Экономикада ақша айналымының жалпы көлемі

Кіріспе

Экономикадағы қолданыстағы ақшаның жалпы сомасы

Макроэкономикада ақша ұсынымы (немесе ақша қоры) – белгілі бір уақыт мезетінде халықтың қолындағы ақшаның жалпы көлемі. "Ақшаны" анықтаудың бірнеше тәсілі бар, бірақ стандартты өлшемдерге әдетте айналымдағы валюта (яғни қолма-қол ақша) және талап бойынша салымдар (қаржы институттарының тізіміндегі салымдардың оңай қолжетімді активтері) кіреді. Ақша ұсынымы туралы деректерді әдетте ұлттық статистикалық агенттік немесе елдің орталық банкі тіркейді және жариялайды. Эмпирикалық ақша ұсынысының өлшемдері әдетте M1, M2, M3 және т.б. деп аталады, бұл олардың ақшаның қаншалықты кең анықтамасын қамтитынына байланысты. Нақты анықтамалар елден елге әртүрлі болады, бұл кейде ұлттық қаржы институттарының дәстүрлеріне байланысты. Тіпті M1 сияқты тар агрегаттар үшін де ақша ұсынымының басым бөлігі коммерциялық банктердегі салымдардан тұрады, ал орталық банктер шығарған валюта (банкноттар мен монеталар) қазіргі заманғы экономикалардағы ақша ұсынымының шағын бөлігін ғана құрайды. Халықтың валютаға және банк салымдарына деген сұранысы, сондай-ақ коммерциялық банктердің берілетін несиелері ақша ұсынымының өзгеруіне әсер ететін маңызды факторлар болып табылады. Орталық банктердің ақша-кредит саясаты, ең алдымен пайыздық ставкаларды белгілеу арқылы осы шешімдерге әсер етеді, сондықтан ақша ұсынымы банктік емес ұйымдар, коммерциялық банктер және орталық банктер арасындағы күрделі өзара әрекеттесу нәтижесінде қалыптасады. Монетарист мектебінің қолдауымен сандық теорияға сәйкес, ақша ұсынымының өсуі мен инфляция арасында тығыз себеп-салдар байланысы бар. Әсіресе 1970 және 1980 жылдары бұл идея кең таралды, және сол кезеңде бірнеше ірі орталық банктер ақша ұсынымын қатаң бақылауға тырысты, ақша саясатының мақсаты ретінде ақша ұсынымын тұрақты түрде арттыруды көздеді. Алайда, бұл стратегияның іс жүзінде тиімді болмағаны анықталды, өйткені ақшаға деген сұраныс стратегияның жоспарланғандай жұмыс істеуі үшін тым тұрақсыз болып шықты. Нәтижесінде ақша ұсынымы ақша-кредит саясатындағы басты рөлін жоғалтты, ал орталық банктер бүгінде ақша ұсынымын бақылауға тырыспайды. Олардың назары негізінен пайыздық ставкаларды реттеуге аударылған, дамыған елдерде бұл әдетте ақша ұсынысына ерекше назар аударуға мүмкіндік бермейтін тікелей инфляциялық мақсаттың бір бөлігі ретінде жүзеге асырылады. Дегенмен, ақша ұсынымының өлшемдері ақша-кредит саясатында белгілі бір рөл атқара алады, өйткені орталық банктер жұмыспен қамту және инфляция сияқты маңызды айнымалылардың болашақтағы қозғалысын бағалау үшін бақылайтын көптеген экономикалық көрсеткіштердің бірі болып табылады.

