Швейцарияның ең ірі және шығыс кантоны – Граубюнден

Кіріспе

Швейцарияның ең үлкен және ең шығыс кантоны Гризон (/ɡ//r//iː/'/z//ɒ̃/, ɡʁizɔ̃) немесе Граубюнден, ресми түрде Гризон кантоны немесе Граубюнден кантоны, Швейцарияның жиырма алты кантонының бірі. Оның он бір ауданы бар, астанасы – Чур қаласы. Кантонның неміс тіліндегі атауы, Граубюнден, «Сұр лигалар» деп аударылады, бұл кантонның үш жергілікті одаққа – Үш лигаға – қатысты шығу тегін көрсетеді. Басқа жергілікті атаулар да Сұр лигаға сілтеме жасайды: суцилван тілінде Грищун, романш тілінің басқа түрлерінде де Грищун, ал итальян тілінде Григиони. [[Раетия – бұл аймақтың латынша атауы. Альпілік елік – кантонның геральдикалық символы. Швейцарияның ең үлкен және ең шығыс кантоны, сонымен қатар Вале және Тичино кантондарымен бірге Оңтүстік Альпідегі үш ірі кантонның бірі. Бұл табиғи және мәдени географиялық тұрғыдан ең әртүрлі кантон, себебі ол Альп тауларының екі жағын және бірнеше табиғи және мәдени аймақтарды қамтиды. Кантонның әртүрлілігі көбінесе Швейцарияның әртүрлілігімен салыстырылады және оған «Кіші Швейцария» деген ат берілген. Гризон төрт кантонмен, сондай-ақ Австриямен, Италиямен және Лихтенштейнмен шектеседі. Бұл штат – Швейцарияның жалғыз үш тілді кантоны. Бұл сонымен қатар Швейцарияның төртінші ұлттық тілі – романш тілінің ресми мәртебеге ие болған жалғыз кантоны. Романш тілі мен мәдениеті жергілікті халықтың маңызды бөлігін құрайды. 2023 жылы кантонның халқы 333 333 адамды құрады. Кантонның ең ірі қаласы – Чур, өйткені халықтың көп бөлігі таулы аймақтарда, соның ішінде елдің ең шалғай орналасқан аңғарларында тұрады. Қысқы спорттың отаны саналатын бұл кантон жыл бойы туристерді тартады, оның ішінде көптеген Альпілік курорттық қалалар бар, олардың ішінде Давос және Сент-Мориц ерекше аталады. Кантон сонымен қатар Ретия темір жолымен басқарылатын, кең тарамды тар жол теміржол желісімен де танымал, ол астананы Гризонның көптеген аңғарларымен байланыстырады. Бұрын реттер тайпасының иелігінде болған кантонның көптеген жерлері 15 ж.б.з. құрылған Рим провинциясының – Раетияның – бөлігіне айналды, оның астанасы Пфин мәдениетіне жататын Курия қаласы болды. Кейін бұл аймақ Чур епархиясының құрамына кірді. Кейінгі орта ғасырларда Құдай үйі лигасы, Сұр лига және Он юрисдикция лигасы құрылды. 1471 жылы одақ Үш лиганың құрылуына әкелді, ал 15 ғасырдың соңына дейін соңғысы Ескі Швейцария Конфедерациясының одақтасы болды. 1803 жылы Үш лига ақыры Конфедерацияның кантонына айналды.

Largest and easternmost canton of Switzerland

The Grisons (/ɡ//r//iː/'/z//ɒ̃/, ɡʁizɔ̃) or Graubünden , more formally the Canton of the Grisons or the Canton of Graubünden, is one of the twenty six cantons of Switzerland. It has eleven districts, and its capital is Chur. The German name of the canton, Graubünden, translates as the "Grey Leagues", referring to the canton's origin in three local alliances, the Three Leagues. The other native names also refer to the Grey League: Grischùn in Sutsilvan, Grischun in the other forms of Romansh, and Grigioni in Italian. [[Raetia is the Latin name for the area. The Alpine ibex is the canton's heraldic symbol. The largest and easternmost canton of Switzerland, it is also one of the three large southern Alpine cantons, along with Valais and Ticino. It is the most diverse canton in terms of natural and cultural geography, as it encompasses both sides of the Alps and several natural and cultural regions. The diversity of the canton is often compared to that of Switzerland as a whole and warrants it the name of "Little Switzerland". The Grisons is bordered by four cantons as well as Austria, Italy and Liechtenstein. The state is the only trilingual canton of Switzerland. It is also the only one where Romansh, Switzerland's fourth national language, has official status. Romansh language and culture is an important part of local identity. In the canton had a population of It is the least densely populated canton of Switzerland. The only sizable city in the canton is Chur, as the majority of the population lives in mountainous areas, including some of the most remote valleys of the country. One of the birthplaces of winter sports, the canton is a major tourist destination year round, including a large number of Alpine resort towns, notably Davos and St. Moritz. The canton is also renowned for its extensive narrow gauge railway network, operated by the Rhaetian Railway, and linking the capital with most valleys of the Grisons. Formerly occupied by the Rhaeti, most of the lands of the canton became part of the Roman province called Raetia, which was established in 15 BC, with Curia, a settlement dating back to the Pfyn culture, as capital city. The area later became part of the lands of the diocese of Chur. The late middle ages saw the foundation of the League of God's House, the Grey League and the League of the Ten Jurisdictions. In 1471 an alliance gave birth to the Three Leagues, and before the end of the 15th century, the latter became an ally of the Old Swiss Confederacy. In 1803 the Three Leagues finally became one of the cantons of the Confederation.

