Түсінікті жазу: Нақтылық және қарапайымдық

Кіріспе

Анық, қысқа, түсінікті жазу.

Қарапайым тіл – оқырманға мүмкіндігінше жылдам, оңай және толыққанды түсінуді қамтамасыз ететін жазу стилі. Қарапайым тіл оқуды, түсінуді және пайдалануды жеңілдетуге тырысады. Ол ауыр, қиын түсінілетін тіл мен арнайы терминдерден қашады. Көптеген елдерде заңдар мемлекеттік органдарға бағдарламалар мен қызметтерге қолжетімділікті арттыру үшін қарапайым тілді қолдануды міндеттейді. Біріккен Ұлттар Ұйымының мүгедектердің құқықтары туралы конвенциясы коммуникацияның анықтамасында қарапайым тілді қамтиды.

Нұсқаулар мен кеңестер

Жазушы қарапайым тілде жазуды қаласа, ең алдымен өзінің мақсатты аудиториясын ескеруі тиіс. Оқырманға бағыт беру үшін ақпараттық тақырыптар, басты ойды білдіретін сөйлемдер және жиі қорытындылар ұсыныңыз. Күрделі құжаттар үшін толық мазмұндама жасаңыз. Мәтінді логикалық тұрғыдан ұйымдастырыңыз: ең маңызды ақпарат мәтіннің жалпы мазмұнында да, әрбір абзацта да бірінші кезекте айтылуы керек.

Ерте тарих

Цицерон: «Егер сіз үйреткіңіз келсе, қысқа болыңыз; адамдардың санасы сіздің айтқаныңызды жылдам қабылдап, сабақты үйреніп, адал сақтайды. Артық әрбір сөз тек толып тұрған санадан асып төгіледі». Шекспир «Көп шудан ештеңе» пьесасындағы Догберри сөздері арқылы мақтанғақ стильді пародиялады. Шындығында, қарапайым немесе туған тілдегі стиль – ағылшын Ренессансы дәуіріндегі толыққанды әдеби дәстүр болды, ол Джон Скелтоннан Бен Джонсонға дейін, сондай-ақ Барнаб Гуг, Джордж Гаскойн, Уолтер Рэли және, мүмкін, Фулк Гревиллдің кейінгі туындыларын қамтиды. Тілдік қарапайымдылығымен қатар, Plain Style Петаркадан бұрынғы поэзияны (әрбір буын анық басылған немесе анық басылмаған) қолданды.

19 ғасыр

XIX ғасырдың соңына қарай ғалымдар қарапайым тілдің ерекшеліктерін зерттеуге кірісті. Небраска университетінің ағылшын әдебиеті профессоры А. Л. Шерман 1893 жылы «Әдебиеттің аналитикасы: ағылшын прозасы мен поэзиясын объективті түрде зерттеу жөніндегі нұсқаулық» атты еңбегін жазды. Бұл кітабында Шерман ағылшын тіліндегі әдеттегі сөйлемдердің уақыт өте келе қысқарып, ауызша тіл жазбаша тіл үшін үлгі болып табылатынын көрсетті. Шерман былай деп жазды: «Әдеби тіл, қысқасы, одан туындаған стандартты ауызша тілдің формаларын қабылдайды. Ешкім жазғаннан нашар сөйлемеуі керек, ал ешкім сөйлегеннен жақсы жазбауы керек. Ауызша сөйлем ең түсінікті, себебі ол миллиондаған адамның күнделікті нақты және күшті болуға жасаған тырысқандарының нәтижесі. Бұл – мыңдаған жылдар бойы адамзаттың тиімді коммуникация құралын жетілдіруге салған еңбегі».