In macroeconomics, money supply (or money stock) refers to the total volume of money held by the public at a particular point in time. There are several ways to define "money", but standard measures usually include currency in circulation (i. e. physical cash) and demand deposits (depositors' easily accessed assets on the books of financial institutions). Money supply data is recorded and published, usually by the national statistical agency or the central bank of the country. Empirical money supply measures are usually named M1, M2, M3, etc., according to how wide a definition of money they embrace. The precise definitions vary from country to country, in part depending on national financial institutional traditions. Even for narrow aggregates like M1, by far the largest part of the money supply consists of deposits in commercial banks, whereas currency (banknotes and coins) issued by central banks only makes up a small part of the total money supply in modern economies. The public's demand for currency and bank deposits and commercial banks' supply of loans are consequently important determinants of money supply changes. As these decisions are influenced by central banks' monetary policy, not least their setting of interest rates, the money supply is ultimately determined by complex interactions between non banks, commercial banks and central banks. According to the quantity theory supported by the monetarist school of thought, there is a tight causal connection between growth in the money supply and inflation. In particular during the 1970s and 1980s this idea was influential, and several major central banks during that period attempted to control the money supply closely, following a monetary policy target of increasing the money supply stably. However, the strategy was generally found to be impractical because money demand turned out to be too unstable for the strategy to work as intended. Consequently, the money supply has lost its central role in monetary policy, and central banks today generally do not try to control the money supply. Instead they focus on adjusting interest rates, in developed countries normally as part of a direct inflation target which leaves little room for a special emphasis on the money supply. Money supply measures may still play a role in monetary policy, however, as one of many economic indicators that central bankers monitor to judge likely future movements in central variables like employment and inflation.

Ақша массасының өлшемдері

Ақша ұсынысының бірнеше стандартты өлшемдері бар, олар тар және кең ақша агрегаттары арасындағы спектр немесе континуум бойынша жіктеледі. Тар өлшемдер тек ең ликвидті активтерді қамтиды: оларды жұмсау үшін ең оңай пайдалануға болады (ақша, чектік шоттар). Кең көлемді өлшемдер ликвидтілігі төмен активтерді қосады (депозиттік сертификаттар және т.б.). Бұл континуум ақшаның әртүрлі түрлерін ақша-кредит саясатымен қаншалықты бақыланатынына сәйкес келеді. Тар өлшемдер ақша-кредит саясатының тікелей әсеріне және бақылауына жататын өлшемдерді қамтиды, ал кең көлемді өлшемдер ақша-кредит саясатының шараларымен тығыз байланысты емес. Ақшаның әртүрлі түрлері әдетте "M" әріптерімен белгіленеді. "M" әдетте M0 (ең тар) мен M3 (кейбір елдерде M4) (ең кең) аралығында болады, бірақ орталық банк хабарламаларында қай "M" белгісіне назар аударылатыны нақты институтқа байланысты. АҚШ үшін "M" әрқайсысының құрамы мынадай:

There are several standard measures of the money supply, classified along a spectrum or continuum between narrow and broad monetary aggregates. Narrow measures include only the most liquid assets: those most easily used to spend (currency, checkable deposits). Broader measures add less liquid types of assets (certificates of deposit, etc.). This continuum corresponds to the way that different types of money are more or less controlled by monetary policy. Narrow measures include those more directly affected and controlled by monetary policy, whereas broader measures are less closely related to monetary policy actions. The different types of money are typically classified as "M"s. The "M"s usually range from M0 (narrowest) to M3 (and M4 in some countries) (broadest), but which "M"s, if any, are actually focused on in central bank communications depends on the particular institution. A typical layout for each of the "M"s is as follows for the United States:

Type of money M0 MB M1 M2 M3 MZM Notes and coins in circulation (outside Federal Reserve Banks and the vaults of depository institutions) (currency) ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ Notes and coins in bank vaults (vault cash) ✓ Federal Reserve Bank credit (required reserves and excess reserves not physically present in banks) ✓ Traveler's checks of non bank issuers ✓ ✓ ✓ ✓ Demand deposits ✓ ✓ ✓ ✓ Other checkable deposits (OCDs), which consist primarily of negotiable order of withdrawal (NOW) accounts at depository institutions and credit union share draft accounts. ✓ ✓ ✓ ✓ Savings deposits✓ ✓ ✓ ✓ Time deposits less than $100,000 and money market deposit accounts for individuals ✓ ✓Large time deposits, institutional money market funds, short term repurchase and other larger liquid assets ✓All money market funds ✓
M0: In some countries, such as the United Kingdom, M0 includes bank reserves, so M0 is referred to as the monetary base, or narrow money. MB: is referred to as the monetary base or total currency. M1: Bank reserves are not included in M1. M2: Represents M1 and "close substitutes" for M1. M2 is a broader classification of money than M1. M3: M2 plus large and long term deposits. Since 2006, M3 is no longer published by the US central bank. However, there are still estimates produced by various private institutions. MZM: Money with zero maturity. It measures the supply of financial assets redeemable at par on demand.

