Кіріспе
Италияның автономиялық провинциясы, Италияның әкімшілік бөлігі (Südtirol, ; , ˈalto ˈaːdidʒe; ) – Солтүстік Италиядағы автономиялық провинция. Неміс және итальян тілдеріндегі ресми атаулардың ағылшын тіліне аудармасы Больцано – Оңтүстік Тироль автономдық провинциясы болуы мүмкін, бұл аймақтағы көптілділік пен әртүрлі атаулардың қолданылуын көрсетеді. Тренто автономдық провинциясымен бірге Оңтүстік Тироль Трентино-Альто-Адидже/Южный Тироль автономдық аймағын құрайды. Провинция Италияның ең солтүстігінде орналасқан, ауданы бойынша екінші орында тұр және 2021 жылғы мәліметтерге сәйкес, жалпы халқы шамамен 534 000 адамды құрайды. Оның астанасы және ең ірі қаласы – Болцано (Бозен; немесе Булсан). Провинция кең ауқымды заң шығару және атқару биліктерінен тұратын, өзін-өзі басқарудың жоғары деңгейіне ие, сондай-ақ кірістің 90% -ын сақтап қалуға мүмкіндік беретін салық режиміне ие, бірақ мемлекеттік бюджетке үлес қосушы болып қалады. 2016 жылғы мәліметтер бойынша, Оңтүстік Тироль Италиядағы ең бай провинция және Еуропалық Одақтағы ең бай провинциялардың бірі. Еуропалық Одақтың кең контекстінде провинция Тироль – Оңтүстік Тироль – Трентино еурорегионының үш мүшесінің бірі болып табылады, бұл Тирольдің тарихи аймағымен дерлік толық сәйкес келеді. Басқа мүшелері – солтүстік және шығыста Австрияның Тироль федералды штаты, оңтүстікте Италияның Тренто автономдық провинциясы. 2011 жылғы халық санауына сәйкес, халықтың 62,3% неміс тілін (жазбаша түрінде стандартты неміс тілі және сөйлеу тілінде австро-бавария диалектісі) алғашқы тілі ретінде қолданады; халықтың 23,4% итальян тілінде сөйлейді, негізінен екі ірі қаланың (италиян тілінде басымдыққа ие Болцано және неміс тілінде шамалы басымдыққа ие Меран) маңында және ішінде; 4,1% рето-роман тіліне жататын ладин тілінде сөйлейді; халықтың 10,2% (көбінесе жақында келген иммигранттар) итальян және неміс тілінен өзге ана тілінде сөйлейді. Оңтүстік Тирольдегі 116 муниципалитеттердің 103-інде неміс тілі, сегізінде ладин тілі, ал бесеуінде итальян тілі басым. Оңтүстік Тирольді итальяндықтандыру және 1918 жылдан кейін Италияның қалған бөлігінен итальяндықтардың көшіп келуі жергілікті демографиялық жағдайды айтарлықтай өзгертті.
the Italian administrative division
South Tyrol (Südtirol, ; , ˈalto ˈaːdidʒe; ) is an autonomous province in northern Italy. An English translation of the official German and Italian names could be the Autonomous Province of Bolzano – South Tyrol, reflecting the multilingualism and different naming conventions in the area. Together with the autonomous province of Trento, South Tyrol forms the autonomous region of Trentino Alto Adige/Südtirol. The province is the northernmost of Italy, the second largest with an area of , and has a total population of about 534,000 inhabitants as of 2021. Its capital and largest city is Bolzano (Bozen; or Bulsan). The province is granted a considerable level of self government, consisting of a large range of exclusive legislative and executive powers and a fiscal regime that allows it to retain 90% of revenue, while remaining a net contributor to the national budget. As of 2016, South Tyrol is the wealthiest province in Italy and among the wealthiest in the European Union. In the wider context of the European Union, the province is one of the three members of the Tyrol–South Tyrol–Trentino Euroregion, which corresponds almost exactly to the historical region of Tyrol. The other members are the Austrian federal state Tyrol to the north and east, and the Italian autonomous province of Trento to the south. According to the 2011 census, 62.3% of the population used German as their first language (standard German in the written form and the South Tyrolean dialect of Austro Bavarian in the spoken form); 23.4% of the population spoke Italian, mainly in and around the two largest cities (Bolzano, with an Italian speaking majority, and Meran, with a slight German speaking majority); 4.1% spoke Ladin, a Rhaeto Romance language; 10.2% of the population (mainly recent immigrants) spoke another native language in addition to Italian and German. Of 116 South Tyrolean municipalities, 103 have a German speaking, eight a Ladin speaking, and five an Italian speaking majority. The Italianization of South Tyrol and the settlement of Italians from the rest of Italy after 1918 significantly modified local demographics.
