Кіріспе

Идиома сөздігі – идиомаларды тізімдеп, түсіндіретін сөздік немесе сөздер жинағы. Идиома – сөздердің әдеби мағынасынан асып түсетін, ерекше сөздер немесе тіркестер.

Идиомалар

Идиома – мағынасын жеке сөздерінен тікелей анықтау қиын сөз тіркесі. Бұл сөз грекше ἰδίωμα (idioma) – белгілі бір адамның ерекшелігі, стильдік ерекшелігі дегенді білдіреді. Көне мысал – "kick the bucket" ("қайтыс болу"), ол әдетте өлімді білдіреді. Сөз тіркесінің қаншалықты идиомалық екені деңгейге байланысты, ал ағылшын тілінде туған өсіп, сол тілде сөйлейтіндер "pop the question" (ұсыныс жасау, әсіресе үйлену туралы) сияқты тіркесті "kick the bucket" тіркесінен гөрі аз идиомалық деп санайды.

Сөздік

Идиома сөздігі дәстүрлі кітап түрінде немесе машиналық аударма бағдарламасындағы деректер базасы сияқты басқа да форматта болуы мүмкін. Осы жанрға мысалдар: дәстүрлі тіркестер мен мақал-мәтелдерді түсіндіретін Брюердің сөздігі және Фаулердің қазіргі ағылшын тілінің қолданылуы. Соңғысы, ғылыми ағылшын тілінің қысқаша сөздігі аяқталғаннан кейін, идиомалар сөздігі ретінде жасалған, өйткені ол көптеген идиомаларды қамтыды. Желіде көп тілді идиома сөздіктерін табуға болады. Олардың бірі – Babelite, ол тегін қолжетімді. Идиома сөздіктерінің негізгі оқырмандары және тұтынушылары – есту қабілеті бұзылған адамдар мен ағылшын тілін шет тілі ретінде (EFL) үйренушілер. Американдық ағылшын тіліндегі алғашқы маңызды идиома сөздігі – 1966 жылы Американдық саңыраулар мектебі жариялаған «Саңыраулар үшін идиомалар сөздігі». Кейінгі басылымдары «Америкалық идиомалар сөздігі» деген жалпы атаумен шықты.

Құрылымы

Идиомалардың мазмұны мен түрі әртүрлі болуы мүмкін. Негізгі сөздері өзгеше болуы мүмкін – "жасыл саусақтар" немесе "жасыл баспайша". Грамматикалық құрылымы да әртүрлі болуы мүмкін – "жағдайды өзгерту" немесе "жағдай өзгертілді". Тіпті, сөз тіркесі толығымен өзгеріп, белгілі бір үлгіге сәйкес келтірілуі мүмкін – "толық бакқа бірнеше галлон кем" немесе "тойға бір сэндвич жетпейді". Мұндай әртүрлілік идиомалар сөздігін құрастыруды қиындатады. Идиомалар әліпбилік тәртіппен тізілуі мүмкін, мысалы, The Oxford Dictionary of Current Idiomatic English сөздігіндегідей. Оларды негізгі сөздері бойынша топтастыруға болады, мысалы, Longman Dictionary of English Idioms сөздігіндегідей. Немесе, салалық принцип бойынша топтастыруға болады, яғни "арқанды көрсету" және "желге үш жапырақ" сияқты теңізшілік сөздерге негізделген барлық идиомалар бірге жинақталады.

Екі тілді сөздіктер

Екі тілді сөздіктер идиомалармен жұмыс істегенде қосымша қиындыққа тап болады – олар идиоманы түсіндіріп қана қоймай, сонымен қатар оны аударуға да тиіс. Мұндай жағдайда, олар көбінесе сөзбе-сөз аударма мен еркін аударманы бірге ұсынады. Мысалы, "бір қолдың саусақтарымен санауға болады" деген тіркес, яғни саны аз екенін білдіретін сөз, қытай тіліне сөзбе-сөз qu zhe ke shu деп, ал одан да дұрысырақ liao liao wu ji (бірнеше ғана) деп аударылуы мүмкін.