Кіріспе

Ниуэдің саяси жүйесі парламенттік өкілді демократиялық тәуелділік негізінде құрылған, онда бас министр үкімет басшысы болып табылады және партиялық емес жүйе қолданылады. Ниуэ Жаңа Зеландиямен еркін қауымдастықта өзін-өзі басқарады және ішкі істеріне толық жауапкершілікті өз мойнына алады. Жаңа Зеландия Ниуэмен кеңесе отырып, сыртқы істер саласындағы жауапкершіліктің бір бөлігін сақтап қалады. 1974 жылғы Ниуэ Конституциясы (ЖЗ) атқару билігін Жаңа Зеландия Королінің және Жаңа Зеландияның генерал-губернаторының құзырына береді. Конституцияда күнделікті практикада осы билікті Ниуэ премьер-министрі мен үш министрден тұратын кабинет жүзеге асыратыны белгіленген. Премьер-министр мен министрлер Ниуэ Ассамблеясының – ұлттық заң шығару жиналысының – мүшелері болуы тиіс. Сот билігі атқару және заң шығару биліктерінен тәуелсіз.

Заң шығарушы билік

Ассамблея үш жылдық мерзімге сайланатын 20 мүшеден тұрады, оның ішінде жалпыұлттық тізім бойынша сайланатын 6 мүше және ауылдық округтерден сайланатын 14 өкіл бар. Сайлауға қатысушылар кем дегенде үш айдан бері тұратын Жаңа Зеландия азаматы болуы керек, ал кандидаттар сайлауға қатысушы болып, кем дегенде он екі айдан бері тұруы тиіс. Спикер мүшелердің арасынан сайланады.

Саяси партиялар мен сайлаулар

Ниуэде саяси партиялар ешқашан маңызды рөл атқарған емес. Қазіргі уақытта саяси партия жоқ, сондықтан сайлауға үміткерлер тәуелсіз кандидаттар ретінде қатысады. Бар болған жалғыз партия – Ниуэ халық партиясы 2003 жылы таратылды. Саяси партиялардың болмауына байланысты, парламентте ресми оппозиция құрылмаған, бірақ үкіметке қарсы дауыс беретін депутаттар бар.

Сот тармағы

Ұлыбританияда отыратын Құпия кеңесінің сот комитеті Ниуэ елінің жоғарғы соты болып табылады. Аралда Апелляциялық сот (2009 жылға дейін Жаңа Зеландияда қызмет еткен) және Ниуэ Жоғарғы соты бар. Қазіргі Жоғарғы сот төрағасы – Крейг Коксхед. Төрағаны Ниуэ үкіметінің ұсынысы бойынша Жаңа Зеландияның генерал-губернаторы тағайындайды.

Ниуэдің халық қорғаушысы

Бастапқыда, Жаңа Зеландияның Корольдік прокуроры кісі өлтіру сияқты ауыр қылмыстармен айыпталғандарға заңдық көмек көрсетті. 1971 жылы Мемлекеттік қорғаушы тағайындау жөніндегі таңдау комитеті Ниуэ үкіметіне кез келген қылмыскерге сотта өкілдік беруді ұсынды. Джон Фунаки (адвокат емес) 1976 жылы Ниуэнің мемлекеттік қорғаушысы қызметін атқарған алғашқы адам болды. Күні бүгінге дейін үкімет Мемлекеттік қорғаушыны қаржыландыруды жалғастыруда.

Әкімшілік бөлімшелер

Ниуэ 14 ауылға бөлінген, әр ауылдың өз ауылдық кеңесі болады, оның мүшелері үш жылдық мерзімге сайланады.

Жергілікті билік

Ниуэдегі жергілікті басқару 1967 жылғы Ниуэ ауылдық кеңесі заңының қағидаларына сәйкес құрылған. Ниуэдегі әрбір ауылдың ауылдық кеңесі болады, олардың өкілеттік мерзімі үш жылды құрайды, содан кейін қайта сайлау өтеді. Ауылдық кеңес мүшелерін сайлау Ниуэ заң шығарушы жиналысының (парламент) мүшелерін сайлауда қолданылатын қағидалар мен ережелерге сәйкес жүзеге асырылады. Ауылдық кеңестің алғашқы отырысында төраға, оның орынбасары және хатшы/қазынашы тағайындалады. Ауылдық кеңес үкіметтен гранттар алады, сондай-ақ донорлық ұйымдар да кейбір даму жобаларын қаржыландырады. Кеңес ауылдың қызметтерін іске асыруға көмектесу үшін көрмелер ұйымдастырып, қаржы жинау шараларын өткізеді.

Ниуэ штатының бас прокуроры

1974 жылы тәуелсіздікке қол жеткізгенге дейін Ниуэде Бас прокурор болған, ол сонымен қатар Жаңа Зеландияның Бас прокуроры қызметін атқарған. Алайда, Ниуэ 1966 жылғы Ниуэ заңын өзгерту арқылы 1996 жылға дейін Бас прокурордың ресми атағын орнатпады. Дегенмен, бұл түзету конституциялық өзгерістерді көптеген жасамады, ал 2004 жылғы Түсіндіру заңының қабылдануы Корольдік заң кеңсесінің Ниуэ үкіметіне заң кеңесін беруін бекітті. Осының нәтижесінде 2004 жылы Бас прокурор лауазымын жою туралы ұсыныс жасалды. Корольдік заң кеңсесінің басшысы мемлекеттік қызметкер ретінде жұмыс істейді, ал Мемлекеттік қызмет комиссиясы қызметкерлердің лауазымдарын белгілейді. Корольдік заң кеңсесі үкіметтік министрліктерге кеңес беруге және қылмыстық қудалау мәселелері бойынша полицияға кеңес беруге жауапты. Ниуэде адвокаттардың жетіспеуіне байланысты, кейбір жағдайларда кеңсе Ниуэ тұрғындарына заңдық көмек көрсетеді. +Ниуэ Бас прокурорының қызмет мерзімі. А’е’ау Семи Эпатикі. 1995 1996 Уорнер Бэнкс. 1997 1999 Тогия Сионехоло*c. 2002 2004 *Ол өзінің қызметінің көп бөлігін Бас прокурор міндетін атқарушы ретінде өткізген болуы мүмкін, себебі Ниуэ үкіметі бұл лауазымды толтыруда қиындықтарға тап болды.