Атауы
Оңтүстік Тироль (кейде Оңтүстік Тироль) – провинция үшін ағылшын тілінде ең көп қолданылатын термин, және оның қолданылуы оның тарихи Тироль графлығының оңтүстік бөлігінен құрылғандығын көрсетеді, бұл Киелі Рим империясының бұрынғы мемлекеті және Габсбургтер Австрия империясының тәждік жері болған. Неміс және ладин тілдерінде сөйлейтіндер әдетте аймақты Südtirol деп атайды; итальян тіліндегі эквиваленті Sudtirolo (кейде Sud Tirolo деп жіктеледі) көбірек таралған. Алто-Адидже (ағылшын тілінен аударғанда: "Жоғарғы Адиже"), провинцияның итальяндық атауларының бірі, ағылшын тілінде де қолданылады. Бұл термин Наполеон Бонапарттың кезінде Адиже өзені бойындағы саяси бөлімшелердің атауы болды, ол Италияның Наполеондық Корольдігінің бөлігі Альто-Адидже департаментін құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін провинция құрылғаннан кейін ол итальян тіліндегі атау ретінде қайта қолданылды және Оңтүстік Тирольдің мәжбүрлі итальяндығының символы болды. Бүгінде провинцияның неміс тіліндегі ресми атауы Autonome Provinz Bozen – Südtirol. Неміс тілінде сөйлейтіндер оны провинция деп емес, штат (Land) деп атайды (Германия мен Австрияның штаттары сияқты). Облыстық мекемелер Landes префиксімен аталады, мысалы, Landesregierung (мемлекеттік үкімет) және Landeshauptmann (губернатор). Итальян тіліндегі ресми атауы – Provincia autonoma Bolzano – Alto Adige, ладин тілінде Provinzia autonoma Bulsan – Südtirol.
Италияның қосылуы
Оңтүстік Тироль әкімшілік бірлік ретінде Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қалыптасты. 1915 жылғы Лондон шартында одақтастар Италияға осы аймақты өз жақтарына соғысқа қатысуға ынталандыру үшін уәде еткен. 1918 жылға дейін ол Австро-Венгрияның Тироль княздық округінің құрамында болды, бірақ негізінен неміс тілінде сөйлейтін бұл аймақ 1918 жылдың қарашасында соғыс аяқталғанда Италия тарапынан басып алынып, 1919 жылы Италия Корольдігіне қосылды. Бүгінгі күнгі провинция 1926 жылы Италия Корольдігінің әкімшілік реформасынан кейін құрылды және Тренто провинциясымен бірге жаңа құрылған Венеция Тридентина («Трентино-Венация») аймағына енгізілді. Италия фашизмінің күшеюімен жаңа режим Оңтүстік Тирольді итальяндықтандыруға бағытталды. Неміс тілі мемлекеттік қызметтен шығарылып, неміс тіліндегі білім беру ресми түрде тыйым салынды, ал неміс газеттері цензураланды (фашистік «Alpenzeitung» газетінен басқа). Режим сондай-ақ Италияның басқа аймақтарынан көшіп келгендерді де қолдады. Адольф Гитлер мен Бенито Муссолини арасындағы одақ Оңтүстік Тирольдің нацистік Германияға қосылған Австрияның тағдырымен бірге болмайтынын мәлімдеді. Екі диктатор неміс тілді халықты неміс басқаратын аймаққа көшіруге немесе Италия бойынша таратуға келісті, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы олардың жоспарларын толық орындауына кедергі келтірді. Әрбір азаматқа неміс мәдени сәйкестігінен бас тартып, фашистік Италияда қалу немесе мәдени сәйкестігін сақтап қалу үшін нацистік Германияға өз отанын тастап кету мүмкіндігі берілді. Бұл Оңтүстік Тирольдік отбасылардың бөлінуіне әкелді. Халық үшін бұл шиеленісті жағдайда Малс қаласының тұрғыны Вальтер Кальдонацци дін қызметкері Генрих Майердің басқаруымен қарсылық көрсету тобының құрамында болды. Олар V-1 зымырандары, V-2 зымырандары, «Tiger» танктері, «Messerschmitt Bf 109» және «Messerschmitt Me 163 Komet» және басқа да ұшақтарды шығаратын өндіріс орындары туралы жоспарлар мен ақпаратты одақтастарға жеткізді. Топ соғыстан кейін Австрия, Бавария және Оңтүстік Тирольді қамтитын монархиялық басқару формасымен тәуелсіз Австрия құруды жоспарлады. 1943 жылы Италия үкіметі одақтастармен келісімге келген кезде, аймақ нацистік Германия тарапынан басып алынды, ол оны Альпілік таулы аймақтар операциясы аймағы ретінде қайта ұйымдастырып, Гауляйтер Франц Хофердің басқаруына берді. Соғыс аяқталғанға дейін аймақ Германия Рейхына (Беллуно провинциясы қоса алғанда) де-факто қосылды. Нацистік режим құлағаннан кейін 1945 жылы Италия билігі қайта орнатылды.
