Жаңа Зеландияның парламенттік демократиялық жүйесі

Кіріспе

Біртұтас парламенттік өкілдік демократиясы

Жаңа Зеландия саясаты тәуелсіз, біртұтас, парламенттік демократия аясында жүзеге асырылады. Үкімет жүйесі Вестминстер жүйесіне негізделген, ал құқықтық жүйе Англияның ортақ құқығы үлгісінде салынған. Жаңа Зеландия конституциялық монархия болып табылады, онда король Карл III – егемендік және мемлекет басшысы, ал оның премьер-министрі үкімет басшысы қызметін атқарады. Жаңа Зеландия Парламенті заң шығару билігін иеленеді және король мен Өкілдер палатасынан тұрады. Король елде болмаған жағдайда, оның өкілі ретінде генерал-губернатор жұмыс істейді. Парламент мүшелері (депутаттар) әрқайсысы Өкілдер палатасына белгілі мерзімге сайланады, жалпы сайлаулар кем дегенде үш жылда бір рет аралас пропорционалдық (МПП) жүйесі бойынша өткізіледі. Депутаттар көбінесе саяси партияларға мүше болады. Жаңа Зеландияда көп партиялық жүйе бар, бірақ тарихи тұрғыдан Еңбек партиясы және Ұлттық партия (немесе оның ізашарлары) басым партиялар болып келген. Азшылық үкіметтері жиі кездеседі және әдетте Өкілдер палатасындағы басқа партиялармен сенім және қолдау туралы келісімдерге байланысты болады. Жаңа Зеландиядағы атқару билігі король билік ететін кезде үкімет басқарады деген қағидаға негізделген. Король және оның генерал-губернаторы үкімет процесінің маңызды бөлігі болғанымен, саяси бейтараптылықты сақтайды және күнделікті басқару ісіне тікелей араласпайды. Жаңа Зеландия Үкіметі егеменнің атынан және оның келісімімен билік жүзеге асырады. Үкімет министрлерден құралады, олар депутаттар арасынан таңдалып, Парламент алдында жауапты болады. Көптеген министрлер Министрлер кабинетінің мүшелері болып табылады, ол Үкіметтің негізгі шешім қабылдау органы болып табылады. Оған премьер-министр басшылық етеді, ол генерал-губернатор ресми түрде тағайындайтын ең жоғары лауазымды министр. Басқа министрлерді үкімет басшысының ұсынысы бойынша генерал-губернатор тағайындайды. V Dem Демократия индексіне сәйкес, 2023 жылы Жаңа Зеландия әлемдегі сайлау демократиясы бойынша алтыншы орынды иеленді. Елдің үкіметтік ашықтығы жоғары деңгейде және 2022 жылы жемқорлықтың деңгейі бойынша әлемде екінші төмен көрсеткішті көрсетті.

The politics of New Zealand function within a framework of an independent, unitary, parliamentary democracy. The system of government is based on the Westminster system, and the legal system is modelled on the common law of England. New Zealand is a constitutional monarchy in which King Charles III is the sovereign and head of state, while his prime minister serves as the head of government. The New Zealand Parliament holds legislative power and consists of the King and the House of Representatives. The King is represented by the governor general when not present in the country himself. Members of Parliament (MPs) are each elected to the House of Representatives for a flexible term of office, with general elections held at least every three years using a mixed member proportional (MMP) system. MPs usually belong to political parties. New Zealand has a multi party system, though the dominant parties have historically been the Labour Party and the National Party (or its predecessors). Minority governments are common and typically dependent on confidence and supply agreements with other parties in the House of Representatives. Executive power in New Zealand is based on the principle that while the King reigns, the Government rules. Although an integral part of the process of government, the King and his governor general remain politically neutral and are not personally involved in the everyday aspects of governing. The New Zealand Government exercises authority on behalf of and by the consent of the sovereign. Government is made up of ministers, who are selected from among MPs and accountable to Parliament. Most ministers are members of the Cabinet, which is the main decision making body of the Government. It is headed by the prime minister, who is the most senior minister formally appointed by the governor general. Other ministers are appointed by the governor general on the advice of the head of government. According to the V Dem Democracy Indices New Zealand was the sixth most electoral democratic country in the world in 2023. The country ranks highly for government transparency and had the second lowest perceived level of corruption in the world in 2022.

Құқықтық база

Жаңа Зеландия – конституциялық монархияның негізіндегі бірыңғай парламенттік демократия. Оның ресми түгелдей кодификацияланған конституциясы жоқ; конституциялық құрылымы әртүрлі құжаттардан (соның ішінде Ұлыбритания және Жаңа Зеландия парламенттерінің белгілі бір актілері), Уайтанги шартының принциптері және конституциялық конвенциялардан тұрады. 1852 жылғы Конституциялық заң үкімет жүйесін орнатып, ол 1986 жылы консолидацияланды. Конституциялық құқықтар ортақ құқықпен қорғалады және 1990 жылғы Жаңа Зеландияның Құқықтар туралы заңы және 1993 жылғы Адам құқықтары туралы заңы арқылы күшейтіледі, бірақ олар бекітілмеген және Парламент қарапайым көпшілік дауыспен оларды жоққа шығара алады. 1986 жылғы Конституциялық заң Жаңа Зеландиядағы үкіметтің үш тармағын сипаттайды: атқарушы билік (Монарх және Атқару кеңесі), заң шығарушы билік (Парламент) және сот билігі (Соттар). Қазіргі таңдағы Парламентте бір палата бар – Өкілдер палатасы. 1951 жылға дейін екінші палата – Заң шығару кеңесі болды. Өкілдер палатасы Веллингтондағы Парламент ғимаратында отырады. Заңдар алдымен Өкілдер палатасына заң жобалары түрінде ұсынылады. Олар Парламент актілеріне (яғни, заңмен бекітілген заңға) айналу үшін Палата мен генерал-губернатордың мақұлдауынан өтуі керек. Заң шығарушылар Парламент мүшелері немесе депутаттар деп аталады. Парламенттің өкілеттік мерзімі ең көп үш жылды құрайды, бірақ ерекше жағдайларда мерзімінен бұрын сайлау тағайындалуы мүмкін. 18 жасқа толған тұрақты тұрғындардың барлығына дерлік сайлау құқығы берілген, ал әйелдер сайлау құқығын алғаш рет 1993 жылы алды.