| Ақша түрі | M0 | MB | M1 | M2 | M3 | MZM |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Айналымдағы банкноттар мен монеталар (Федералды резервтік банктерден және сақтаушы мекемелердің кассаларынан тыс) (ақша) | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ |
| Банктердің кассаларындағы банкноттар мен монеталар (кассадағы ақша) | ✓ | | | | | |
| Федералды резервтік банк кредиті (талапкер резервтер және банктерде физикалық түрде жоқ артық резервтер) | ✓ | | | | | |
| Банктік емес эмитенттердің саяхат чектерi | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | | |
| Талап бойынша шоттар | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | | |
| Басқа чекті шоттар (OCD), олар негізінен сақтаушы мекемелердегі (NOW) шоттар мен кредиттік одақтардың дебеттік шоттарынан тұрады | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | | |
| Жинақтау шоттары | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | | |
| 100 000 доллардан кем сомадағы мерзімдік салымдар және жеке тұлғалардың ақша нарығындағы шоттары | ✓ | ✓ | | ✓ | | |
| Ірі мерзімдік салымдар, институционалдық ақша нарығындағы қорлар, қысқа мерзімді қайта сатып алу және басқа да ірі ликвидті активтер | | | | ✓ | ✓ | |
| Барлық ақша нарығындағы қорлар | | | | | ✓ | ✓ |

M0: Кейбір елдерде, мысалы, Ұлыбританияда, M0 банктік резервтерді қамтиды, сондықтан M0 ақша базасы немесе тар ақша деп аталады. MB: ақша базасы немесе жалпы ақшалай ұсыныс деп аталады. M1: Банктік резервтер M1-ге кірмейді. M2: M1 және M1-ге "жақын алмастырғыштар". M2 ақшаны M1-ге қарағанда кеңірек жіктеу. M3: M2 плюс ірі және ұзақ мерзімді салымдар. 2006 жылдан бері АҚШ-тың орталық банкі M3 жарияламайды. Алайда, әртүрлі жеке мекемелер жасаған бағалаулар бар. MZM: Мерзімі жоқ ақша. Бұл сұраныс бойынша номиналды құнымен өтеуге болатын қаржы активтерінің ұсынысын өлшейтін көрсеткіш.