Грубер-де-Гаспери келісім
Соғыстан кейін одақтастар провинцияның Италияның бір бөлігі болып қалатынын шешті, бірақ неміс тілді халыққа маңызды деңгейде өзін-өзі басқару құқығы берілді. Италия мен Австрия 1946 жылы неміс азшылығының құқықтарын мойындаған келісімге келді. Италияның премьер-министрі, Трентино тумасы Алсиде Де Гаспери, өзінің азаматтарына да осындай автономияны таратуды қалады. Осының нәтижесінде Трентино-Альто-Адидже / Тироль Этцланд деп аталатын аймақ құрылды. 1946 жылдың қыркүйегінде Италия мен Австрияның сыртқы істер министрлері Грубер-Де Гаспери келісіміне қол қойды, ол Трентино және Оңтүстік Тирольдің автономды провинцияларынан тұратын Трентино-Оңтүстік Тироль автономды аймағын құрды. Неміс және итальян тілдерінің екеуі де ресми тілдер деп жарияланды және неміс тіліндегі білім беруге қайта рұқсат берілді. Дегенмен, біріктірілген аймақта итальяндықтар көпшілікті құрады. Бұл, сондай-ақ, жаңа итальян тілінде сөйлейтін иммигранттардың келуіне байланысты, Оңтүстік Тироль тұрғындарының арасында күшті наразылық тудырды, ол Befreiungsausschuss Südtirol (BAS – Оңтүстік Тирольді азат ету комитеті) жасаған террористік актілерге әкелді. Алғашқы кезеңде нысанаға тек мемлекеттік ғимараттар мен фашистік ескерткіштер алынды. Екінші кезең қанды болды, нәтижесінде 21 адам қаза тапты (15 итальяндық қауіпсіздік күштерінің қызметкері, екі бейбіт тұрғын және төрт террорист).
Оңтүстік Тироль
Оңтүстік Тироль мәселесі (Südtirolfrage) халықаралық деңгейде көтерілді. Соғыстан кейінгі келісімді Аустрия үкіметі қанағаттандырмайтын деп есептегендіктен, Италиямен қарым-қатынаста үлкен шиеленіс тудырып, 1960 жылы БҰҰ қарауына алынды. 1961 жылы жаңа келіссөздер өтті, бірақ олар терроризмге қарсы күрес салдарынан нәтижесіз аяқталды. Мәселе 1971 жылы Аустрия мен Италия арасында жаңа шартқа қол қойылып, ратификацияланғаннан кейін шешілді. Аталған шартта Оңтүстік Тирольдегі даулар Гаага халықаралық сотына жіберілетіні, провинция Италия құрамында кең автономия алатыны және Австрия Оңтүстік Тирольдің ішкі істеріне араласпайтыны белгіленді. Жаңа келісім тараптарды толыққанды қанағаттандырды, нәтижесінде сепаратистік шиеленіс тез арада басылды. 1972 жылы берілген автономиялық мәртебе өзін-өзі басқарудың жоғары деңгейіне алып келді, сонымен қатар аймаққа жиналған салықтардың шамамен 90% -ын қалдыруға мүмкіндік берді.
Өзін-өзі басқару
1992 жылы Италия мен Австрия 1972 жылғы келісім негізінде автономия мәселесі бойынша дауларын ресми түрде аяқтады. Кең өзін-өзі басқару құқығы – Кортина-д'Ампеццо/Анпецо, Ливиналлонго-дель-Колди-Лана/Фодом және Колле-Санта-Люсия/Колл қалаларының муниципалитеттері референдумда Венетодан бөлініп, фашистік үкімет кезінде ажыратылған провинцияға қайта қосылуын сұрау себептерінің бірі.
Еуроөңір
1996 жылы Тироль-Оңтүстік Тироль-Трентино еурорегионы Австрияның Тироль штаты мен Италияның Оңтүстік Тироль және Трентино провинциялары арасында құрылды. Бұл қауымдастықтың шекарасы тарихи Тироль графтығының шекарасына сәйкес келеді. Оның мақсаты – көптеген салаларда аймақтық бейбітшілік, өзара түсіністік және ынтымақтастықты дамыту. Аймақтардың жиналыстары түрлі шараларда бірлесіп отырып, Брюссельде Еуропалық Одақпен байланыс кеңсесін құрды.
Әкімшілік бөлімшелер
Облыс сегіз округке (немісше: Bezirksgemeinschaften, итальянша: ) бөлінген, олардың бірі – Болцано қаласы. Әр округты президент және округтік комитет және округтік кеңес деп аталатын екі орган басқарады. Округтар муниципалитеттер арасындағы дауларды шешуге, сондай-ақ жолдар, мектептер және қарттар үйлері сияқты әлеуметтік қызметтерді ұсынуға жауапты. Облыс тағы 116 Gemeinden немесе comuni-ге бөлінеді.
