Кіріспе

Рим авторы Публий (немесе Флавий) Вегеций Ренат, Вегеций деп белгілі, Кейінгі Рим империясының (IV ғасырдың соңы) жазушысы болған. Оның өмірі мен лауазымы туралы оның қалған екі еңбегінен басқа ештеңе белгісіз: Epitoma rei militaris (De re militari) және ветеринариялық медицинаға арналған аз танымал Digesta Artis Mulomedicinae нұсқаулығы. Ол өзінің Epitoma rei militaris еңбегінің кіріспесінде өзін христиан деп жариялайды.

Жұмыстың уақыты

Оның Epitoma rei militaris еңбегінде айтылған соңғы оқиға – император Грацианның өлімі (383 жыл); ал еңбек туралы ең алғашқы мәлімет – 450 жылы Константинопольде жазған Флавий Евтропийдің subscriptio-сы, ол қолжазбалардың екі түрінің бірінде кездеседі, бұл қолжазба дәстүрінің бұрыннан бөлінгенін көрсетеді. Евтропий Константинопольде болғанына қарамастан, ғалымдар Вегецийдің Батыс Рим империясында жазғанын жақтайды. Вегеций еңбегін 450 жылы өңделмеген қолжазбалар түрінде Теодосий императорға, ad Theodosium imperatorem деп арнаған; оның кім екені даулы: кейбір ғалымдар оны Теодосий I деп санайды, ал басқалары Отто Сикке сүйеніп, оны кейінгі Валентиний III-ге жатқызады, соның салдарынан еңбек 430–435 жылдар аралығында жазылған болуы мүмкін. Гоффарт бұл кейінірек жасалғанын қолдайды, бұл еңбек Аэтий билік құрған кездегі әскери жаңаруды қолдау мақсатында жазылған болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Әскери патшалық эпитомасы

Вегецийдің еңбегі негізінен әскери ұйымдастыру және соғыстағы нақты жағдайларға қалай ден қою керектігіне баса назар аударады. Вегеций лагерьді қалай бекіту және ұйымдастыру, әскерді қалай даярлау, тәртіпсіз әскерлерді қалай басқару, шайқасқа қалай кірісу, қалай жорық жасау, формацияны қалай құру және легионда ұйымдастыру мен батылдықты арттырудың көптеген пайдалы тәсілдерін түсіндіреді. Г. Р. Уотсонның айтуынша, Вегецийдің "Epitomaсы" – "қазірге дейін толығымен сақталған жалғыз ежелгі римдік әскери нұсқаулық". Дегенмен, Уотсон оның құндылығына күмәнданады, себебі Вегеций "тарихшы да емес, сарбаз да емес: оның еңбегі – әртүрлі дәуірлерден алынған материалдардан ойсыз құрастырылған, үйлесімсіздіктер жиынтығы". Оның өзінің мәлімдемесіне сәйкес, осы көне деректердің авторлары – Катон Ескі, Корнелий Цельс, Фронтин, Патерн және Август, Траян мен Адрианның императорлық жарлықтары (1.8). Бірінші кітабы – әскер реформасын қажет ететіні туралы шақыру; ол Рим империясының әскери құлдырауын айқын көрсетеді. Вегеций сонымен қатар ерте империя әскерінің ұйымдастырылуын, дайындығын және жабдықталуын егжей-тегжейлі сипаттайды. Үшінші кітабы – әскери нақыл сөздер жинағы, олар (екі дәуірдің әскери жағдайларының ұқсастығын ескере отырып) Вильгельм ІІ-ден Фридрих Ұлына дейінгі әрбір еуропалық қолбасшы үшін әскери білімнің негізі болды. Ол ағылшын, француз (Жан де Мюн және басқалар), итальян (Флоренция судьясы Боно Джамбони және басқалар), каталон, испан, чех және идиш тілдеріне баспа өнері ойда келгенге дейін аударылды. Алғашқы басылымдары Утрехт (1473), Кельн (1476), Париж (1478), Рим (Veteres de re mil. scriptores, 1487) және Пиза (1488) қалаларында жарық көрді. 1475 жылы Людвиг Хоэнвангтың неміс тіліндегі аудармасы Ульмде жарық көрді. XVIII ғасырда маршал Пюисегур сияқты сарбаз өзінің еңбектерін осы мойындалған үлгіге негіздесе, Вегеций өмір бойында рим армиясының кемшіліктерін атап көрсеткен. Ол үшін империяның ертедегі армиясын мақтаған. Ол легионерлердің жоғары деңгейіне, офицерлік құрамның және оқудың сапасына ерекше мән берді. Бірақ шындығында Вегеций шындықты емес, идеалды бейнелеген болар. Ерте империяның армиясы күшті болғанмен, Вегеций сипаттағандай жақсы болғанына көз жеткізу қиын. Атап айтқанда, Вегеций көрсеткен 5 фут 10 дюймдік ең төменгі бой мөлшері римдіктердің көпшілігін қабылдаудан шығарар еді (римдік фут және дюйм болғандықтан, 5'10" римдік болар еді, бұл римдіктердің (итальяндықтардың) орташа бойынан сәл жоғары, 79 жылы Геркуланумнан табылған сүйектер бойынша анықталды). Рим императоры Валентиан (364–375) бой мөлшерін 5'7" римдікке дейін төмендеткен, бұл тең. Рим легионының идеалданған қасиеттерін мақтауға қарамастан, Вегецийдің "De Re Militari" ертедегі Рим империясының табысына және оның құлдырауының әскери себептеріне қатысты сенімді және пайдалы түсініктер береді.

Аудармалар

Вегецийдің әскери институты, лейтенант Джон Кларктың алғы сөзі мен түсіндірмелерімен аударылған, Лондон, 1767. Қысқартылған қайта басылым (IV және V кітаптар жойылды): Римдіктердің әскери институты, Әскери қызмет баспасы, Харрисбург, Пенсильвания, 1944. Вегеций: Әскери ғылымның анықтамасы, Н. П. Милнердің түсіндірмелері мен кіріспесімен аударылған, Тарихшыларға арналған аударма мәтіндері, 16-том, Ливерпуль: Ливерпуль университетінің баспасы, 1993. (1996 жылғы екінші басылым; 2011 жылғы екінші түзетілген басылым). Het Romeinse leger, голланд тілінен аударған Фик Мейер, Polak/Van gennep Publishers, Амстердам, 2004.