Сайлаулар

Парламент сайлауларының көп бөлігі бірінші жеңіп шыққан (FPP) сайлау жүйесі бойынша өтті. FPP бойынша, белгілі бір округте (ауданда) ең көп дауыс алған кандидат Төменгі палатаға сайланды. Осы кезеңде FPP жүйесінен жалғыз ерекшелік – 1913 жылы екінші тур сайлау жүйесі қолданылған кезде болды; екінші тур заңнамасы 1913 жылы күштен шығарылды. 1992 жылы сайлау жүйесін өзгерту мақсатында консультативтік (міндетті емес) референдум өтті, ол ММП кезінде міндетті референдумға әкелді. ММП бойынша Парламенттің әрбір депутаты бір мандатты округтегі сайлаушылармен тікелей FPP арқылы сайланады немесе партия тізімінен тағайындалады. ММП бойынша өткен алғашқы сегіз сайлауда, 1996 жылдан бастап, ешбір партия көпшілік орындарды жеңіп ала алмады. Жеті округ маори тізімі бойынша сайланған депутаттарға арналған. Дегенмен, маорилер резервтелмеген округтерде дауыс беруге және сайлануға, сондай-ақ партия тізіміне қатысуға құқылы (1996 жылдан бері), нәтижесінде көптегендер резервтелген орындарсыз Парламентке өтті.

Партиялық саясат

Жаңа Зеландияда алғашқы ұйымдастырылған саяси партия 1891 жылы құрылды, ал оның басты бәсекелесі 1909 жылы құрылды. Осы кезден бастап 1996 жылы MMP қабылдағанға дейін Жаңа Зеландияда де-факто екі партиялық жүйе болды. Содан бері Жаңа Зеландия көп партиялық жүйеге ие, және соңғы әрбір жалпы сайлауда кем дегенде бес партия сайланды. MMP көбінесе бір партияға толық көпшіліктің қалыптасуын қамтамасыз етпейді, сонымен қатар партиялар заңдарды қабылдау үшін басқа партиялармен келісімге келуі керек етеді. 1990 жылдардың соңында депутаттар парламентте отырғанда партиялық бағыттарын жиі өзгертуіне байланысты "вака секіру" деген құбылыс пайда болды, бұл 2001 жылғы заңның қабылдануына әкелді, ол "вака секіруші" депутаттардың отставкаға кетуін міндеттеді. Бұл заң 2005 жылы күшін жойды, бірақ "вака секіруді" болдырмауға бағытталған жаңа күш-жігер 2018 жылғы Сайлау (тұтастығы) түзету заңының қабылдануымен қайта жанданды. Labour партиясы тарихи және әлеуметтік демократиялық принциптерді өз платформасы мен заңнамасында ұстанып келеді, ал National партиясы көбінесе орталық-оң бағытта позиция алады. 2023 жылғы қазан айында өткен жалпы сайлаудан кейін парламентте өкілдік еткен басқа да кіші партиялар: ACT партиясы (оңшыл, классикалық либералдық), Жасыл партия (солшыл, қоршаған ортаны қорғаушы), Жаңа Зеландия Бірінші (халықшыл және ұлтшыл) және Te Pāti Māori (жергілікті халық құқықтарына негізделген). Партиялар сайлауда партиялық дауыс беруге қатысу үшін Сайлау комиссиясында тіркелуі керек. Төмендегі кесте соңғы жалпы сайлаудың нәтижелерін қамтиды.

Партияны қаржыландыру

Соңғы жылдары саяси партияларды қаржыландырудың қоғамдық саясат мәселесі ретіндегі маңыздылығы артып келеді. Бұл мәселені шешу үшін, шетелдік сыйлықтарға шектеулер қойылды, олардың 50 жаңазеландиялық доллардан аспауын қамтамасыз ету және анонимді сыйлықтарға да шектеулер енгізілді, олардың сомасы 1500 жаңазеландиялық доллардан аспауы тиіс. Бұл шектеулер шетелдік және анонимді қаржыландырудың ықпалын азайту арқылы саяси процесте ашықтық пен жауапкершілікті арттыруға бағытталған.