Таулар
Альпілік қауымдастықтың мәліметтері бойынша Оңтүстік Тирольде Шығыс Альп тауларының 13 тау тобы орналасқан, олардың ішінде тек Сарнтал Альпі толығымен ұлттық шекарада орналасқан. Қалған он екі тау тобы (батыстан бастап, сағат тілі бойынша): Сесвенна тобы, Эцталь Альпі, Стубай Альпі, Зилертал Альпі, Венедигер тобы, Ризерфернер тобы, Вильгратнер таулары, Карник Альпі, Доломиттер, Флеймсталь Альпі, Нонсберг тобы және Ортлер Альпі. Ерекше атауға лайық Доломиттер, олардың бір бөлігі 2009 жылы ЮНЕСКО-мен «Доломиттер – Әлемдік мұра» деп танылды. Ал кейбір жеке массивтер мұздықтарға жақын және күшті мұздықтарды көрсетеді (әсіресе Ортлер Альпісінде және Альптың басты жотасында), бірақ Оңтүстік Тирольдегі таулардың көп бөлігінің биіктігі аралығында болады. Көптеген шыңдардың арасында Доломиттер Альпідегі ең биік таулар болып табылады. Көптеген шыңдардың ішінде альпинистік немесе мәдени маңызы бар үш шың ерекше көзге түседі: Оңтүстік Тирольдегі ең биік тау – Ортлер, елдің «символы» – Шлерн және альпинизмнің орталығы – Дрей Зиннен. Басқа да белгілі таулар: Кёнигшпицце, Вайскугель, Симилаун, Хохвильде, Сарнер Вайсхорн, Хохфейлер, Дрейхерншпицце, Хохгалл, Пейтлеркофел, Лангкофел және Розенгартенспицце. Оңтүстік Тирольдің жалпы аумағының шамамен 34% –ы альпілік жайылымдарды құрайды (оның ішінде үлкен Альпе ди Сиузи жайылымдары да бар). Басты аңғарлар бойында тау жоталары көптеген жерлерде жұмсақ террасалы ландшафттармен аңғар түбіне дейін төмендейді, бұл бұрынғы аңғар жүйелерінің геологиялық қалдықтары. Бұрынғы құрғақ таулар мен бұрын батпақты немесе терең ойылған аңғар түбінің арасында орналасқан бұл аймақтар, «Миттельгебирге» деп аталады (мысалы, Шлерн аймағын қоса алғанда), қоныстану тарихы тұрғысынан ерекше маңызға ие.
The extensive mountain landscapes, about 34% of the total area of South Tyrol, are alpine pastures (including the of the great Alpe di Siusi). Along the main valleys, the mountain ranges descend in many places to valley bottoms over gently terraced landscapes, which are geological remains of former valley systems; situated between inhospitable high mountains and formerly boggy or deeply incised valley bottoms, these areas known as the "Mittelgebirge" (including, for example, the Schlern area) are of particular importance in terms of settlement history.
Өзендер
Оңтүстік Тирольдің үш негізгі аңғары – Адиге аңғары, Эйсак аңғары және Пустер аңғары. Олар Мұз дәуіріндегі Адиге мұздығы және оның салаларымен қалыптасқан. Оңтүстік Тирольдің батысындағы Адиге аңғарының ең биік бөлігі, Ресхеннен Тёлльге дейін (шамамен) Мераноның жанындағы аймақ Виншгау деп аталады; Болцанодан Салунер Клаузеге дейінгі ең оңтүстік бөлігі Уберэч және Унтерландқа бөлінеді. Одан әрі Адиге аңғары оңтүстікке қарай жалғасып, Веронада По жазығымен бірігеді. Болцанода Эйсак аңғары Адиге аңғарына қосылады. Эйсак аңғары Болцанодан солтүстік-шығысқа қарай Франценфестеге дейін созылады, онда ол Випп аңғарымен бірігеді. Випп аңғары бастапқыда солтүстік-батысқа қарай, содан кейін Бреннер асуы арқылы солтүстікке қарай Инсбрукке дейін жалғасады. Бриксен қаласында Эйсак аңғары Пустер аңғарымен кездеседі, ол Брунектен өтіп, Тоблахер Сател арқылы Лиенцке жетеді. Үш негізгі аңғардан басқа, Оңтүстік Тирольде көптеген қосалқы аңғарлар бар. Ең маңызды және халыққа толы қосалқы аңғарлар (батыстан шығысқа қарай) – Сулден, Шналс, Ультен, Пассейер, Риднаун, Сарнтал, Пфич, Грёден, Гадертал, Тауферер-Ахрнтал және Антольц. Таулы Оңтүстік Тирольде жердің жалпы ауданының 64,5%-ы теңіз деңгейінен жоғары, ал тек 14%-ы төмен жатады. Сондықтан халықтың көп бөлігі салыстырмалы түрде кішкентай аудандарда, яғни аңғарлардағы кең аллювиалды конустар мен кең алаптар аймағында шоғырланған. Ең тығыз қоныстанған аймақтар Адиге аңғарында, онда төрт ірі қаланың үшеуі – Болцано, Мерано және Лайвс орналасқан. Жазық жерлер негізінен ауыл шаруашылығына пайдаланылады.
