Кіріспе

Патриоттық славян әні

"Эй, славяндар" – славяндарға арналған патриоттық ән және кеңінен панславяндық әнұран саналады. Ол 19-шы және 20-шы ғасырлардың соңында түрлі славян тілінде сөйлейтін ұлттар, қозғалыстар мен ұйымдардың ұлттық әнұраны ретінде бейімделіп, қабылданды. Оның сөзі алғаш рет 1834 жылы Само Томашикпен "Эй, словактар" ("Hej, Slováci") деген атаумен жазылды және содан бері Панславян қозғалысының әнұраны, Сокол қозғалысының ұйымдық әнұраны, сондай-ақ Бірінші Словак Республикасының, Югославияның және Сербия мен Черногорияның ұлттық әнұраны ретінде қызмет етті. 1926 жылы Польшаның ұлттық әнұраны ретінде қабылданған, бірақ Югославиялық нұсқасы баяу темпке ие, көбірек акценттелген және соңғы екі жолды қайталайтын соңғы төрт жолды қайталамады. Әннің авторы белгісіз, бірақ әннің қазіргі нұсқаларында Оскар Данонның Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі аранжировкасы жиі қолданылады. Ол күнделігінде былай деп жазды:

"Егер батыс славян әлемінің маржаны Прага неміс теңізінде жоғалып кетсе, онда менің сүйікті Отаным, Прагадан рухани күш-қуат алатын Словакияны не күтіп тұр? Осы оймен мазаланған мен, "Польша әлі өлмеді, біз тірі болғанша" деген ескі поляк әнін еске алдым. Сол таныс үн менің жүрегімді "Эй, словактар, біздің словак тіліміз әлі тірі!" деп айқайлатып, бөлмеме жүгіріп бардым, шам жағып, үш шумақты қарындашпен күнделікке жазып алдым. Ән бір сәтте аяқталды." (Самуил Томашиктің күнделігі, 2 қараша 1834 жыл)

Томашик өзінің әнін Дабровскийдің "Мазурка" әуенімен орындауға нұсқау берді: "Оны "Польша әлі өлмеді" сияқты әндеңдер". Бұл 1918 жылдан 1941 жылға дейін және 1992 жылдан 2006 жылға дейін Югославияның ұлттық туы болды. Ол жақын арада сөздерді барлық славяндарды қамту үшін өзгертті, соның салдарынан "Эй, славяндар" славян ұлтшылдығы мен панславяндық сезімдер үшін кеңінен танымал шақыру әніне айналды, әсіресе Австрия билігіндегі Батыс славян жерлерінде. Ол көптеген журналдар мен күнтізбелерде жарияланып, саяси жиындарда орындалды, Панславян қозғалысының бейресми әнұранына айналды. Оның танымалдылығы Сокол ("балқұс") дене шынықтыру қозғалысының ұйымдық әнұраны ретінде қабылданғаннан кейін одан әрі артты, ол панславяндық идеалдарға негізделген және Австрия-Мажарстан бойынша белсенді болды. 1905 жылы Люблянада словен ақыны Франс Прешеренге ескерткіш орнату тойында көптеген адамдар "Эй, славяндар" әнін шырқады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл ән майданның екі жағындағы славян сарбаздары ортақ ұлтшылдық сезімдерін білдіру және қантөгістің алдын алу үшін жиі қолданылды. Словакияда "Эй, словактар" әні қазіргі заманғы тарихында, әсіресе революция кезінде словактардың ресми емес этникалық әнұраны болып саналады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін "Nad Tatrou sa blýska" әні Чехословакияның ұлттық әнұранының словак бөлігіне айналып, содан кейін 1993 жылы тәуелсіз Словакияның әнұраны болды, бірақ "Эй, словактар" әлі де көптеген (әдетте ұлтшыл) адамдар үшін "екінші" ұлттық әнұран саналады. Көпшілік пікірге қарамастан, клерфашистік Словакия Республикасының (1939–45 жж.) ресми мемлекеттік әнұраны болған жоқ, бірақ "Hej, Slováci" әні билік партиясы тарапынан қолданылды.