1900 жылдан 1950 жылға дейін

1921 жылы шыққан екі еңбек, Гарри Китсонның «Сатып алушының санасы» және Эдвард Л. Торндайктің «Мұғалімнің сөздігі» Шерман тоқтаған жерден жұмысты жалғастырды. Китсонның еңбегі эмпирикалық психологияны жарнамаға қолданған алғашқы жұмыс болды. Ол қысқа сөздер мен сөйлемдерді пайдалануға кеңес берді. Торндайктің еңбегінде 10 000 сөздің қолданылу жиілігі көрсетілген. Ол кітабындағы рейтингтерді мектеп оқушыларына ғана емес, сонымен қатар ағылшын тілін үйреніп жатқан оқырмандар мен ересектерге де пайдалануды ұсынды. Торндайк былай деп жазды:

«Балалар мен ересектердің әдетте сенімділікпен, әңгімелердің қызықтырақ және жағымдырақ болуының себебі, олардың сексуалдық мазмұнымен байланысты екендігін ескереді. Алайда, сөздік қоры, құрылымы және фактілерге қатысты оқудың жеңілдігі басымдыққа ие болуының маңызды себебі болуы мүмкін дегенге сенуге негіз бар. «Хиттер тізіміне» кірген кітаптардың сөздік қорын санап, оны біздің тізімімізге сәйкес қорытындылау өте пайдалы болар еді». 1930 жылдары мәтіндерді оқуға оңай етудің қалай жолдары бар екені туралы көптеген зерттеулер жүргізілді. 1931 жылы Дуглас Тайлер мен Ральф Ваплс екі жылдық зерттеулерінің нәтижесін «Адамдар нені оқығысы келеді» деген атпен жариялады. 1934 жылы Ральф Оджеман, Эдгар Дейл және Ральф Ваплс оқу қабілеті шектеулі ересектерге арналған жазу туралы екі зерттеу жариялады. 1935 жылы білім беру психологы Уильям С. Грей Бернис Лиримен бірлесіп «Кітапты оқуға не себепті жеңіл?» деген зерттеулерін жариялады. Джордж Оруэллдің 1946 жылғы «Саясат және ағылшын тілі» атты эссесінде саяси жаргонның әсемдеуге құмарлық, мағынасыздық, беймәлімдік және тозығы жеткен тіркестері сынға алынды. 1979 жылы Лондонда «дөңгелектеу тіл, жаргон және заң тіліне» қарсы күресу үшін «Түсінікті ағылшын тілі» кампаниясы құрылды.