Гидрографиялық
Оңтүстік Тирольдегі ең маңызды өзен – Адидже, ол Решен асуынан басталып, Сальурнер Клаузе шекарасына дейін шамамен 160 километрге жуық ағып, содан кейін По аңғарына және Адриатика теңізіне құяды. Италиядағы жалпы ұзындығы бойынша тек По өзенінен ғана ұзын болатын Адидже өзені, аймақтың 97% жерін сумен қамтамасыз етеді. Оның өзен жүйесіне Оңтүстік Тирольдегі ең үлкен екі өзен – Ейсак (шамамен ұзындығы) және Риенц (шамамен ұзындығы) да кіреді. Оларды көптеген өзендер мен бұлақтар қосалқы аңғарлардан сумен жабдықтайды. Ең маңызды қосалқы өзендер – Плима, Пассер, Фальшауэр, Талфер, Ахр және Гадер. Аймақтың қалған 3% Драва және Инн өзендері арқылы Қара теңізге, ал Пиаве өзені арқылы Адриатика теңізіне құйылады. Оңтүстік Тирольде жарты гектардан астам аумақты қамтитын 176 табиғи көл бар, олардың көпшілігі теңіз деңгейінен жоғары орналасқан. 5 гектардан үлкен табиғи көлдің саны 13-ке жетеді, ал олардың тек үшеуі ғана теңіз деңгейінен төмен орналасқан: Кальтерер-Зее, Гроссер және Кляйнер Монтигглер-Зее. Энергия өндіруге пайдаланылатын Оңтүстік Тирольдегі он төрт су қоймасының ішінде Решензее (аумағымен Оңтүстік Тирольдегі ең үлкен су айдыны құрайды), Зуфриттзее және Арцкарзее бар. Оңтүстік Тироль провинциясы белгілеген табиғи ескерткіштерге көптеген гидрологиялық объектілер кіреді, мысалы, өзендер, шарлауықтар, батпақтар, мұздықтар және Прагсер Вильдзее, Карерзее немесе Спронсер-Зеен сияқты тау көлдері.
The natural monuments designated by the province of South Tyrol include numerous hydrological objects, such as streams, waterfalls, moors, glaciers and mountain lakes like the Pragser Wildsee , the Karersee or the Spronser Seen .
Өсімдіктер
Оңтүстік Тирольдің шамамен 50% аумағын орман алып жатыр, ал тағы 40% орман шекарасының жоғарысында орналасқан, осылайша орман өсетін аумақтан тысқары шығады. Орман шекарасы әр жерде әртүрлі. Жалпы орман аумағының жартысынан астамы 20°-тан жоғары еңісті және биіктігі шамамен болатын жерлерде орналасқан. Орман аумағының шамамен 24% елді мекендерді, жолдарды және басқа да адамдар салған инфрақұрылымды қорғауға арналған қорғау орманы болып жіктеледі. 1997 жылғы зерттеуге сәйкес, Оңтүстік Тироль ормандарының шамамен 35% табиғи немесе жақын табиғи, шамамен 41% орташа өзгертілген, ал шамамен 24% күшті өзгертілген немесе жасанды деп жіктелді. Орман аңғарлардың төменгі бөлігінде орналасқан. Жазық аңғарлардың бұрынғыда барлығы жағалау ормандарымен жабылған, қазір тек өзендердің бойында олардың өте аз қалдықтары ғана сақталған. Қалған жерлер елді мекендер мен егістік жерлерге айналды. Аңғардың беткейлерінде, негізінен манна күлі, хмелі, хакберри, тәтті каштан және жұмсақ емен сипаттайтын, суб-жерорта теңіздік аралас жапырақты ормандар биіктікке дейін кездеседі. Шамамен биіктіктен бастап, қиын және құрғақ жерлерді мекендейтін қызыл бук немесе қарағай ормандары пайда болуы мүмкін (сирек жағдайларда). Биіктігі аралығында шырша ормандары өседі, ал аралығында тау және субальпілік шырша ормандары басым. Соңғылары көбінесе шырша, қарағай, ақ қарағай және тас қарағай сияқты ағаш түрлерімен араласады. Орман белдеуінің жоғарғы жиегіндегі шырша және тас қарағай ормандары салыстырмалы түрде шағын аумақтарды алып жатыр. Орман шекарасының сыртында субальпілік бұталы өсімдіктер, альпілік шалғындар және соңғы кезде альпілік тундра өсімдік түрлері ретінде ландшафтқа басымдық етеді.