Гонконг

1967 жылы фунт стерлинг құнсызданғанда, Гонконг долларының фунтқа шағылысу бағамы 1 шиллинг 3 пенстен (1 фунт = 16 Гонконг доллары) 1 шиллинг 4½ пенске (1 фунт = 14,5455 Гонконг доллары) дейін өсті, бірақ бұл фунт стерлингтің АҚШ долларына қатысты құнсыздануын толығымен өтемеді (1 АҚШ доллары = 5,71 Гонконг долларынан 1 АҚШ доллары = 6,06 Гонконг долларына дейін өзгерді). 1972 жылы Гонконг доллары АҚШ долларына 1 АҚШ доллары = 5,65 Гонконг доллары бағамымен бекітілді. 1973 жылы бұл көрсеткіш 5,085 Гонконг долларына дейін төмендетілді. 1974 жылдан 1983 жылға дейін Гонконг доллары еркін айналымда болды. 1983 жылдың 17 қазанында валюталық кеңес жүйесі арқылы валюта 1 АҚШ доллары = 7,80 Гонконг доллары бағамымен бекітілді. 2005 жылдың 18 мамырынан бастап, ең төменгі кепілдік деңгейімен қатар, Гонконг доллары үшін Американдық долларға шаққанда 7,75 жоғарғы кепілдік деңгейі белгіленді. Ең төменгі деңгей 2005 жылдың 23 мамырынан 20 маусымына дейін аптасына 100 пипспен 7,80-ден 7,85-ке дейін төмендетілді. Гонконг Монетарлық Авторитеті бұл қадамның Гонконг пен АҚШ-тағы пайыздық ставкалар арасындағы айырмашылықты қысқарту мақсатында жасалғанын мәлімдеді. Гонконг долларын белгілі бір диапазон ішінде саудалауға рұқсат етудің тағы бір мақсаты – Гонконг долларын юаньның қайта бағалануына байланысты спекуляциялық ставкалары үшін делдал ретінде пайдаланудан сақтау. Гонконгтың Негізгі Заңы және Қытай-Британдия ортақ декларациясы Гонконгтың валюта шығару құқығы бойынша толық автономияны сақтайтынын қарастырады. Гонконгтағы валюта аумақтың де-факто орталық банкі – Гонконг Монетарлық Авторитетінің бақылауымен үкімет және үш жергілікті банк тарапынан шығарылады. Банкноттар Гонконг Банкнот Баспаханасында басылады. Банк Гонконг долларын тек АҚШ долларындағы эквивалентті сома депозитте болған жағдайда ғана шығара алады. Валюталық кеңес жүйесі Гонконгтың барлық ақша базасының байланысты айырбас бағамы бойынша АҚШ долларымен қамтамасыз етілуін қамтамасыз етеді. Осы қамтамасыз ету үшін қажетті ресурстар әлемдегі ең ірі ресми резервтердің бірі болып табылатын Гонконгтың айырбас қорында сақталады. Гонконгтың АҚШ долларындағы үлкен депозиттері бар, 2014 жылдың қыркүйегіне қарай ресми валюталық резервтері 331,3 миллиард АҚШ долларын құрады.

In 1967, when sterling was devalued, the Hong Kong dollar's peg to the pound was increased from 1 shilling 3 pence (£1 = HK$16) to 1 shilling 4½ pence (£1 = HK$14.5455) although this did not entirely offset the devaluation of sterling relative to the US dollar (it went from US$1 = HK$5.71 to US$1 = HK$6.06). In 1972 the Hong Kong dollar was pegged to the US dollar at a rate of US$1 = HK$5.65. This was reduced to HK$5.085 in 1973. Between 1974 and 1983 the Hong Kong dollar floated. On October 17, 1983, the currency was pegged at a rate of US$1 = HK$7.80 through the currency board system. As of May 18, 2005, in addition to the lower guaranteed limit, a new upper guaranteed limit was set for the Hong Kong dollar at 7.75 to the American dollar. The lower limit was lowered from 7.80 to 7.85 (by 100 pips per week from May 23 to June 20, 2005). The Hong Kong Monetary Authority indicated that this move was to narrow the gap between the interest rates in Hong Kong and those of the United States. A further aim of allowing the Hong Kong dollar to trade in a range is to avoid the HK dollar being used as a proxy for speculative bets on a renminbi revaluation. The Hong Kong Basic Law and the Sino British Joint Declaration provides that Hong Kong retains full autonomy with respect to currency issuance. Currency in Hong Kong is issued by the government and three local banks under the supervision of the territory's de facto central bank, the Hong Kong Monetary Authority. Bank notes are printed by Hong Kong Note Printing. A bank can issue a Hong Kong dollar only if it has the equivalent exchange in US dollars on deposit. The currency board system ensures that Hong Kong's entire monetary base is backed with US dollars at the linked exchange rate. The resources for the backing are kept in Hong Kong's exchange fund, which is among the largest official reserves in the world. Hong Kong also has huge deposits of US dollars, with official foreign currency reserves of 331.3 billion USD as of September 2014.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда тек екі ресми өлшем бар. M0 "кең ақша базасы" немесе "тар ақша" деп аталады, ал M4 "кең ақша" немесе жай ғана "ақша ұсынысы" деп аталады. M0: Айналымдағы банкноттар мен монеталар, сондай-ақ банктердің Англия банкіндегі резервтік балансы. (Банк 2006 жылдың мамыр айында Ақша нарығы реформасын енгізген кезде, M0 жариялауды тоқтатты және оның орнына айналымдағы банкноттар мен монеталарға қоса, Англия банкіндегі резервтік балансқа қатысты деректерді жариялай бастады.) M4: Банктерден тыс қолма-қол ақша (яғни, халық пен банк емес фирмалар арасында айналыста) плюс жеке сектордың бөлшек сауда банктері мен құрылыс қоғамдарының депозиттері, плюс жеке сектордың көтерме сауда банктері мен құрылыс қоғамдарының депозиттері және депозиттік сертификаттары. 2010 жылы Ұлыбританиядағы ақшаның жалпы (M4) ұсынысы 2,2 триллион фунт стерлингті құрады, ал айналымдағы нақты банкноттар мен монеталардың жалпы сомасы 47 миллиард фунт стерлингті құрады, бұл ақша ұсынысының нақты көлемінің 2,1% -ы. Ақшаның әртүрлі сақталымын көрсету үшін ақша ұсынысының бірнеше әртүрлі анықтамасы бар. Банктік депозиттердің сипатына байланысты, әсіресе мерзімді жинақ шоттарының депозиттеріне байланысты, M4 ақшаның ең аз ликвидті өлшемін көрсетеді. Ал M0 ақша ұсынысының ең ликвидті өлшемі болып табылады.

