Кіріспе
Француз саясаткері және жазушысы (1767–1830) Еуропалық жазушы және саясаткер Анри Бенжамин Констан де Ребекке (kɔ̃stɑ̃; 25 қазан 1767 – 8 желтоқсан 1830), немесе жай ғана Бенжамин Констант, – швейцариялық саяси ойшыл, белсенді және саяси теория мен дін туралы жазушы. 1795 жылдан бері республикалық идеалды ұстанып келген ол 18 Фруктидор төңкерісін (4 қыркүйек 1797) және 18 Брумаре төңкерісін (9 қараша 1799) қолдады. Консулдық кезінде 1800 жылы либералды оппозицияның жетекшісі болды. Наполеонмен келіспей, Франциядан Швейцарияға, содан кейін Саксония Корольдігіне кеткен Констант, бірақ «Жүз күн» кезінде оны тағы қолдады және француздық монархия қайта орнатылғаннан кейін саяси аренаға оралды. 1818 жылы депутат сайланды және 1830 жылы қайтыс болғанға дейін осы лауазымда қызмет етті. Парламенттік жүйені жақтаған либералды оппозицияның басшысы ретінде Францияның депутаттар палатасының ең белгілі сөйлеушілерінің бірі болды. Шілде революциясы кезінде Луи-Филипп I-нің таққа отыруын қолдады. Саяси және діни тақырыптарға арналған көптеген эсселерінен бөлек, Констант романтикалық махаббат туралы да жазды. Оның автобиографиялық «Le Cahier rouge» (1807) кітабы Стаэль ханымға деген сезімі туралы айтады, ол оның қорғаушысы және серігі болды, әсіресе Коппе айналымында, ал «Адольф» (1816) повесі осы тақырыптағы еңбегінің жарқын мысалы. Ол 19 ғасырдың басындағы еркін либералдық идеологияның жақтаушысы болды. Ол бостандық тұжырымын қалыптастырып, оны мемлекет пен қоғамның адамның өміріне араласуынан қашқақтап, өмір сүруге құқық беретін жағдай деп түсіндірді. Оның идеялары Испаниядағы Триенио либералды қозғалысына, Португалиядағы 1820 жылғы либералды революцияға, Грекияның тәуелсіздік соғысына, Польшадағы қараша көтерілісіне, Бельгия революциясына, сондай-ақ Бразилия мен Мексикадағы либерализмге ықпал етті.
the European writer and politician
Henri Benjamin Constant de Rebecque (kɔ̃stɑ̃; 25 October 1767 – 8 December 1830), or simply Benjamin Constant, was a Swiss political thinker, activist and writer on political theory and religion. A committed republican from 1795, he backed the coup d'état of 18 Fructidor (4 September 1797) and the following one on 18 Brumaire (9 November 1799). During the Consulat, in 1800 he became the leader of the Liberal Opposition. Having upset Napoleon and left France to go to Switzerland then to the Kingdom of Saxony, Constant nonetheless sided with him during the Hundred Days and became politically active again during the French Restoration. He was elected Député in 1818 and remained in post until his death in 1830. Head of the Liberal opposition, known as Indépendants, he was one of the most notable orators of the Chamber of Deputies of France, as a proponent of the parliamentary system. During the July Revolution, he was a supporter of Louis Philippe I ascending the throne. Besides his numerous essays on political and religious themes, Constant also wrote on romantic love. His autobiographical Le Cahier rouge (1807) gives an account of his love for Madame de Staël, whose protégé and collaborator he became, especially in the Coppet circle, and a successful novella, Adolphe (1816), are good examples of his work on this topic. He was a fervent classical liberal of the early 19th century. He refined the concept of liberty, defining it as a condition of existence that allowed the individual to turn away interference from the state or society. His ideas influenced the Trienio Liberal movement in Spain, the Liberal Revolution of 1820 in Portugal, the Greek War of Independence, the November uprising in Poland, the Belgian Revolution, and liberalism in Brazil and Mexico.