Саясат
Жергілікті басқару жүйесі Италия Конституциясының және Трентино-Альто-Адидже/Сюдтирол аймағының Автономиялық Статутының қағидаларына негізделген. 1972 жылғы Трентино-Альто-Адидже/Сюдтиролдің екінші Автономиялық Статуты заң шығару және атқару құзыреттерінің басым бөлігін аймақтық деңгейден провинциялық деңгейге берді, де-факто екі жеке аймақ құрылды. Провинцияның маңызды заң шығару өкілеттігі Оңтүстік Тирольдің Ландтагына (Südtiroler Landtag; итальян тілінде: Consiglio della Provincia Autonoma di Bolzano; ладин тілінде: Cunsëi dla Provinzia Autonoma de Bulsan) жүктелген. Ландтагтың заң шығару өкілеттігі екінші Автономиялық Статутта белгіленген. Атқарушылық өкілеттіктер Арно Компатшер басқаратын үкіметке (Landesregierung; итальян тілінде: Giunta Provinciale) жүктелген. Ол 1948 жылдан бері парламенттік көпшілікпен билік жүргізіп келе жатқан Оңтүстік Тироль Халық Партиясының мүшесі. Оңтүстік Тирольде 1960 жылдан 2014 жылға дейін бар болғаны екі президент болды (Силвиус Магнаго 1960–1989, Луис Дурнвальдер 1989–2014), бұл ұзақ мерзімді президенттік дәуірге тән. Салық режимі провинцияға өндірілген салықтардың көп бөлігін сақтап қалуға және өз құзыреттерін іске асыруға мүмкіндік береді. Дегенмен, Оңтүстік Тироль Италияның ұлттық бюджетіне таза салымшы болып қала береді.
Облыстық үкімет
Оңтүстік Тироль провинциялық үкіметі (Landesregierung) (бұрын провинциялық комитет деп аталатын, итальян тілінде Giunta provinciale, ладин тілінде Junta provinziala) провинциялық губернатордан және провинциялық кеңесшілердің өзгермелі санынан тұрады. Қазіргі уақытта (2021) провинциялық үкімет сегіз провинциялық кеңесші және провинциялық губернатордан тұрады. Провинциялық губернатордың орынбасарлары провинциялық кеңесшілердің арасынан тағайындалады. Қазіргі губернатор – Арно Компачер (SVP), оның орынбасарлары – провинциялық кеңесшілер Арнольд Шулер (SVP), Джулиано Ветторато (LN) және Даниэль Альфредер (SVP). Губернатор мен провинциялық кеңесшілер парламентте құпия дауыс беру арқылы, дауыстардың абсолютті көпшілігімен сайланады. Провинциялық үкіметтің құрамында әрқашан провинциялық парламенттегі неміс және итальян тілдік топтарының пропорционалдық үлесі қамтамасыз етілуі тиіс. Бұл талап бұрын Оңтүстік Тироль халық партиясының (SVP) неміс тілдік басымдығын пайдаланып, жалғыз өзі басқаруына кедергі келтіріп, итальяндық партияларға провинциялық үкіметке қатысуға мүмкіндік берді. Оңтүстік Тироль халқының 4% құрайтын ладин тілдік тобының сайлауға ықпалы шамалы болғандықтан, автономиялық статуттағы жекелеген ереже ладиндердің провинциялық парламенттегі пропорционалдық өкілдігіне қарамастан, провинциялық үкіметте өкілдік етуіне мүмкіндік береді.
Сепаратистік қозғалысы
Өңірдің көршілес Австриямен тарихи және мәдени байланысын ескере отырып, Оңтүстік Тирольдің бөлінуі және Австриямен қайта бірігу туралы шақырулар кейбір неміс тілді топтардың арасында мерзімімен пайда болып тұрады. Олар провинцияда көпшілікті құрамайды, бірақ көпшілік бөлінуді қолдамайды. Оңтүстік Тирольдің Австрияға қайта қосылуын қолдайтын саяси партиялардың қатарында «Оңтүстік Тироль бостандығы», «Die Freiheitlichen» және «Оңтүстік Тироль үшін азаматтар одағы» бар.
Экономика
2016 жылы Оңтүстік Тирольдің жан басына шаққандағы ЖІӨ 42 600 евроны құрады, бұл оны Италияның ең бай провинциясы және Еуропалық Одақтағы ең бай провинциялардың біріне айналдырды. 2007 жылы жұмыссыздық деңгейі шамамен 2,4% болды (ерлер үшін 2,0% және әйелдер үшін 3,0%). Тұрғындар әртүрлі салаларда жұмыс істейді – ауыл шаруашылығынан бастап, провинция ірі алма өндіруші және оның Оңтүстік Тироль шараптары да әйгілі. Италия Альпындағы шипажайлар денсаулықты нығайтуды іздейтін туристер үшін танымал орынға айналды. Оңтүстік Тирольде көптеген машина жасау компаниялары бар, олардың кейбіреулері өз салаларындағы әлемдік нарық көшбасшылары: кабельдік жолдар мен жел энергиясына маманданған Leitner Group, қар жасау технологиясы бойынша әлемдік нарық көшбасшысы TechnoAlpin AG және қар тазартатын Prinoth компаниясы. 2020 жылы жұмыссыздық деңгейі 3,8% құрады.