Атқарушы үкімет

Король Карл III – Жаңа Зеландияның егеменді билеушісі және мемлекет басшысы. 1947 жылғы Вестминстер заңы қабылдалғаннан кейін Жаңа Зеландия монархиясы британ монархиясынан заңды түрде бөлінді және Жаңа Зеландиядағы король Карл III-нің барлық ресми іс-әрекеттері «Жаңа Зеландия королі» атынан жүзеге асырылады. Корольдің рөлі көбінесе рәсімдік, ал оның қалдық биліктері – «корольдік құқықтар» деп аталады – көбінесе сол кездегі үкімет арқылы іске асырылады. Бұлар заң шығару, келісімдерге қол қою және соғыс жариялау құқықтарын қамтиды. Король әдетте Жаңа Зеландияда тұрмайтындықтан, егеменді билеушінің функциялары оның өкіліне, генерал-губернаторға жүктеледі. 2021 жылдан бері қазіргі генерал-губернатор – Синди Киро ханым. Генерал-губернатордың министрлерді тағайындау және қызметтен босату, Парламентті тарату, сондай-ақ Өкілдер палатасы қабылдағаннан кейін заң жобаларын корольдық келісіммен бекіту немесе қабылдамау құқығы бар. Генерал-губернатор Атқарушы кеңеске төрағалық етеді, ол барлық министрлерден тұратын ресми комитет болып табылады және генерал-губернаторға корольдік құқықтарды жүзеге асыру мәселелері бойынша кеңес береді. Атқарушы кеңестің мүшелері Парламент мүшелері болуы тиіс, ал көпшілігі Министрлер кабинетінде де қызмет етеді. Министрлер кабинеті – үкіметтің шешім қабылдаудың басты органы, оны премьер-министр (қазіргі Кристофер Лаксон) басқарады, ол сонымен қатар әдеттегідей, ең ірі үкіметтік партияның парламенттік жетекшісі болып табылады. Премьер-министр, Жаңа Зеландияның іс жүзіндегі басшысы болғандықтан, корольдік құқықтар арқылы егеменді билеушіге ресми түрде берілген атқарушы функцияларды жүзеге асырады. Үкімет құру үшін, әдетте жалпы сайлаудан кейін, ол Өкілдер палатасының көпшілік депутаттарының қолдауын алуы керек. Бұл олардың сенімін қамтамасыз ету және қаржыландыру туралы заңдарды қабылдау мүмкіндігін білдіреді. Көбінесе бір партияның абсолютті көпшілігі болмайды, сондықтан партиялар арасында коалициялар құрылуы мүмкін; тіпті бір партия немесе коалиция көпшілікке ие болмаса да, ол кіші партиялардың келісіммен берген сенімдері мен қаржыландыруымен кабинет құра алады. Үкімет құрылғаннан кейін, үкіметтік заң жобаларын қабылдау үшін көпшіліктің қолдауы қажет. Биліктегі партиялар сайлаушылардан «мандат» алғанын және сайлау алдындағы бағдарламаларын іске асыруға құқылы екенін мәлімдейді (бірақ бұл көзқарас коалициялық келісімдерге қатысты тым қарапайым деп сынға ұшырайды). 2023 жылғы жалпы сайлауда Ұлттық партия ең көп орынды жеңіп алды және келіссөздер нәтижесінде ACT және NZ First партияларымен көпшілікті құратын үш партиялық коалициялық үкімет құрды. 2023 жылдың қарашасынан бастап Еңбек партиясы Ұлттық-ACT-NZ First үкіметіне қарсы ресми оппозицияны құрды. Оппозиция жетекшісі көлеңкелі кабинетті басқарады, ол премьер-министр басқаратын кабинеттің іс-әрекеттерін қадағалайды. Парламенттегі оппозиция парламенттік сауалдар, үкіметтік емес заң жобалары және сенімсіздік туралы ұсыныстар арқылы үкіметті жауапкершілікке тартуға көмектеседі.

King Charles III is New Zealand's sovereign and head of state. The New Zealand monarchy has been legally distinct from the British monarchy following the Statute of Westminster Adoption Act 1947, and all Charles III's official business in New Zealand is conducted in the name of the "King of New Zealand". The King's role is largely ceremonial, and his residual powers—called collectively the "royal prerogative"—are mostly exercised through the government of the day. These include the power to enact legislation, to sign treaties and to declare war. Since the King is not usually resident in New Zealand, the functions of the sovereign are delegated to their representative, the governor general. as of 2021, the incumbent Governor General is Dame Cindy Kiro. A governor general formally has the power to appoint and dismiss ministers and to dissolve Parliament; and the power to reject or sign bills into law by royal assent after passage by the House of Representatives. The governor general chairs the Executive Council, which is a formal committee consisting of all ministers, who advise the governor general on the exercising of the prerogative powers. Members of the Executive Council are required to be members of Parliament (MPs), and most are also in the Cabinet. Cabinet is the senior decision making body in Government, led by the prime minister (currently Christopher Luxon), who is also, by convention, the parliamentary leader of the largest governing party. The prime minister, being the de facto leader of New Zealand, exercises executive functions that are formally vested in the sovereign (by way of the prerogative powers). For a government to be formed, typically following a general election, it must be able to command the support of the majority of MPs in the House of Representatives. This entails having their confidence and the ability to pass supply bills. While it is rare for a single party to have an outright majority, coalitions may be formed between parties; even if a single party or coalition lacks a majority, it can form a Cabinet with agreed confidence and supply from minor parties. After a government is formed, it also requires practical support from a majority for government bills to be enacted. Parties in government are said to have a "mandate" from voters and authority to implement manifestos (although this view has been criticised as being simplistic when applied to coalition arrangements). The National Party won the largest number of seats in the 2023 general election and, following negotiations, formed a majority three party coalition government with the ACT and NZ First parties. Since November 2023, the Labour Party has formed the Official Opposition to the National–ACT–NZ First Government. The leader of the Opposition heads a Shadow Cabinet, which scrutinises the actions of the Cabinet led by the prime minister. The Opposition within Parliament helps to hold the Government to account by means of parliamentary questions, non government bills, and the possibility of no confidence motions.

Жергілікті билік

Жаңа Зеландия федерация емес, бірлік мемлекет болып табылады – жергілікті өзін-өзі басқару органдарына ұлттық парламент берген өкілеттіктер ғана бар. Бұл өкілеттіктер дәстүрлі түрде басқа кейбір елдермен салыстырғанда айтарлықтай аз болды; мысалы, полиция және білім беру орталық үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Жергілікті өзін-өзі басқару органдары заңмен құрылады, ал алғашқы Муниципалдық корпорациялар туралы заң 1842 жылы Заң шығару кеңесінде қабылданған. Жергілікті басқару қазіргі таңда 2002 жылғы Жергілікті басқару туралы заңмен реттеледі.