Маңыздылығының төмендеуі

1970-ші жылдардың ортасынан бастап және одан кейінгі онжылдықтарда ақша айналысының өзгеруі мен табыс немесе бағалардағы өзгерістер арасындағы эмпирикалық байланыс бұзылды, сондай-ақ ақша сұранысының (немесе, эквивалентті түрде, айналым жылдамдығының) кем дегенде қысқа және орта мерзімде тұрақсыз екенін көрсететін нақты дәлелдер пайда болды, бұл ақша-кредиттік саясат үшін маңызды уақыт есебінде. Бұл орталық банктер үшін ақша сомасын бақылауды аз пайдалы етті және ақша-кредиттік саясат құралы ретінде ақша ұсынысының төмендеуіне әкелді. Оның орнына орталық банктер көбінесе пайыздық ставкаларды тікелей басқаруға көшті, бұл ақша сұранысының өзгеруіне байланысты ақша ұсынысының ауытқуына мүмкіндік берді, бұл ақша сомасына ерекше назар аударуға шектеу қойды. АҚШ-та ақша сомасын бақылау стратегиясы 1979 жылдан бастап Федералдық резерв төрағасы Пол Волкердің басшылығымен сыналып көрілді, бірақ ол тиімсіз деп танылды және кейіннен тоқтатылды. Бенджамин Фридманның сөзіне сәйкес, ақша-кредиттік саясатының бір бөлігі ретінде ақша ұсынысына белсенді түрде әсер етуге тырысатын орталық банктердің саны азайып, нөлге жақындап келеді. Ақша айналысының өзгеруі коммерциялық банктердің қызметі және жалпы экономикалық жағдай туралы ақпаратты қамтуы мүмкін, бұл жұмыспен қамту және инфляция сияқты болашақ өзгерістерді бағалау үшін пайдалы. Алайда, осы жағынан да ақша айналысының деректері әртүрлі нәтижелер көрсетті. Мысалы, АҚШ-та Conference Board Leading Economic Index бастапқыда нақты ақша айналысының (M2) компонентін 10 жетекші көрсеткіштің бірі ретінде қамтыды, бірақ 1989 жылдан бері жетекші көрсеткіш ретінде нашар өнім көрсеткенін анықтағаннан кейін 2012 жылы оны индекстен алып тастады.