Көлік
Бұл аймақ Солтүстік және Шығыс Тирольмен бірге Оңтүстік Германия мен Солтүстік Италия арасындағы маңызды транзиттік пункт болып табылады. Мұнда жүк көліктері автомобиль және теміржол арқылы өтеді. Ең маңызды тас жолдардың бірі - A22, сонымен қатар Autostrada del Brennero деп аталады. Ол Австриядағы Бреннер автобанымен жалғасады. Оңтүстік Тирольдің көлік құралдарының тіркеу нөмірі – екі әріпті провинциялық код Bz, астанасы Болцано қаласы үшін. Автономиялық Трентино (Tn) және Аоста аңғары (Ao) сияқты, Оңтүстік Тирольге де өз нөмірлік белгілерін елтаңбасымен көрсете беруге рұқсат етілген. Теміржол көлігі Бреннер асуы арқылы жүзеге асырылады. Бреннер теміржолы – Австрия мен Италия теміржолдарының маңызды магистралі, Инсбрук және Верона қалаларынан басталып, Випптал арқылы Бреннер асуына көтеріліп, Эйсак аңғарымен Болцаноға дейін түседі, содан кейін Адиже аңғарымен Болцанодан Роверетоға және Веронаға дейін жалғасады. Бұл магистраль Трансеуропалық көлік желілерінің (TEN-T) 1-ші бағытының бөлігі болып табылады. Басқа теміржолдарға Пустертальбан, Риттен теміржолы және Виншгаубан жатады. Таулардың тік беткейлігіне байланысты, көптеген фуникулерлер бар, мысалы Gardena Ronda Express фуникулері және Мендель фуникулері. Бреннер базалық туннелі салынып жатыр және 2025 жылға дейін аяқталуы жоспарлануда. Жоспарланған ұзындығы 55 км болатын бұл туннель жүк пойыздарының орташа жылдамдығын сағатына 160 км-ге дейін арттырып, транзиттік уақытты бір сағаттан астам қысқартады. Ірі қалаларда бұрын өздерінің трамвай жүйелері болған, мысалы Меран трамвайы және Болцано трамвайы. Олар Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін автобустармен алмастырылды. Көптеген басқа қалалар мен муниципалитеттерде өздерінің автобус жүйелері бар немесе олар бір-бірімен автобус қатынасымен байланысты. Болцано әуежайы – аймаққа қызмет көрсететін жалғыз әуежай.
Дін
Халықтың көп бөлігі христиан, негізінен католик дәстүрінде. Болцано-Бриксен Рим-католик діоцезі Оңтүстік Тироль провинциясының аумағымен сәйкес келеді. 2011 жылдың 27 шілдесінен бастап Болцано-Бриксен епископы – Иво Музер.
Католик шіркеуі
Оңтүстік Тироль халқының басым көпшілігі католик дінінде шомылдырылған. Аймақта соңғы антикалық дәуірге дейін ерте христиандық орындарының археологиялық дәлелдері бар; Eisack аңғарындағы Säben осы кезеңде маңызды діни орталыққа айналды, бірақ орта ғасырдың соңында епископтық орын ретінде Бриксенмен алмастырылды. Қазіргі Оңтүстік Тироль аумағы ғасырлар бойы Бриксен, Чур (1808/1816 жылға дейін) және Трент (1964 жылға дейін) епархиялары арасында бөлінген. Бриксеннің ең танымал епископы – Кузалық Николай. 19 ғасырдағы аймақтық діни өмірдегі маңызды тұлғалар – Трент епискобы Иоганн Непомук фон Цхидерер және мистик Мария фон Мёрл. 1964 жылы, қазіргі саяси шекараларды ескере отырып, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Солтүстік және Шығыс Тирольдің кең аумақтарын жоғалтқан Бриксен епархиясы кеңейтіліп, Болцано-Бриксен епархиясы құрылды, оның аумағы қазір Оңтүстік Тироль провинциясымен сәйкес келеді. Осы уақыттан бері, діншілерді епископтар Жозеф Гаргиттер (1964–1986), Вильгельм Эггер (1986–2008), Карл Голсер (2008–2011) және Иво Музер (2011 жылдан бері) басқарып келеді. Епархия 28 деканаттан және 281 приходтан (2014 жылғы мәлімет бойынша) тұрады, оның 23 епископтық шіркеуі – Бриксен соборы және Болцано соборы. Кассиан мен Вигилий епархияның қасиетті қамқоршылары ретінде құрметтеледі. Жергілікті католик шіркеуінің қазіргі талқылауларында маңызды тұлғалар – Әйгілі Жозеф Фрейнадеметц және Ұлы Жозеф Майр Нуссер.