1951 жылдан 2000 жылға дейін

Колумбия университетінің мұғалімдер колледжіндегі Лайман Брайсон орташа оқырмандарға ғылым мен ағымдағы оқиғаларға қатысты мазмұнды кітаптармен қамтамасыз ету үшін күш-жігер жұмсады. Брайсонның студенттерінің арасында Ирвинг Лордж және Рудольф Флеш болды, олар қарапайым тіл қозғалысының жетекшілеріне айналды. 1975 жылы Флеш, Ж. Питер Кинкейдпен бірлесіп, таңдалған мәтінді оқу үшін қажетті білім деңгейін болжауға мүмкіндік беретін сынып деңгейін анықтайтын алгоритмді пайдаланатын Флеш-Кинкейд оқу қабілетін бағалау тестін жасады. Бұл құрал сөздің ұзындығын (әріптер саны) және сөйлемнің ұзындығын (сөздер саны) қарастырады және нәтижесінде АҚШ мектебінің сынып деңгейімен байланысты ұпай шығарады. Мысалы, 8.0 ұпайы сегізінші сынып оқушысының бұл құжатты оқи алатынын көрсетеді. Кейіннен қарапайым тіл және оқуға қабілеттілікті зерттеуге жетекшілік еткендердің қатарында Огайо штатының педагогы Эдгар Дейл, Гарвард университетінің Оқу зертханасының Жанна С. Чалл және Огайо университетінің Джордж Р. Клэр болды. Олардың күш-жігерінің нәтижесінде 200-ден астам оқу қабілетін анықтау формулалары және оқу қабілетіне қатысты 1000-нан астам жарияланған зерттеулер пайда болды. 1935 жылдан бастап жүргізілген сауаттылыққа қатысты бірқатар сараптамалар АҚШ-тағы орташа оқушының оқып-жазу қабілеті шектеулі ересек адам екенін көрсетті. Бүгінде АҚШ-тағы орташа ересек адам 9-шы сынып деңгейінде оқиды. Денсаулық сақтау туралы ақпаратқа қол жеткізу, білім беру және экономикалық даму мүмкіндіктері, сондай-ақ мемлекеттік бағдарламалар көбінесе әлеуметтік әділеттілік тұрғысынан қарастырылады. Қоғамның көбірек мүшелері осы ақпаратқа қол жеткізе алуын қамтамасыз ету үшін көптеген ересектерді оқытушылар, заңгерлер және әлеуметтік бағдарламаларды әзірлеушілер мемлекеттік құжаттарды жасау кезінде қарапайым тіл қағидаттарын қолданады. Қарапайым тілге аударудың мақсаты – сауаттылығы төмен адамдарға қолжетімділікті арттыру. АҚШ-та заңның қарапайым тілмен жазылуына бағытталған қозғалыс 1963 жылы Дэвид Меллинковтың «Заң тілі» кітабымен басталды. Алайда, Ричард Уайдиктің 1979 жылы жарық көрген «Заңгерлер үшін қарапайым тіл» кітабы бұл қозғалысты кеңінен танымал етті. Клиенттерінен өндіріп алу үшін көптеген сот процестеріне байланысты алаңдаған банк 1973 жылы өз еркімен қарапайым тіл саясатын енгізу туралы шешім қабылдады. Сол онжылдықта тұтынушылардың құқықтарын қорғау қозғалысы келісімшарттарда, сақтандыру полистерінде және мемлекеттік ережелерде қарапайым тілді талап ететін заңдарды қабылдады. Америка заңгерлік мектептері студенттерден заңгерлік жазу сабақтарын алуды талап ете бастады, олар оларды мүмкіндігінше қарапайым тілді қолдануға және қажет болмаса заңгерлік жаргонды пайдаланудан аулақ болуға ынталандырды. Көптеген үкіметтік құжаттардың түсініксіздігіне байланысты наразылық туды, нәтижесінде 1980 жылы «Қағаздарды азайту туралы» заң қабылданды. 1972 жылы президент Ричард Никсон «Федералды тіркелімді қарапайым тілде жазуға» бұйрық берген кезде, қарапайым тіл қозғалысы іс жүзінде саяси қолданыс тапты. 1978 жылдың 23 наурызында АҚШ президенті Джимми Картер 12044 нөміріндегі жарлыққа қол қойды, онда федералдық шенеуніктер әрбір ереженің «қарапайым тілде жазылуын және оны орындауға міндетті адамдарға түсінікті болуын» қамтамасыз етуі керек екені айтылды. Президент Рональд Рейган 1981 жылы бұл жарлықтарды жойды, бірақ көптеген саяси агенттіктер оларды орындауды жалғастырды. 1991 жылға қарай сегіз штат қарапайым тілге қатысты заңдарды қабылдады. 1993 жылы Plain Language Association International (PLAIN) Plain Language Network ретінде құрылды. Оның мүшелері халықаралық деңгейде; ол 2008 жылы Канадада коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді. 1998 жылдың маусым айында президент Билл Клинтон барлық мемлекеттік құжаттарда қарапайым тілді қолдануды талап ететін жарлық шығарды. Заңның демешісі, АҚШ өкілі Брюс Брэйли, оны қабылдаған кезде: «Стандартты ағылшын тілінде құжаттарды жазу Америкадағы үкіметтің жауапкершілігін арттырады және осы елде уақытты және ақшаны тиімді үнемдеуді жалғастырады» деп атап өтті. Қарапайым тіл АҚШ соттарында және заң көмегін көрсететін мекемелерде де кеңінен қолданылуда. Калифорния сот формалары мен нұсқауларын қарапайым тілде қабылдаған алғашқы штат болды және 2003 жылы «Буртон» сыйлығын ерекше реформа жасағаны үшін алды. 2006 жылы сот формаларын қарапайым тілмен салыстырған зерттеуде «қарапайым тілде жазылған сот формалары мен нұсқауларын түсіну оңай, пайдалану ыңғайлы және экономикалық тиімді» деген қорытынды жасалды. Еуропалық Одақ ақпаратты оңай оқып, түсінуге арналған стандарттарды ұсынады. Ережелер қарапайым тілдің ережелерімен салыстыруға болады. Германияда қарапайым тілге арналған «Хурраки» деп аталатын сөздік бар. Францияда 2002 жылы Конституциялық Кеңестің шешімімен француз заңдарының «түсініктілігі мен түсініктілігін» қамтамасыз ету конституциялық мақсат ретінде танылды. 2013 жылы Израиль Кнессеті қызметке қолжетімділік туралы ережелерді қабылдады, ол қарапайым тілді немесе тілді жеңілдетуді (иврит = פישוט לשוני) талап етті, ол кейіннен 2015 жылы іске асыру үшін кодификацияланды. ISO қарапайым тіл стандарттары мен нұсқауларын әзірлеу үшін ISO/TC 37 Техникалық комитетінің ішінде Жұмыс тобын құрды. Олардың жұмысы 2019 жылдың соңында ресми түрде басталды.

