Артуфул Доджерді Билли Дженкинс бейнелейді. 2023 жылы жарық көрген «The Artful Dodger» мини-сериалында 1850-ші жылдардағы Австралиядағы басты кейіпкерді Томас Броди Сангстер сомдайды.