Сыртқы қатынастар

Жаңа Зеландия 32 елшілік, 20 жоғары комиссариат және 95 консулдықтан тұратын желіні ұстап тұрады және шамамен 150 елмен қарым-қатынас жасайды. Жаңа Зеландия Тынық мұхит аралдары форумына, Тынық мұхит қауымдастығына, Азия-Тынық мұхит экономикалық ынтымақтастығына, Шығыс Азия саммитіне және АСЕАН аймақтық форумына қатысады. Ол Ұлттар Достастығының, Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) және Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) негізін қалаушы мүшесі. Жаңа Зеландия көптеген еркін сауда келісімдеріне қатысушы, оның ең маңыздысы – Австралияменғы жақын экономикалық байланыстар және Жаңа Зеландия мен Қытай арасындағы еркін сауда келісімі. Тарихи тұрғыдан Жаңа Зеландия Ұлыбританиямен тығыз байланыста болды және басқа елдермен азаматтық қарым-қатынастар шектеулі болды. 20 ғасырдың соңында Азия-Тынық мұхит аймағындағы қарым-қатынастар маңыздырақ атанды. Жаңа Зеландия сонымен қатар дәстүрлі түрде Австралиямен тығыз жұмыс істеді, оның сыртқы саясаты да ұқсас тарихи үрдісті ұстанды. 1986 жылы ANZUS әскери одағының үзілуіне қарамастан (Жаңа Зеландияның ядролық қарудан бас тарту саясатының нәтижесінде), Жаңа Зеландия АҚШ және Австралиямен көптеген халықаралық мәселелер бойынша жақсы қарым-қатынасты сақтап келеді.

Саяси мәдениет

Жаңа Зеландиядағы саяси өзгерістер революциялық емес, бірте-бірте және прагматикалық сипатта болды. Елдің басқаруға қатысты көзқарасы әлеуметтік әл-ауқатқа, иммиграцияға, әлеуметтік интеграцияға және қоғамдық және саяси қолдауға ие болған, радикалды оңшыл саясатты шектеуге негізделген көпмәдениеттілікке баса назар аударды. Жаңа Зеландия әлемдегі ең адал елдердің бірі саналады және 2017 жылы Transparency International ұйымы оны сыбайлас жемқорлықтың ең төмен деңгейі бойынша әлемде бірінші орынға қойды. Демократия және құқықтық мемлекет – Жаңа Зеландияның саяси негізін құраушы қағидалар. Ертедегі еуропалық қоныс аударушылар Жаңа Зеландияда дәстүрлі британдық құқықтық принциптердің (жеке меншік құқығын қоса алғанда) сақталатынына сенді. Жаңа Зеландияның саяси тәуелсіздігіне қарамастан, ел тарихы, атап айтқанда Вестминстер жүйесінде көрініс тапқан британдық отаршылдық биліктің мұрасы, саяси мәдениетке әсерін тигізе береді. Елдегі саяси процеске қатысу деңгейі жоғары, соңғы сайлауларда сайлауға қатысу 82% құрады, бұл Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) орташа көрсеткіші 69% - ға қарағанда жоғары. Адам құқықтары Жаңа Зеландия саясатының басты бағыты болып табылады, жеке бостандықтар мен теңдікті қорғауға және қолдауға берік міндеттеме бар. Дегенмен, Жаңа Зеландияның Адам құқықтары жөніндегі комиссиясы құрылымдық дискриминацияның нақты және үздіксіз әлеуметтік-экономикалық мәселе екенін көрсететін айқын дәлелдер бар екенін мәлімдейді. Бұл қылмыстық сот жүйесінде маорилердің үлесінің артық болуында көрінеді – сотталғандардың 45% және түрмеде отырғандардың 53% осы этностың өкілдері. Тарихи әділетсіздіктерге қатысты саяси түзету жұмыстары да жалғасуда. 1970 жылдардан бері Жаңа Зеландия әлеуметтік либералдық көзқарасты көрсетіп келеді. Көптеген үкіметтер ЛГБТ құқықтарын қорғауды үнемі күшейтіп келеді, бұл 2013 жылы бір жынысты некелерді заңдастырумен аяқталды. 2020 жылы парламенттегі барлық партиялар қолдауымен Жаңа Зеландияда абортты толыққанды қылмыстан босатуға бағытталған Аборт заңнамасы қабылданды. Әлемге моральдық үлгі болу идеясы Жаңа Зеландияның ұлттық санасының маңызды бөлігі болып табылады. Оңтүстік Африкадағы апартеидке қарсы күрес (1970-1980 жж.), 1970 жылдары Моруроа атоллындағы француз ядролық сынақтарына қарсы наразылықтар және 1980 жылдары Жаңа Зеландияның ядролық саясатына халықтың қолдауы осының көрінісі. 1990 жылдардан бастап Жаңа Зеландияның ядролық қаруға қарсы ұстанымы үкіметтік саясаттың (қай партия билікте болса да) және елдің «ерекше саяси сәйкестігінің» маңызды бөлігіне айналды.