Словак нұсқасы:

Hej, Slováci, ešte naša
slovenská reč žije,
Dokiaľ naše verné srdce
za náš národ bije. Žije, žije, duch slovenský,
bude žiť naveky,
𝄆 Hrom a peklo, márne vaše
proti nám sú vzteky! 𝄇
Jazyka dar zveril nám Boh,
Boh náš hromovládny,
Nesmie nám ho teda vyrvať
na tom svete žiadny;
I nechže je koľko ľudí,
toľko čertov v svete;
𝄆 Boh je s nami: kto proti nám,
toho Parom zmetie. 𝄇
A nechže sa i nad nami
hrozná búrka vznesie,
Skala puká, dub sa láme
a zem nech sa trasie;
My stojíme stále pevne,
ako múry hradné. 𝄆 Čierna zem pohltí toho,
kto odstúpi zradne! 𝄇

Аудармасы:

Эй, словактар, біздің словак тіліміз
әлі де тірі,
Біздің адал жүрегіміз
ұлтымыз үшін соққанша!
Тірі, тірі, словак рухы,
мәңгілікке дейін тірі болады!
𝄆 Күн мен тозақ, сіздің ашуыңыз
бізге қарсы бекер! 𝄇
Тіл сыйы Құдай бізге сеніп тапсырды,
Құдай біздің күңкейі,
Ешкім оны бізден тартып алмауы керек
осы дүниеде!
Адамдар саны қанша болса,
сонша шайтан болсын!
𝄆 Құдай бізбен: бізге қарсы кім болса,
соны Перун жоқ қылады. 𝄇
Тіпті біздің үстімізде қатты дауыл
көтерілсе де,
Тас жарылады, емен сынды,
жер сілкініп тұр!
Біз әрқашан берік тұрамыз,
қамал қабырғалары сияқты. 𝄆 Қара жер оны жұтып қояды,
қайтқандықпен сатқан кім болса! 𝄇

Сербия және Черногория

1991 және 1992 жылдары Югославияның тарауынан кейін, федерацияда тек Сербия мен Черногория қалғанда, «Эй, славяндар» Югославия Федеративтік Республикасының (ФРЮ) ұлттық әнұраны ретінде қолданыла берді. Слободан Милошевич «Эй, славяндар» әнін серб әнұраны ретінде қабылдауды қалаған, бірақ Сербия Социалистік партиясының Бас кеңесі бұрын Югославияға тағайындалған әнді қайта пайдаланудың орынсыз екенін айтып, оған қарсы шықты. Сондықтан Сербияға «Дринадағы наурыз» әні тағайындалды. 2003 жылы ФРЮ Сербия мен Черногория мемлекеттік одағы болып қайта аталды және жаңа ұлттық әнұран қабылданады деп күтілді, бірақ мемлекеттік символдар бойынша келісімге келе алмағандықтан «Эй, славяндар» мемлекеттік әнұран болып қала берді. Осы кезеңде көптеген сербтер бұл әнді ұнатпай, спорттық жарыстар мен футбол матчтарында ойналғанда наразылық білдірді. Черногория халық әні (қазіргі ұлттық әнұран) «Ой, светла маjska zoro» мен Сербияның бұрынғы (қазіргі) ұлттық әнұраны «Боже правде» әндерін кезекпен орындау ұсынылды (Чехословакиядағыдай, олардың әнұраны чех бөлігі «Kde domov můj» және словак бөлігі «Nad Tatrou sa blýska» әндерінен тұрған). Бірақ Черногория Халық партиясы мен Черногория Социалистік Халық партиясының қарсылығынан кейін бұл әрекет тоқтатылды. Сондай-ақ, бұрынғы черногориялық ұлттық әнұран және патриоттық ән «Onamo, 'namo» ұсынылды, бірақ ол да сәтсіз аяқталды және «Эй, славяндар» әнұран болып қала берді. 2006 жылы Черногория мен Сербия одағын таратып, тәуелсіз мемлекеттерге бөлінгеннен кейін бұл мәселе мәнсіз болды, себебі «Эй, славяндар» енді ешбір тәуелсіз мемлекеттің ресми әнұраны ретінде қолданылмайды. Бір қызығы, «Эй, славяндар» оны қолданған елдерден ұзақ өмір сүрді, себебі оны ресми түрде шараның бір бөлігі ретінде соңғы рет ойнаған оқиға 2006 жылғы ФИФА Әлем чемпионатында болды, онда Сербия мен Черногория ұлттық футбол командасы қатысты, бірақ олар ойнаған ел турнир басталғанға дейін бірнеше күн бұрын таратылды. 2015 жылы 2015 жылғы Еуропалық туристік автомобильдер кубогының француз ұйымдастырушылары серб жарыс машинасының жүргізушісі Душан Боркович Пол Рикард трассасында 1-орынды жеңіп алғанда қателікпен «Эй, славяндар» әнін ойнатты.

Танымал мәдениетте

Югославиялық «Биело Дугме» тобы әннің нұсқасын 1984 жылы шыққан, өз атауымен аталатын альбомына жазды. Югославиялық және словениялық «Лайбах» тобы әннің ағылшын және словен тілдеріндегі мәтіндері бар электрондық нұсқасын 2006 жылғы «Volk» альбомына жазды. Ән сондай-ақ 2002 жылғы словениялық «Headnoise» фильмінде де қолданылған.