Өмірбаян
Анри Бенжамин Констант Лозаннада француз гугеноттарының ұрпақтарының бірі ретінде дүниеге келді. Олар 16 ғасырдағы француз дін соғыстары кезінде Артуадан Швейцарияға қашып келген. Оның әкесі, Жюль Констан де Ребекке, әкесі, ағасы және туысы Жан Виктор де Констан Ребекке сияқты голланд армиясында жоғары шенді офицер болып қызмет етті. Константтың анасы, Генриетта Паулин де Шандье Вилларс, дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болғандықтан, оны екі әжесі тәрбиеледі. Оған Брюссельде (1779) және Нидерландта (1780) жеке репетиторлар сабақ берді. Эрланген протестант университетінде (1783) ол Брауншвейг-Вольфенбюттель герцогинясы София Каролина Маридің сарайына жол тапты. Бір қызбен болған қарым-қатынасынан кейін университетті тастап, Эдинбург университетіне көшті. Ол Эндрю Дунканның үйінде тұрып, Джеймс Маккинтош пен Малкольм Лэйнгпен дос болды. Қаладан кеткен кезде, ол құмар ойындары үшін жинаған қарызын өтеуге уәде берді. 1787 жылы ол Шотландия мен Англияны атпен аралап, континенттік Еуропаға оралды. Сол жылдары еуропалық ақсүйектер, олардың артықшылықтарымен бірге, Жан-Жак Руссоның «Теңсіздік туралы эссесінен» әсер алған Констант сияқты адамдардың қысымына ұшырады. Константтың отбасы оның тегінің бір бөлігін жобаға алғанын сынады. Парижде, Жан-Батист Антуан Суардтың үйінде ол 46 жастағы голланд жазушысы Изабель де Шарриермен танысты, ол кейін Руссоның «Жақындығын» жариялауға көмектесті және оның ағасы Дэвид Луи Констан де Ребеккемен 15 жылдық хат алмасу арқылы жақсы таныс болды. Ол Швейцарияның Коломбье қаласындағы үйінде болған кезде, олар бірлесіп хаттардан тұратын роман жазды. Константты Брауншвейг герцогы Шарль Вильгельм Фердинандтың сарайына тағайындалғанға дейін ол аналық тәрбиеші ретінде оған көмектесті. 1792 жылы Бірінші коалиция соғысы басталғанда ол сарайдан кетіп қалды. Брауншвейкте ол Вильгельмина фон Краммға үйленді, бірақ 1793 жылы олар ажырасты. 1794 жылдың қыркүйегінде ол танымал және бай, әлдеқашан үйленген Гермен де Стальмен танысып, оған қызығушылық танытты. Олар екеуі де Жан Ламберт Тальен мен Талейранды құрметтеді. 1795-1811 жылдар аралығындағы олардың зияткерлік ынтымақтастығы оларды сол кездегі ең танымал зияткерлік жұптардың біріне айналдырды.
Ежелгі және қазіргі бостандық
"Либерал" деп аталатын алғашқы ойшылдардың бірі Констант үлкен саудалық қоғамда бостандықтың практикалық үлгісін ежелгі Римге емес, Ұлыбританияға қарады. Ол "Ежелгілердің бостандығы" мен "Қазіргілердің бостандығы" арасында ерекшелік жасады. Ежелгілердің бостандығы – азаматтарға қоғамдық жиналыстарда пікір алмасып, дауыс беру арқылы саясатқа тікелей әсер ету құқығын беретін, қатысуға негізделген республикалық бостандық болатын. Ол мемлекетті жаңарту рухын жоғары бағалады. Дегенмен, екі мың жыл өткен соң халықтың әдеттері мен қажеттіліктері өзгермегенін ойлаудың ақымақтық екенін айтты. Мемлекеттің динамикасы өзгерді. Ежелгі халықтардың саны қазіргі елдердің мөлшерімен салыстырғанда мардымсыз болды. Ол тіпті халық саны көп болғандықтан, адамның үкімет түріне немесе оның сипатына қарамастан, билікте рөлі болмайтынын дәлелдеді. Констант ежелгі мемлекеттердің азаматтары қоғамдық өмірде көбірек қанағат алса, қазіргі заманғы адамдар жеке өмірін бағалайтынын атап өтті. Константтың деспотизмді үнемі айыптауы француз саяси философтары Жан-Жак Руссо мен Аббе де Маблиге жасаған сын-ескертулеріне сіңген. Константтың пікірінше, француз революциясына ықпал еткен бұл жазушылар билікті бостандықпен шатастырып, мемлекеттің ықпалын кеңейтудің кез келген жолын қолдады. Өзін реформаторлар деп таныстырғандар ежелгі тәртіптің (Ancien Régime) мемлекеттік күшін үлгі етіп алып, Республика атынан ең жоғарғы деспотизмді құрды. Ол деспотизмді үздіксіз айыптап, деспотизмнен туындаған бостандықтың өзара қайшылығын және осы идеологияның мәнсіздігін көрсетті. Сонымен қатар, ол Террор билігін түсініксіз ақылсыздық ретінде бағалады. Франсуа Фюренің сөзімен айтқанда, Константтың "барлық саяси ойы" осы мәселеге, атап айтқанда Террорды қалай ақтауға болатынына байланысты болды. Констант революционерлердің саяси салаға салған залалсыздану инвестицияларын түсінді. Бұл Наполеон жеңілгенге дейін "Жүз күн" ғана сақталды, бірақ Константтың еңбегі монархия мен бостандықты қабылдастыруға мүмкіндік берді. Шын мәнінде, 1830 жылғы француз конституциясы (немесе Хартиясы) Константтың көптеген идеяларының іске асырылуы ретінде қарастырылуы мүмкін: сайланған депутаттар палатасы мен сенаторлар палатасымен қатар тұқым қуалайтын монархия, атқарушы билік жауапты министрлерге жүктелген. Осылайша, Францияда көбінесе назардан тыс қалған, ағылшын-саксондық симпатияларына байланысты, Констант француз конституциялық дәстүрлеріне терең (бірақ жанама) үлес қосты.