Political change in New Zealand has been gradual and pragmatic, rather than revolutionary. The nation's approach to governance has emphasised social welfare, and multiculturalism, which is based on immigration, social integration, and suppression of far right politics, that has wide public and political support. New Zealand is regarded as one of the most honest countries in the world, and it was ranked first in the world in 2017 for lowest perceived level of corruption by the organisation Transparency International. Democracy and rule of law are founding political principles in New Zealand. Early European settlers believed that traditional British legal principles (including individual title to land) would be upheld in New Zealand. The nation's history, such as the legacy of the British colonial rule evidenced in the Westminster system, continues to have an impact on political culture, despite New Zealand's political independence. The country rates highly for civic participation in the political process, with 82% voter turnout during recent elections, compared with the OECD (Organisation for Economic Co operation and Development) average of 69%. Human rights remain a central focus in New Zealand politics, with a strong commitment to ensuring the protection and promotion of individual freedoms and equality. However, the New Zealand Human Rights Commission asserts there is clear evidence that structural discrimination is a real and ongoing socioeconomic issue, exemplified by Māori overrepresentation in the criminal justice system, comprising 45% of convicted individuals and 53% of those imprisoned. Political redress for historical grievances is also ongoing
Since the 1970s, New Zealand has shown a more socially liberal outlook. successive governments have progressively increased the protection of LGBT rights, culminating in the legalisation of same sex marriage in 2013. In 2020, the Abortion Legislation Act, which fully decriminalised abortion in New Zealand, was supported by members across all parties in Parliament. The idea of serving as a moral example to the world has been an important element of New Zealand national identity. The opposition to apartheid in South Africa in the 1970s and 1980s, protests against French nuclear testing at Moruroa atoll in the 1970s, and popular support for New Zealand's anti nuclear policy in the 1980s are manifestations of this. From the 1990s New Zealand's anti nuclear position has become a key element of government policy (irrespective of party) and of the country's "distinctive political identity".

Колониялық саясат

1840 жылғы Уайтанги келісімінен кейін отарлық губернатор мен оның шағын штабы британдық саяси жүйеге негізделген британ үкіметінің өкілі ретінде әрекет етті. Сайлау құқығы 21 жастан асқан, мүліктің иесі болған британдық ер азаматтарға ғана берілді. Жаңа Зеландияда мүлік талабы Ұлыбританиямен салыстырғанда көбірек жеңілдіктерге ие болды, сондықтан 1850-ші жылдардың соңында Жаңа Зеландиялық еуропалық ер азаматтардың 75%-ы дауыс беруге құқылы болды, ал Англияда бұл көрсеткіш 20%, Шотландияда 12% болды. 1853 жылғы сайлауда шамамен 100 маори вожді дауыс берді. 1850 жылдары провинциялық үкімет әдеттегідей болды. Облыстық кеңестер 1876 жылы таратылды. 1863 жылы кеншілерге алтын өндіруге байланысты кәсіпкерлерге де сайлау құқығы берілді. 1870 жылы тіркелген сайлаушылардың саны 41 500-ге жетті, сонымен қатар тағы 20 000 кеншіге дауыс беруге рұқсат етілді. Тұтқындаулар болды, бірақ наразылық акциялары жалғасты. Қоныс аударушылардың арасында қарсылықтың қарулы қақтығысқа ұласуы мүмкін деген қауіп күшейді. Үкімет жердің неліктен тартылып алынғанын түсінбеді және белсенділерге, егер олар қиратуды тоқтатса, 25 000 акрлық үлкен қорық ұсынды. Мәселені зерттеу үшін тағайындалған комиссия бұл әрекеттерді «жаулықтық деп санауға болады» деді. Билік үшін күрес салдарынан 1881 жылы үкіметтік күштер барлық көрнекті көшбасшыларды тұтқындады. Тарихшы Хейзел Райзборо бұл оқиғаны кімнің билігі бар екені, яғни үкімет пе, әлде Парихака наразылары ма, деген мәселе бойынша туған қақтығыс деп сипаттайды. 1882 жылы алғашқы тоңазытқыш кемесімен ет экспортталғаннан бастап, тұрақты экономикалық өсімнің кезеңі басталды. Бұл кезең Фабиандар сияқты жаңа әлеуметтік идеялар мен қозғалыстардың ықпалымен және 1890 жылы алғашқы саяси партия – Либералдық партияның құрылуымен ерекшеленеді. Олардың жетекшісі, Ланкаширден келген бұрынғы алтын кеншісі Ричард Седдон 1893 жылдан 1906 жылға дейін премьер-министр болды. Либералдық партия бай, консервативті қой шаруаларының ықпалын жою үшін жаңа салықтар енгізді. Олар сондай-ақ маорилерден көбірек жер сатып алды. (1910 жылға қарай Солтүстік аралдың кейбір аймақтарында маорилердің жері өте аз қалды және үкіметтік сатып алулардың нәтижесінде маори жерінің көлемі күрт азайды.) ХХ ғасырдың басында кәсіподақ қозғалысы мен еңбек партиялары пайда болды, олар ұйымдасқан жұмысшыларды өкілдік етті. Батыс жағалаудағы Блэкболл қаласы Жаңа Зеландиядағы еңбек қозғалысының туған жері деп есептеледі, өйткені Жаңа Зеландияның Еңбек партиясының құрамына кірген негізгі саяси ұйымдардың бірі осы қалада құрылды.