Lyman Bryson at Teachers College in Columbia University led efforts to supply average readers with more books of substance dealing with science and current events. Bryson's students include Irving Lorge and Rudolf Flesch, who became leaders in the plain language movement. In 1975, Flesch collaborated with J. Peter Kincaid to create the Flesch Kincaid readability test, which uses an algorithm to produce grade level scores that predict the level of education required to read the selected text. The instrument looks at word length (number of letters) and sentence length (number of words) and produces a score that is tied to a U. S. grade school level. For example, a score of 8.0 means that an eighth grader can read the document. Others who later led plain language and readability research include educator Edgar Dale of Ohio State, Jeanne S. Chall of the Reading Laboratory of Harvard, and George R. Klare of Ohio University. Their efforts spurred the publication of over 200 readability formulas and 1,000 published studies on readability. Beginning in 1935, a series of literacy surveys showed that the average reader in the U. S. was an adult of limited reading ability. Today, the average adult in the U. S. reads at the 9th grade level. Access to health information, educational and economic development opportunities, and government programs is often referred to in a social justice context. To ensure more community members can access this information, many adult educators, legal writers, and social program developers use plain language principles when they develop public documents. The goal of plain language translation is to increase accessibility for those with lower literacy levels. In the United States, the movement towards plain language legal writing began with the 1963 book Language of the Law, by David Mellinkoff. However, the movement was popularized by Richard Wydick's 1979 book Plain English for Lawyers. Concerned about the large number of suits against its customers to collect bad debts, the bank voluntarily made the decision to implement plain language policies in 1973. That same decade, the consumer rights movement won legislation that required plain language in contracts, insurance policies, and government regulations. American law schools began requiring students to take legal writing classes that encouraged them to use plain English as much as possible and to avoid legal jargon, except when absolutely necessary. Public outrage with the skyrocketing number of unreadable government forms led to the Paperwork Reduction Act of 1980. In 1972, the Plain Language Movement received practical political application, when President Richard Nixon decreed that the "Federal Register be written in layman's terms". On March 23, 1978, U. S. President Jimmy Carter signed Executive Order 12044, which said that federal officials must see that each regulation is "written in plain English and understandable to those who must comply with it". President Ronald Reagan rescinded these orders in 1981, but many political agencies continued to follow them. By 1991, eight states had also passed legislation related to plain language. Plain Language Association International (PLAIN) was formed in 1993 as the Plain Language Network. Its membership is international; it was incorporated as a non profit organization in Canada in 2008. In June 1998, President Bill Clinton issued a memorandum that called for executive departments and agencies to use plain language in all government documents. The Act's sponsor, U. S. Representative Bruce Braley, noted upon its passage that "The writing of documents in the standard vernacular English language will bolster and increase the accountability of government within America and will continue to more effectively save time and money in this country." Plain language is also gaining traction in U. S. courts and legal aid agencies. California was the first state to adopt plain language court forms and instructions, for which it received the 2003 Burton Award for Outstanding Reform. A 2006 comparative study of plain language court forms concluded that "plain language court forms and instructions are better understood, easier to use, and more economical". The European Union provides standards for making information easy to read and understand. The rules are comparable to the rules for plain language. Based in Germany there is a dictionary for plain language called Hurraki. In France, a 2002 decision by the Constitutional Council recognized a constitutional goal of ensuring the "clarity and intelligibility" of French law. In 2013 the Israeli Knesset passed service accessibility regulations which mandated the use of simple language and/or language simplification (Hebrew = פישוט לשוני), which were subsequently codified in 2015 for implementation. ISO has formed a Working Group within Technical Committee ISO/TC 37 to develop plain language standards and guidelines. Their work began officially towards the end of 2019.