Басқа қауымдастықтар
Меранода лютерандық қауым (1861 жылы құрылған) және Болцанода тағы бір қауым (1889 жылы құрылған) бар. Орта ғасырлардан бері Оңтүстік Тирольде еврейлердің болғаны құжатталған. 1901 жылы Мерано синагогасы салынды. 2015 жылғы мәліметтер бойынша, Оңтүстік Тирольде шамамен 14 000 мұсылман тұрады.
Дәстүрлер
Оңтүстік Тирольдің ұзаққа созылған дәстүрлері бар, олар негізінен тарихи Тирольге кірген кезеңнен мұраланған. Шютцен қауымдастықтары тирольдік дәстүрлерді ерекше құрметтейді. Шейбеншляген – Оразаның бірінші жексенбісінде өткізілетін дәстүрлі "жанып тұрған дискілерді лақтыру" ритуалы, ал Герц-Ису Фейер – Ұлы оразадан кейінгі үшінші жексенбіде жағылатын "Исаның қасиетті жүрегінің оттары". Крампстар – киінген шайтандар, олар Әулие Николайға ілесіп жүреді. Доломит тауларының халықтарымен байланысты көптеген аңыздар мен жұмбақтар бар; ең белгілілері – Лаурин патшасы туралы аңыз және ладин мифологиялық мұрасына жататын Фаннес патшалығы туралы әңгіме. Альпілік трансгуманция (немісше "Almabtrieb") – шаруашылық тәжірибесі: жыл сайын қыркүйек және қазан айлары аралығында жазғы жайылымдарда жайылып жүрген малдар дәстүрлі музыка мен билермен бірге аңғарға қайтарылады. Атап айтқанда, Эцталь (Австрия) және Шналс және Пассейер аңғарлары арасындағы трансгуманция 2019 жылы ЮНЕСКО-ның жалпыға ортақ материалдық емес мұрасы ретінде мойындалды.
Сәулет
Бұл аймақта көптеген қамалдар мен шіркеулер кездеседі. Көптеген қамалдар мен Анситцелер жергілікті ақсүйектер мен Габсбург әулетінің билеушілері салған. Оңтүстік Тирольдегі қамалдар тізіміне қараңыз.
Музыка
Бознер Бергштейгерлид және Андреас Хофер Лид Оңтүстік Тирольдің ресми емес әнұраны деп есептеледі. Кастельруттен шыққан Kastelruther Spatzen халық музыкалық тобы және Бриксен қаласынан шыққан Frei.Wild рок тобы неміс тілді елдерде кең танылды. Италиян, неміс және ладин тілдерінде сөйлейтін ортада туып өскен, жүлделі электрондық музыка продюсері Джорджио Мородер Оңтүстік Тирольде өмір сүрді.
Спорт
Оңтүстік Тироль тұрғындары қысқы спорт түрлерінде сәтті өнер көрсетіп келеді және Италияның қысқы Олимпиада ойындарындағы құрамасының үлкен бөлігін құрайды: соңғы ойындарда (2022) Оңтүстік Тирольдықтар 17 итальяндық медальдің 3-ін жеңіп алды, олардың барлығы қола медаль болды (олардың екеуі неміс тілінде сөйлейтін Оңтүстік Тироль тұрғындарына тиесілі). Әйгілі альпинист Рейнхольд Месснер, оттегі баллондарысыз Эверест тауына шыққан алғашқы адам, осы аймақта туып өскен. Оңтүстік Тирольдегі басқа да сәтті спортшылар: саңғымен сырғанаушы Армин Зёггелер, мәнерлеп сырғанаушы Каролина Костнер, шаңғышы Изольда Костнер, саңғы және бобслейден жүлдегер Герда Вайсштейнер, теннисшілер Андреас Сеппи және Янник Синнер, сондай-ақ FIA Formula One әлем чемпионатындағы Haas F1 командасының бұрынғы бас директоры Гюнтер Штайнер. HC Interspar Bolzano Bozen Foxes Италиядағы ең табысты хоккей командаларының бірі, ал Оңтүстік Тирольдегі ең маңызды футбол клубы – 2022 жылы Серия B лигасына алғаш рет жолдама алған FC Südtirol. Аймақ бүкіл әлемде тау шаруашылығымен айналысу мүмкіндіктерімен танымал, ал қыс мезгілінде Валь-Гардена, Альта-Бадия және Сейзер-Альм сияқты танымал тау шаңғысы курорттарына мекендейді.