After the 1840 Treaty of Waitangi, a colonial governor and his small staff acted on behalf of the British Government based on the British political system. The electoral franchise was limited to property owning male British subjects over 21 years old. The property qualification was relatively liberal in New Zealand compared to Britain, such that by the late 1850s 75% of adult New Zealand European males were eligible to vote, compared to 20% in England and 12% in Scotland. Around 100 Māori chiefs voted in the 1853 election. During the 1850s provincial based government was the norm. Provincial councils were abolished in 1876. In 1863 the mining franchise was extended to goldfield business owners. In 1870, the number of registered voters was only 41,500, but an additional 20,000 miners were also entitled to vote. Arrests followed but the activities persisted. Fears grew among settlers that the resistance campaign was a prelude to armed conflict. The Government itself was puzzled as to why the land had been confiscated and offered a huge 25,000 acre reserve to the activists, provided they stopped the destruction. Commissioners set up to investigate the issue said that the activities "could fairly be called hostile". A power struggle ensued resulting in the arrest of all the prominent leaders by a large government force in 1881. Historian Hazel Riseborough describes the event as a conflict over who had authority or mana—the Government or the Parihaka protestors. In 1882 the export of meat in the first refrigerated ship started a period of sustained economic export led growth. This period is notable for the influence of new social ideas and movements such as the Fabians and the creation in 1890 of the first political party, the Liberals. Their leader, former gold miner Richard Seddon from Lancashire, was premier from 1893 to 1906. The Liberals introduced new taxes to break the influence of the wealthy conservative sheep farm owners. They also purchased more land from Māori. (By 1910, Māori in parts of the North Island retained very little land, and the amount of Māori land would decrease precipitously as a result of government purchases.) The early 20th century saw the rise of the trade union movement and labour parties , which represented organised workers. The West Coast town of Blackball is often regarded as the birthplace of the labour movement in New Zealand, as it was the location of the founding of one of the main political organisations which became part of the New Zealand Labour Party.

Маори саясаты мен заңнамасы

Маори саяси мәселелері 1991 жылғы Ресурстарды басқару туралы заң, 1993 жылғы Те Тюре Уенуа Маори туралы заң және одан да көп заңдар арқылы қалыптасты. Одан бері осы прогрессивті көзқарастың өзгеруі табиғи ортаны немесе Таонганы қорғауға бағытталған заңдар мен соттардың келісімшарт принциптерін орнату арқылы, сотта заңдарды қабылдауда ескеруге тиіс міндетті талап ретінде көрініс тапты. Сонымен қатар, 2016 жылғы Маори жерлері туралы заң маори және ағылшын тілдерінде жарияланды – мұндағы заңның өзі маори тілінің заңдық мәртебесінің теңдігін растайды.

Саясаттағы әйелдер

Әйелдерге сайлау құқығы Кейт Шепард, Мэри Энн Мюллер сияқты әйелдер мен Жаңа Зеландиядағы Әйелдер Христиандық Сабырлылық Одағының филиалы сияқты ұйымдардың шамамен екі онжылдық үгіт-насихатынан кейін берілді. 19 қыркүйек 1893 жылы губернатор лорд Глазго жаңа Сайлау заңына қол қойды. Осының нәтижесінде Жаңа Зеландия барлық әйелдердің парламенттік сайлауда дауыс беру құқығына ие болған әлемдегі алғашқы өздік басқаратын мемлекет болды. Әйелдер алғаш рет 1893 жылғы сайлауда дауыс берді, қатысу көрсеткіші жоғары 85% құрады (еркектердің 70% - ымен салыстырғанда). Бірақ әйелдер Өкілдер палатасына сайлануға құқылы болған жоқ, тек соңынан Эллен Мелвилл бастаған үш әйел кандидат болды. 1933 жылы қайтыс болған күйеуінің мандатын алғаш рет жеңіп алған әйел – Элизабет Маккомбс болды. Жаңа Зеландия 2005 жылдың наурызынан 2006 жылдың тамызына дейін әлемдегі барлық жоғары лауазымдарды әйелдер атқарған алғашқы ел болды: Елизавета II патшайым, генерал-губернатор Дам Сильвия Картрайт, премьер-министр Хелен Кларк, Палата спикері Маргарет Уилсон және бас судья Дам Сиан Элиас. 2020 жылғы сайлаудан кейін әйелдер Өкілдер палатасының 120 депутатының жартысын құрады, бұл олардың 1919 жылы алғаш рет Парламентке қатысуға рұқсат алғаннан бергі саяси өкілдігінің ең жоғары деңгейі болды.