Империализм және жаулап алу
Констант империализм мен жаулап алуға қарсы болды, Батыс Үндістанда және басқа да жерлердегі француз отаршылдық саясатын нәсілшіл, әділетсіз және адам теңдігінің негізгі принциптерін бұзушылық деп айыптады. Ол еуропалық емес отаршылдық халықтарға азаматтық және саяси құқықтарды кеңейтуді қолдады. Ол Гаити революциясын қолдады және гаитиліктер құрған институттар еуропалықтар сияқты құрылымдарды құруға еуропалық емес халықтардың қабілеттілігін көрсетеді деп сақты. Ол Грекияның Осман империясынан тәуелсіздігін ынталы түрде қолдады.
Салыстырмалы дін
Констант саяси және әдеби еңбектерінен өзге, дін мен діни сезімді зерттеуге қырық жыл арнады. Оның жарияланымдары адам табиғатындағы, қандай нысанда болса да, мінсіздікке ұмтылумен байланысты әлеуметтік құбылысты түсінуге деген ниетін көрсетеді. Егер оның көріністері қатаң болса, жарылыс сөзсіз болады. Сондықтан, діни сезім қандай формада болса да, бейімделіп, дамуы қажет. Констант саяси биліктің азаматтардың діни сенімдеріне араласпауы керек екенін, тіпті оларды қорғау үшін де араласпауы керек екенін қатысты түрде айтады. Оның ойынша, әр адамның өзі шешуі керек, қайда рухани сергектік, моральдық бағдар немесе сенім табуға болады. Сыртқы билік адамның нанымына әсер ете алмайды, тек оның мүдделеріне ғана әсер ете алады. Ол сондай-ақ, пайдалы деп есептелетін дінді де айыптайды, себебі ол шынайы діни сезімді кемсіртеді. Ол көпқұдайлықтың адамзат прогресімен бірге төмендеуі қажет деп санайды. Адамдардың түсінігі артаған сайын, теизмнің пайдасы да арта түседі. Құдайға сенімнің өзі де эволюциядан өтті. Оның пікірінше, христиандық, әсіресе протестантизм – оның ең төзімді түрі және интеллектуалдық, моральдық және рухани эволюцияның белгісі болып табылады.
Романдар
Констан өмірінде тек бір роман жариялады, ол – «Адольф» (1816), жас, шешім қабылдауға қиналатын адамның үлкен сүйіктісімен болған апатты махаббат оқиғасы. Сезімталдық дәстүрінде жазылған, бірінші тұлғадағы роман «Адольф» жас жігіттің Еленорға, ізгілігі күмәнді әйелге, ғашық болып, одан суыған кездегі ойларын зерттейді. Констан бұл романды екі махаббат туралы автобиографиялық әңгіме ретінде бастаған, бірақ оқырман қауымы бірнеше махаббат оқиғасына қарсы болады деп ойлады. Романның аяқталған нұсқасында бейнеленген махаббат оқиғасы Констанның Анна Линдсеймен болған қарым-қатынасына негізделген деп саналады, ол бұл оқиғаны өз хаттарында сипаттаған («Revue des Deux Mondes» журналы, 1930 жылғы желтоқсан – 1931 жылғы қаңтар). Бұл кітап Шатобрианның «Рене» немесе мадам де Стаэльдің «Коррина» шығармаларымен салыстырылады.
Мұра
Константтың ежелгі және оның заманының бостандығы туралы жазбаларының маңыздылығы оның туындыларын түсінуде үстемдік құрды, сондай-ақ оның Француз революциясын сынауы да маңызды рөл атқарды. Британдық философ және идеялар тарихшысы сэр Исайя Берлин Константқа алғысын білдірді. Константтың кең ауқымды әдеби және мәдени жазбалары (ең ірілері – «Адольф» повесі және салыстырмалы діндердің кең тарихы) әлеуметтік өмірдің негізі ретінде өзіне-өзі құрбан етудің және адамдық сезімдердің күшін баса көрсетті. Осылайша, ол жеке бостандықты жеке және рухани даму үшін өте маңызды, сондай-ақ қазіргі заманға сай деп санаса да, эгоизм мен жеке пайда жеке бостандықтың нағыз мағынасының бір бөлігі емес деп есептеді. Шынайы сезімдер мен өзгеге деген қайырымдылық маңызды болды. Осы тұрғыда оның моральдық және діни ойлары Жан-Жак Руссоның моральдық жазбаларымен және ол діни тарихына қатысты оқыған Иммануил Кант сияқты неміс ойшылдарының ықпалында болды.