Кіріспе

Теодор Альвин Холл (20 қазан 1925 – 1 қараша 1999) – американдық физик және тыңшы. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тың алғашқы және екінші атом бомбаларын жасау жұмысы барысында (Манхэттен жобасы) ол Кеңес Одағының барлау қызметіне "Fat Man" плутоний бомбасының толық сипаттамасын, сондай-ақ плутонийді тазартудың бірнеше әдісін берді.

Ерте өмір

Теодор Алвин Холцберг Нью-Йорк қаласының Фар Роккауэй ауданында, дінге берілген еврей отбасында, Барнетт Холцберг пен Роза Московицтің ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Ресей империясындағы антисемиттік қырғындардан қашып Америкаға көшіп келген теріші еді. Анасы – екінші буын орыс еврейі, Теодор жасөспірім шағында және Гарвард университетінде оқып жүргенде қайтыс болды. Ұлы экономикалық дағдарыс Барнетттің бизнесіне ауыр соққы берді; отбасын асырау мүмкін болмай қалғанда, олар Манхэттеннің жоғарғы бөлігіндегі Вашингтон Хайтсқа көшіп кетті.

Манхэттен жобасы

18 жасында профессор Джон Ван Влектің ұсынысымен Холл Лос-Аламостағы Манхэттен жобасына жұмысқа алынған ең жас физик болды. Холлға имплозиялық жүйе ("Fat Man") бойынша тәжірибелер мен сынақтар жүргізу тапсырылды. Әлі жасөспірім кезінде ол осы қиын міндетті атқаратын топтың жетекшісіне айналды. Кейін Холл 1944 жылдың жазында Германия соғыста жеңіліп бара жатқаны және атом бомбасын жасауға үлкермейтіні анық болғандықтан, соғыс аяқталғаннан кейін атом қаруына АҚШ-тың монополиясының салдарынан алаңдады. Егер ол мұндай ядролық монополияға ие болса және оны сақтап қалғысы келсе, АҚШ-та фашистік үкімет орнауы мүмкін деген қауіптен ерекше уайымдады. Ол жалғыз емес еді. Лос-Аламоста Манхэттен жобасының директоры генерал-лейтенант Лесли Гровс жоғары физиктер тобына кешкі ас дастарқанында АҚШ атом бомбасының нақты мақсаты – Кеңес Одағы екенін айтқандығы жақсы білінетін. Бұл сенсациялық мәлімдеме Жозеф Ротблат сияқты жетекші физикті жобадан кетуге, ал Нильс Бор мен Лео Силард сияқты басқаларын алдымен Рузвельтке, кейін Труманға оны тоқтатуға, Жапониядағы адамдарға қолданбауға немесе Кеңес Одағына хабарлауға шақыруға итерді. 1944 жылдың қазан айында Тед Холл 19 жасқа толуына орай Нью-Йорк қаласындағы үйіне қайту сылтауымен Манхэттеннің орталығындағы 24-ші көшеде орналасқан Amtorg, Кеңес Одағының сауда компаниясының кеңсесіне барды. Ол жерде Amtorg қызметкерінің бірі оған Сергей Курнаковтың есімі мен мекенжайын берді, ол "Совет Ресейі бүгін" және "Русский Голос" басылымдарының әскери тілшісі болды. Сол байланыс туралы оның Гарвардтағы досы, бөлмелес және кейіннен алғашқы курьеры Савилл Саксқа да кеңес берілген еді, бұл кеңес Нью-Йорктегі кеңестік мәдени орталық жетекшісі Арткино берген. Курнаковтың НКВД агенты екенін бастапқыда білмеген Холл оған Лос-Аламостағы ғалымдар, жағдай және бомбаның негізгі ғылымы туралы есеп берді. Савилл Сакс кейіннен сол есепті Кеңес консулдығына жеткізді, ол Совет Одағындағы туыстары туралы ақпарат алу үшін барған. Екеуі де Анатолий Яцковпен кездесті, ол консулдық кеңсесінде қызметкер болып жұмыс істейтін Нью-Йорк станциясының жетекшісі еді. Ол екі аптадан кейін екі жас жігіт туралы ақпаратты бір реттік шифрлауды қолдана отырып Мәскеудегі НКВД штаб-пәтеріне жіберді. Холлдың білмеуіне қарамастан, Лос-Аламостағы әріптесі Клаус Фукс және тағы басқалары, әлі анықталмаған, Кеңес Одағы үшін тыңшылық жасады; ешкім басқаларының әрекеттерінен хабардар болған сияқты емес. Сакс 1945 жылдың көктеміне дейін Холлдың курьеры болды, ол Гарвардта толық уақытты студент ретінде оқуын жалғастырғандықтан, оның орнына Лона Коэн келді. Игорь Курчатов, ғалым және совет атом бомбасын жасау жұмысының басшысы, Клаус Фукс берген ақпаратты Холлдың бұрын берген тиісті ақпаратын растау үшін пайдаланған болуы мүмкін. Басқа ғалымдар да Кеңес Одағына ақпарат бергеніне қарамастан, Холл атом бомбасының құрылымы туралы егжей-тегжейлі мәлімет берген жалғыз ғалым болды, соңғы кезде Oscar Seborer рөлі туралы ашылуларға дейін. Чикагода аспирант ретінде зерттеушінің көмекшісі болып жұмыс істеген кезде рентгендік микроанализде маңызды әдістерді енгізді. 1952 жылы Чикаго университетінің радиобиология және биофизика институтын тастап, Нью-Йорктегі Мемориал Слоан Кеттерингте биофизика саласындағы ғылыми-зерттеу қызметін бастады. Кембриджте ол биологиялық тіндердің жұқа тілімдерін талдау үшін жасалған үздіксіз нормалаудың Холл әдісін құрды. Кейіннен Холл Стокгольм бейбітшілік келісіміне қол қоюды белсенді түрде қолға алды.

ФБР тергеуі

АҚШ армиясының Сигналдық барлау қызметінің Venona жобасы кейбір советтік хабарламаларды түсіріп, 1950 жылдың қаңтарында Холл мен Саксты есімдерімен советтік тыңшылар ретінде (Теодор Холл және Савил Сакс деп қате жазылған) анықтаған бір телеграмманы ашты. Бірақ 1995 жылдың шілдесінде көптеген советтік соғыс кезеңіндегі тыңшылық телеграммаларымен бірге құжат жарияланғанша, Лос-Аламос ядролық қарулар бағдарламасына қатысты барлық тыңшылық Клаус Фукске байланыстырылды. Холл 1951 жылдың наурыз айында ФБР сұрағына тартылды, бірақ оған ешқандай айып тағылмады. ФБР және Әділет министрлігі бұл олардың жалғыз дәлелі Venona құжаты болғандықтан және АҚШ советтіктерге олардың күрделі және, деп есептелгендей, "бұзбауға болатын" кодын бұзғанын хабарлағысы келмегендіктен болды деп мәлімдеді. ФБР-дегі үшінші лауазымды тұлға Алан Х. Белмонт сол кезде Venona жобасынан алынған ақпарат сотта куә ретінде қабылданбайтынына шешім қабылдады, сондықтан оның істегі құндылығы бағдарламаны құрбан етуге тұрарлық емес еді. 2023 жылы Линдорф "Ешбір елге арналмаған тыңшы: Тед Холлдың тарихы, әлемді сақтап қалған жасөспірім атомдық тыңшы" атты кітабын жазды.