Қазіргі саяси тарих

Оңға қарай бейімделген Ұлттық партия мен солға қарай бейімделген Еңбек партиясы 1935 жылы Еңбек партиясы үкіметке келгеннен бері Жаңа Зеландия саяси өміріне үстемдік етеді. 1935–1949 жылдар аралығындағы он төрт жылдық билік кезеңінде Еңбек партиясы жан-жақты әлеуметтік қамсыздандыру, ірі ауқымды қоғамдық жұмыстар бағдарламасы, қырық сағаттық жұмыс аптасы және міндетті кәсіподақтарды қоса алғанда, әлеуметтік және экономикалық заңнаманың кең спектрін жүзеге асырды. 1949 жылы Ұлттық партия үкіметті басқаруды жеңіп алды, бірақ Еңбек партиясының әлеуметтік саясатының көп бөлігін қабылдады. 1957–1960 және 1972–1975 жылдардағы Еңбек партиясының үкіметтерінің екі қысқа мерзімін қоспағанда, Ұлттық партия 1984 жылға дейін билікте болды. 1984 жылы билікті қайта иеленгеннен кейін төртінші Еңбек партиясы нарыққа бағдарланған радикалды реформалар сериясын бастады. Ол мемлекеттік активтерді жекешелендіріп, экономикадағы мемлекеттің рөлін азайтты. Сонымен қатар, ол Уайтанги трибуналына Уайтанги шартының бұзылуы туралы талаптарды 1840 жылдан бастап қарауға рұқсат беру сияқты басқа да солшыл реформаларды жүзеге асырды. 1987 жылы үкімет Жаңа Зеландияның ядролық қарусыз аймағы, қарусыздандыру және қару-жарақтарды бақылау туралы заңын қабылдады, ол ядролық қуатпен жүретін кемелердің келуіне тыйым салды. Ядролық қарусыз аймақтың енгізілуі АҚШ пен Австралиямен Жаңа Зеландияның ANZUS қауіпсіздік одағынан шеттелуіне әкелді. 1990 жылдың қазан айында Ұлттық партия үш жылдық мерзімнің біріншісі үшін үкімет құрды. Халыққа ұнамайтын реформа процесін тоқтатуға уәде бергеніне қарамастан, жаңа Ұлттық үкімет бұрынғы үкіметтің еркін нарық саясатын ілгерілетуді жалғастырды. Жаңа Зеландияда сайлау реформасын қажет етуге себеп болған жұртшылықтың наразылығы бұрынғы екі үкіметтен алынған «бұзылған уәделер» болды. 1996 жылы Жаңа Зеландия парламентті сайлау үшін жаңа сайлау жүйесін (аралас мүшелік пропорционалды өкілдік, немесе ММП) енгізді. ММП жүйесі (басқа көптеген мақсаттармен қатар) парламенттегі кіші партиялардың өкілдігін арттыруы күтілді және ММП сайлауларында осы күтілген нәтижеге қол жеткізілді. 1996 мен 2020 жылдар аралығында Парламентте Ұлттық партия да, Еңбек партиясы да абсолютті көпшілікке ие болған жоқ, және осы жылдардың барлығында екі ғана жылды қоспағанда, азшылық үкімет билік етті (бірақ барлық үкіметтің басында екі негізгі партияның бірі тұрды). ММП парламенттері айқын түрде әртүрлі болды, әйелдердің, этникалық азшылықтардың және басқа да азшылық топтардың өкілдігі жоғары болды. 1996 жылы Тим Барнетт ашық гей ретінде сайланған Жаңа Зеландияның алғашқы депутаттарының бірі болды. 1999 жылы Георгина Бейер ұлттық парламентке сайланған әлемдегі алғашқы трансгендер депутат атанды. Тоғыз жылдық үкіметтік қызметтен кейін Ұлттық партия 1999 жылдың қараша айында өткен сайлауда жеңіліске ұшырады. Хелен Кларк басшылығындағы Еңбек партиясы Ұлттық партиядан басым түсіп, Джим Андертонның Еңбек партиясының сол жағындағы Альянс партиясымен коалициялық үкімет құрды. Коалициялық серіктестер саясаттағы келіспеушіліктерді басқару үшін «келісімге келмеу» процедураларын енгізді. Азшылық үкімет заңнаманы қабылдау үшін көбінесе «Жасылдар» партиясының қолдауына сүйенді. Еңбек партиясы 2002 жылғы 27 шілдедегі сайлауда билікті сақтап қалды, Андертонның жаңа Прогрессивті партиясымен коалиция құрып, Біріккен болашақ партиясымен қолдау туралы келісімге келді. Хелен Кларк премьер-министр болып қалды. 2004 жылдың басында Еңбек партиясы жағалау мен теңіз түбінің меншік құқығына қатысты саясаты үшін сынға ұшырады, нәтижесінде жаңа партия – Маори партиясы құрылды. 2005 жылғы 17 қыркүйектегі жалпы сайлаудан кейін партиялар арасындағы келіссөздер Кларктың Еңбек партиясының басшылығымен үшінші кезекті үкіметтің құрылуымен аяқталды. Еңбек партиясы қайтадан Прогрессивті партиямен коалиция құрды, Уинстон Питерстің Жаңа Зеландия біріншілігі мен Питер Даннның Біріккен болашағы сенім мен қолдауды қамтамасыз етті. 2008 жылдың қарашасында өткен жалпы сайлаудан кейін Ұлттық партия ACT, Маори партиясы және Біріккен болашақпен бірге азшылық үкімет құруға жылдам қадам жасады. Бұл келісім Ұлттық партияның оңшыл ACT партиясына деген тәуелділігін азайтуға мүмкіндік берді, оның еркін нарық саясаты кейде Жаңа Зеландия жұртшылығының көп бөлігімен келіспеушілік тудырады. 2008 жылы Джон Ки премьер-министр болып тағайындалды, оның орынбасары Билл Инглиш болды. Бұл келісім негізгі партиялардың басшылығында солтүстік-оңтүстік аралықта бөліну дәстүріне сәйкес келді, өйткені Кидің резиденциясы Оклендте, ал Инглиштің сайлау округі Оңтүстік аралда орналасқан. 2016 жылдың 12 желтоқсанында Кидің күтпеген отставкасынан кейін Инглиш Ұлттық партиясының фракциясымен лидер және, демек, премьер-министр болып сайланды. Паула Беннетт (Upper Harbour мүшесі) премьер-министрдің орынбасары болып тағайындалды, осылайша дәстүр жалғасты. Бұл солтүстік-оңтүстік аймақтық бөлінісі келесі үкіметпен тоқтатылды. 2017 жылғы жалпы сайлаудан кейін Ұлттық партия Өкілдер палатасындағы көпшілігін сақтап қалды, ал Еңбек партиясы дауыс үлесі мен орын саны бойынша айтарлықтай өсімді көрсетті. Басты және шағын партиялар арасындағы келіссөздерден кейін Еңбек партиясы Жаңа Зеландия біріншілігімен коалициялық келісімге қол жеткізіп, азшылық үкімет құрды. Жаңа үкімет сонымен қатар «Жасылдар» партиясымен сенім мен қолдау туралы келісімге келді. 2017 жылдың 26 қазанында Еңбек партиясының лидері Джасинда Ардерн премьер-министр ретінде қызметке кірісті, ал Уинстон Питерс оның орынбасары болды. 2020 жылғы жалпы сайлауда Еңбек партиясы үлкен жеңіске жетіп, Парламенттегі орынның абсолютті көпшілігін иеленді, бұл ММП жүйесінде бірінші рет жеке өзі үкімет құруға жеткілікті болды. Еңбек партиясының коалициялық серігі Жаңа Зеландия біріншілігі Парламентте өкілдігін жоғалтты. Ардерннің үкіметі 2020 жылдың 6 қарашасында екінші мерзімге қызметке кірісті. 2023 жылғы жалпы сайлау ММП жүйесі енгізілгеннен бергі уақытта отырған үкіметтің ең ауыр жеңілісіне әкелді, нәтижесінде Еңбек партиясы орындарының жартысына жуығын жоғалтты. Содан кейін Ұлттық партия, ACT және Жаңа Зеландия біріншілігі елдің алғашқы үш партиялық коалициялық үкіметін құрды. Ұлттық партияның лидері Кристофер Лаксон премьер-министр болды. Тағы да бірінші рет Уинстон Питерс пен Дэвид Сеймур премьер-министрдің орынбасары болып кезегімен тағайындалады.

