Тірі организмдер туралы философия: Жанаттық көзқарас

Кіріспе

Тірі организмдерге қатысты сенім – механизмдік емес философия.

Витализм – «тірі организмдер тірі емес нәрселерден түбірінен өзгеше, себебі оларда физикалық емес элементтер бар немесе олар жансыз заттардан өзге принциптермен басқарылады» деген алғышарттан туындайтын сенім. Витализм тіршілік принципін нақты айтқан жағдайда, бұл элемент көбінесе «тіршілік ұшқыны», «энергия», «элан витал» (виталист Анри Бергсонның айқындамасы), «тіршілік күші» немесе «vis vitalis» деп аталады, оны кейбіреулер жанмен паралас етеді. 18-19 ғасырларда биологтар арасында витализм талқыланды, бірі физиканың белгілі механикасы тіршілік пен тіршіліксіздік арасындағы айырмашылықты түсіндіретінін ойлады, ал екіншілері тіршілік процестерін механикалық процеске дейін тоғыту мүмкін емес деп мәлімдеді. Иоганн Рейнке сияқты виталистік биологтар механикалық түсіндірмелердің кемшіліктерін көрсету үшін тексеруге болатын гипотезалар ұсынды, бірақ олардың тәжірибелері витализмді қолдауға мүмкіндік бермеді. Қазіргі биологтар витализмді осы мағынада эмпирикалық деректермен жоққа шығарылған деп санайды, сондықтан оны ескірген ғылыми теория ретінде немесе 20 ғасырдың ортасынан бастап жалған ғылым ретінде қарастырады. Грек философиясында Милезиялық мектеп материализм мен механизмге негізделген табиғи түсіндірмелерді ұсынды. Алайда, Лукрецийдің заманынан бастап бұл көзқарас толықтырылды (мысалы, Эпикурдың болжауға келмейтін «клинамендерімен»), ал стоик физикасында пневма логостың рөлін атқарды. Гален өкпелер ауадан пневма тартады деп сенді, оны қан денеге таратады.

Орта ғасырлар

Еуропада орта ғасырлық физика пневма идеясының ықпалында болды, ол кейіннен эфир теорияларының қалыптасуына септігін қосты.

Ерте заманауи

Виталистердің қатарына ағылшын анатомы Фрэнсис Глиссон (1597–1677) және итальяндық дәрігер Марчелло Малпиги (1628–1694) кірді. Каспар Фридрих Вольф (1733–1794) эмбриологиядағы эпигенездің әкесі саналады, яғни ол эмбрионалдық дамуды алдын ала қалыптасқан жанның инкарнациясы емес, жасушалардың көбеюі тұрғысынан сипаттауға бастаған сәтті белгілейді. Дегенмен, эмпирикалық байқаудың бұл деңгейі механикалық философиямен үйлеспеді: өзінің *Theoria Generationis* (1759) еңбегінде ол организмнің пайда болуын *vis essentialis* (ұйымдастырушы, қалыптастыратын күш) әрекеттерімен түсіндіруге тырысты. Карл Райхенбах (1788–1869) кейіннен тірі нәрселерге сіңіп тұратын өмір энергиясының түрі – Одикалық күш теориясын жасады. 17 ғасырда қазіргі ғылым Ньютонның қашықтықтан әрекет етуіне және картезиандық дуализмнің механизміне виталистік теориялармен жауап берді: тірі емес заттардың химиялық өзгерістері қайтымды болса, «органикалық» деп аталатын заттар химиялық өзгерістермен (мысалы, тамақ пісіру) тұрақты түрде өзгереді. Джон Хантер механикадан өзге «тірі принципті» таныды. Берзелиус қосылыстарды синтездеу кезінде организмдердің қатысуына (органикалық қосылыстар) немесе қатыспауына (органикалық емес қосылыстар) қарай ажыратуға болатынын мәлімдеді. Виталистік химиктер органикалық заттарды органикалық емес компоненттерден синтездеуге болмайды деп болжады, бірақ Фридрих Вёлер 1828 жылы органикалық емес компоненттерден мочевина синтездеді. Алайда, қазіргі деректер Вёлер мочевина жасаған кезде витализм өліп қалды деген кең таралған пікірді қолдамайды. Бұл «Вёлер мифі», тарихшы Питер Рамберг 1931 жылы жарияланған химия тарихынан пайда болды, ол «тарихи дәлдіктің барлық көрінісін елемей, Вёлерді витализмді жоққа шығаратын және білімсіздіктің пердесін сыпырып тастайтын табиғи өнімді синтездеуге талай рет тырысқан күрескерге айналдырды, бір күні керемет орын алғанға дейін». 1833–1844 жылдары Иоганн Петер Мюллер физиология бойынша *Физиология туралы нұсқаулық* деп аталатын кітап жазды, ол 19 ғасырдың көп бөлігінде осы саладағы жетекші оқулық болды. Кітап Мюллердің витализмге берілгендігін көрсетті; ол органикалық заттардың неліктен бейорганикалық заттардан ерекшеленетінін сұрады, содан кейін қан мен лимфаның химиялық талдауына кірісті. Ол түрлі жануарлардың қан айналымы, лимфа, тыныс алу, ас қорыту, эндокриндік, жүйке және сезім жүйелерін егжей-тегжейлі сипаттайды, бірақ әр организмді бөлінбейтін тұтас ететін жанның болуын түсіндіреді. Ол жарық пен дыбыс толқындарының мінез-құлқы тірі организмдердің өмірлік энергияға ие екенін көрсетті, бұл физикалық заңдар толыққанды түсіндіре алмайды деп мәлімдеді. Луи Пастер (1822–1895) өздігінен пайда болу теориясын жоққа шығарғаннан кейін, ол витализмді қолдайтындай бірнеше тәжірибелер жүргізді. Бехтельдің айтуынша, Пастер «ферментацияны тірі организмдерде ғана болатын ерекше реакцияларды сипаттайтын жалпы бағдарламаға енгізді. Бұл өте маңызды құбылыстар». Берзелиус, Либиг, Трауб және басқалардың ферментация жасушалардағы химиялық агенттерден немесе катализаторлардан туындайды деген пікірлерін жоққа шығара отырып, Пастер ферментация «тірі әрекет» деген қорытындыға келді. Оның басты аргументі – эмбрионды бірінші немесе екінші бөліктен кейін кескенде, әр бөлік толыққанды ересек организмге айналады. Дриштің эксперименталды биолог ретінде беделі оның виталистік теорияларының салдарынан төмендеді, оны ғалымдар оның заманынан бастап жалған ғылым деп қарады. Витализм – бұл ескірген ғылыми гипотеза, және бұл термин кейде жағымсыз сипаттама ретінде қолданылады. Эрнст Майр (1904–2005) жазды:

Vitalists included English anatomist Francis Glisson (1597–1677) and the Italian doctor Marcello Malpighi (1628–1694). Caspar Friedrich Wolff (1733–1794) is considered to be the father of epigenesis in embryology, that is, he marks the point when embryonic development began to be described in terms of the proliferation of cells rather than the incarnation of a preformed soul. However, this degree of empirical observation was not matched by a mechanistic philosophy: in his Theoria Generationis (1759), he tried to explain the emergence of the organism by the actions of a vis essentialis (an organizing, formative force). Carl Reichenbach (1788–1869) later developed the theory of Odic force, a form of life energy that permeates living things. In the 17th century, modern science responded to Newton's action at a distance and the mechanism of Cartesian dualism with vitalist theories: that whereas the chemical transformations undergone by non living substances are reversible, so called "organic" matter is permanently altered by chemical transformations (such as cooking). John Hunter recognised "a 'living principle' in addition to mechanics." Berzelius contended that compounds could be distinguished by whether they required any organisms in their synthesis (organic compounds) or whether they did not (inorganic compounds). Vitalist chemists predicted that organic materials could not be synthesized from inorganic components, but Friedrich Wöhler synthesised urea from inorganic components in 1828. However, contemporary accounts do not support the common belief that vitalism died when Wöhler made urea. This Wöhler Myth, as historian Peter Ramberg called it, originated from a popular history of chemistry published in 1931, which, "ignoring all pretense of historical accuracy, turned Wöhler into a crusader who made attempt after attempt to synthesize a natural product that would refute vitalism and lift the veil of ignorance, until 'one afternoon the miracle happened'". Between 1833 and 1844, Johannes Peter Müller wrote a book on physiology called Handbuch der Physiologie, which became the leading textbook in the field for much of the nineteenth century. The book showed Müller's commitments to vitalism; he questioned why organic matter differs from inorganic, then proceeded to chemical analyses of the blood and lymph. He describes in detail the circulatory, lymphatic, respiratory, digestive, endocrine, nervous, and sensory systems in a wide variety of animals but explains that the presence of a soul makes each organism an indivisible whole. He claimed that the behaviour of light and sound waves showed that living organisms possessed a life energy for which physical laws could never fully account. Louis Pasteur (1822–1895) after his famous rebuttal of spontaneous generation, performed several experiments that he felt supported vitalism. According to Bechtel, Pasteur "fitted fermentation into a more general programme describing special reactions that only occur in living organisms. These are irreducibly vital phenomena." Rejecting the claims of Berzelius, Liebig, Traube and others that fermentation resulted from chemical agents or catalysts within cells, Pasteur concluded that fermentation was a "vital action". His main argument was that when one cuts up an embryo after its first division or two, each part grows into a complete adult. Driesch's reputation as an experimental biologist deteriorated as a result of his vitalistic theories, which scientists have seen since his time as pseudoscience. Vitalism is a superseded scientific hypothesis, and the term is sometimes used as a pejorative epithet. Ernst Mayr (1904–2005) wrote:

Басқа виталистердің қатарында Йоханнес Рейнке мен Оскар Гертвиг бар. Рейнке өз жұмысын сипаттау үшін *неовитализм* сөзін қолданды, ол ақыр соңында тәжірибелер арқылы тексерілетінін және бұл басқа виталистік теориялардан жақсырақ екенін мәлімдеді. Рейнке еңбектері Карл Юнгке әсер етті. Джон Скотт Холдейн биологияға антимеханистік көзқарас пен идеалистік философияны мансабының басында қабылдады. Холдейн өз жұмысын телеология биологияның маңызды ұғымы екендігіне сенгенінің растауы ретінде қарастырды. Оның көзқарастары 1913 жылы жарық көрген *Механизм, өмір және тұлға* атты алғашқы кітабымен кеңінен танымал болды. Холдейн механизмге қарсы аргументтерді виталистерден алды; алайда, ол виталист емес еді. Холдейн организмді биологияның негізгі бірлігі ретінде қарастырды: «біз организмді өзін-өзі реттейтін бірлік ретінде қабылдаймыз», «оны құрауыштарға талдауға жасалған әрбір әрекет, оларды механикалық түсіндіруге келтіру, осы орталық тәжірибені бұзады».

Эмерджентизм

Қазіргі заманғы ғылым және инженерия кейде пайда болатын процестерді сипаттайды, онда жүйенің қасиеттерін оның құрамына кіретін элементтердің қасиеттері арқылы толыққанды түсіндіру мүмкін емес. Бұл құрамына кіретін элементтердің қасиеттері толыққанды түсінілмегендіктен немесе жеке элементтер арасындағы өзара әрекеттесулер жүйенің мінез-құлқы үшін маңызды болғандықтан болуы мүмкін. Пайда болу құбылысын дәстүрлі виталистік концепциялармен байланыстыру мәселесі семантикалық пікірталас тудырады. Emmeche және авторлар (1997):

Месмеризм

XVIII ғасырдағы танымал виталистік теория Франц Месмердің (1734–1815) теорияларындағы «жануарлар магнетизмі» болды. Алайда, (дәстүрлі) ағылшын терминін «жануарлар магнетизмі» деп Месмердің «жануарлар магнетизмін» аудару үш себептен қате түсінік тудыруы мүмкін: Месмер өз терминін сол кездегі «минералды магнетизм», «ғарыштық магнетизм» және «планеталық магнетизм» деп аталатын магниттік күштерден өз нұсқасын нақтырақ ажырату үшін таңдады. Месмер бұл күштің тек адамдар мен жануарлардың денелерінде ғана болатынын сезінді. Месмер «жануар» сөзін оның түбір мағынасы үшін (латынша animus = «тыныс») таңдады, осы күшін тынысы бар барлық тірі жандарға – яғни, адамдар мен жануарларға тән қасиет ретінде анықтау үшін. Месмердің идеялары соншалықты ықпалды болды, Франция королі Людовик XVI месмеризмді зерттеу үшін екі комиссия тағайындады; біреуін Жозеф Игнас Гильоттин, екіншісі Бенджамин Франклин басқарды, оған Бейли мен Лавуазье де кірді. Комиссия мүшелері Месмердің теориясын оқып, оның пациенттерінің құрысу мен транстық күйге түскенін көрді. Франклиннің бағында науқасты бес ағашқа жетеледі, олардың бірі «месмеризацияланған» еді; ол «өмірлік сұйықтықты» алу үшін кезекпен құшақтап, бірақ «бұрыс» ағаштың түбінде есінен айрылды. Лавуазьенің үйінде «сезімтал» әйелдің алдына төрт кәдімгі су тостағаны қойылды; төртіншісі діріл тудырды, ал ол бесіншісінің гипнозданған мазмұнын қарапайым су деп ойлап, тыныш жұтып қойды. Комиссия мүшелері «қиялсыз сұйықтық әлсіз, ал сұйықсыз қиял сұйықтықтың әсерін тудыра алады» деген қорытындыға келді.