The right leaning National Party and the left leaning Labour Party have dominated New Zealand political life since a Labour government came to power in 1935. During fourteen years in office (1935–1949), the Labour Party implemented a broad array of social and economic legislation, including comprehensive social security, a large scale public works programme, a forty hour working week, and compulsory unionism. The National Party won control of the government in 1949, accepting most of Labour's welfare measures. Except for two brief periods of Labour governments in 1957–1960 and 1972–1975, National held power until 1984. After regaining control in 1984, the fourth Labour government instituted a series of radical market oriented reforms. It privatised state assets and reduced the role of the state in the economy. It also instituted a number of other more left wing reforms, such as allowing the Waitangi Tribunal to hear claims of breaches of the Treaty of Waitangi to be made back to 1840. In 1987, the government introduced the New Zealand Nuclear Free Zone, Disarmament, and Arms Control Act, banning visits by nuclear powered ships; the implementation of a nuclear free zone brought about New Zealand's suspension from the ANZUS security alliance with the United States and Australia. In October 1990, the National Party again formed a government, for the first of three three year terms. Despite promises to halt the unpopular reform process, the new National government largely advanced the free market policies of the preceding government. Public disillusionment resulting from perceived "broken promises" of the previous two governments fuelled demand for electoral reform in New Zealand. In 1996, New Zealand inaugurated the new electoral system (mixed member proportional representation, or MMP) to elect its Parliament. The MMP system was expected (among numerous other goals) to increase representation of smaller parties in Parliament and appears to have done so in the MMP elections to date. Between 1996 and 2020, neither National nor Labour had an absolute majority in Parliament, and for all but two of those years a minority government ruled (however, every government has been led by one or other of the two main parties). MMP parliaments have been markedly more diverse, with greater representation of women, and ethnic minorities and other minority groups. In 1996, Tim Barnett was the first of several New Zealand MPs to be elected as an openly gay person. In 1999, Georgina Beyer became the world's first openly transgender MP elected to a national parliament. After nine years in government, the National Party lost the November 1999 election. Labour under Helen Clark out polled National and formed a coalition government with Jim Anderton's Alliance, a party to the left of Labour. The coalition partners pioneered "agree to disagree" procedures to manage policy differences. The minority government often relied on support from the Green Party to pass legislation. Labour retained power in the 27 July 2002 election, forming a coalition with Anderton's new Progressive Party, and reaching an agreement for support with the United Future party. Helen Clark remained prime minister. In early 2004, Labour came under attack for its policies on the ownership of the foreshore and seabed, eventually culminating in the establishment of a new break away party, the Māori Party. Following the 2005 general election on 17 September 2005, negotiations between parties culminated in Clark announcing a third consecutive term of Labour led government. The Labour Party again formed a coalition with the Progressive Party, with confidence and supply from Winston Peters' New Zealand First and Peter Dunne's United Future. After the general election in November 2008, the National Party moved quickly to form a minority government with ACT, the Māori Party and United Future. This arrangement allowed National to decrease its reliance on the right wing ACT party, whose free market policies are sometimes controversial with the greater New Zealand public. In 2008, John Key was appointed prime minister, with Bill English his deputy. This arrangement conformed to a tradition of having a north–south split in the major parties' leadership, as Key's residence is in Auckland and English's electorate is in the South Island. On 12 December 2016, English was elected as leader, and thus prime minister, by the National Party caucus after Key's unexpected resignation a week earlier. Paula Bennett (member for Upper Harbour) was appointed deputy prime minister, thus continuing the tradition. This north–south arrangement ceased with the next government. Following the 2017 general election National retained its plurality in the House of Representatives, while Labour greatly increased its proportion of the vote and number of seats. Following negotiations between the major and minor parties, Labour formed a minority government after securing a coalition arrangement with New Zealand First. The new government also agreed a confidence and supply arrangement with the Green Party. On 26 October 2017, Labour leader Jacinda Ardern was sworn in as prime minister and Winston Peters became her deputy. In the 2020 general election Labour won by a landslide and gained an overall majority of seats in Parliament, sufficient to govern alone—a first under the MMP system. Labour's coalition partner New Zealand First lost its representation in Parliament. Ardern's government was sworn in for a second term on 6 November 2020. The 2023 general election saw the worst defeat of a sitting government since the introduction of the MMP system, with Labour losing nearly half of its seats. Subsequently, National, ACT and New Zealand First formed the country's first three party coalition government. National leader Christopher Luxon became prime minister. In another first, Winston Peters and David Seymour will take turns as deputy prime minister.