География және климат

Гризонс – Швейцарияның ең үлкен және сонымен бірге ең шығыс кантоны. Оның географиясы, негізінен Альп тауларымен сипатталатын, күрделі және климат пен экожүйелердің кең ауқымын қамтиды. Ол Тичино және Валез кантондарымен бірге Альп тауларының оңтүстігінде орналасқан үш ірі кантонның бірі, олар Альп тауларының оңтүстік беткейіндегі аймақтарды қамтиды. Бірақ осылардан (және барлық басқа кантондардан) айырмашылығы, ол үлкен Альпілік тосқауылдың екі жағында да, Майенфельдтегі солтүстік жазықтан Ровередодағы оңтүстік жазыққа дейін толыққанды созылады. Дегенмен, кантонның үлкен бөлігі Альп тауларының солтүстігінде де, оңтүстігінде де нақты орналаспайды, ол – Шығыс Еуропаға бағытталған ішкі Альпілік аңғар, Энгадин ("Инн бағы"). Сондықтан кантонның бөліктері елдің бес су жиналатын алабының төртеуіне жатады. Кантонның солтүстігін Рейн (Солтүстік теңізіне құяды), оңтүстігін По және Адидже (Жер Шығанағы теңізіне құяды) және Энгадинді Дунай арқылы Инн (Қара теңізі) арқылы сулар ағып өтеді. Гризонс толығымен Альп тауларының ішінде орналасқан, теңіз деңгейінен биіктігі 16 метрден жоғары. Ол ең биік және ең төмен кантон болып табылады, ал орташа биіктігін ескергенде екінші биік кантон. Осының салдарынан, оның топографиясы өте қиын және елдегі (және Еуропадағы) ең биік елді мекендердің көпшілігі осында орналасқан, әсіресе Жоғарғы Энгадинде. Таулар көп; кантонда 1000-нан астам шың бар. Ең биігі – Пиц Бернина, одан кейін осы аттас тау тізбегіндегі көптеген шыңдар келеді. Басқа көрнекті таулар – Пиц Руссейн, Пиц Кеш, Каланда, Арозер Ротхорн және Рейнвальдхорн. Кантонның құрамына Бернинадан басқа Альп тауларының көптеген тармақтары кіреді. Бұл Альбула, Брегалья, Глар, Готтард, Лепонтин, Ливиньо, Плессур, Оберхальбштайн, Ортлер, Ратикон, Самнаун, Сесвенна және Сильвретта таулары. Альп тауларының солтүстік жағындағы аймақтардың барлығы Рейн арқылы суға толады және өрөөндердің күрделі желісін құрайды. Рейн кантонның ең ұзын өзендерінің бірі және тікелей теңізге құятын жалғыз өзен. Рейннің бастауы кантонның батысында орналасқан және Алдыңғы Рейн мен Артқы Рейнді құрайды. Бұл екі өзен Рейхнауда бірігіп, Рейн өзенін құрайды. Біріккеннен кейін аңғар кеңейеді және оның төбесі Домат/Эмстен Сент-Галлен шекарасындағы Флешке дейінгі кантонның ең жазық жазықтарын құрайды. Чур маңында Каланданың етегінде Рейн өзенінің бағыты бірте-бірте шығыстан солтүстікке қарай өзгереді. Алдыңғы Рейн мен Артқы Рейн өздерінің бірігуіне дейін көптеген салаларды қамтиды. Біріншісі Рейн шатқалымен төменгі жазықтан бөлінген ұзын және түзу аңғарды құрайды. Оның ең үлкен салалары – Глогн, Вальсер-Рейн, Рабиуза өзендері, олар сәйкесінше Вал Лумнезия, Вальс аңғары және Сафиенталь аңғарларын құрайды. Екіншісі, Артқы Рейн, әсіресе Аверс Рейн мен Альбула суларын жинап алады, ол өз кезегінде Гелгия мен Ландвассер суларын жинап алады. Алдыңғы Рейнге ұқсас, Артқы Рейннің жоғарғы бөлігі де Виамала шатқалымен жазықтан ажыратылған. Альбуламен біріккеннен кейін, Артқы Рейн кең аңғарды құрайды, Domleschg, ол өз алдыңғы аналогына дейін созылады. Бұдан кейін Рейн екі маңызды өзеннің суын жинап алады: Плессур Чурда, Шанфигг аңғарын қалыптастырады, ал Ландкварт атаулы қалада Претигауды қалыптастырады. Толық тізімді Швейцарияның тау көлдерінің тізімінен қараңыз. Басқа ірі кантоннан айырмашылығы, Гризонда қалалар өте аз. Ең ірісі (және астанасы) – Чур. Одан кейін Давос, Ландкварт, Домат/Эмс және Сент-Мориц келеді, бірақ олар әлдеқайда аз халыққа ие. Кантон әсіресе көптеген Альпілік курорттық қалаларымен танымал, атап айтқанда жоғарыда аталған екеуі (Давос және Сент-Мориц), сонымен қатар Клостерс, Ароса, Лензерхайде, Дисентис, Флимс, Понтресина және Скуол. Гризонның климаты әртүрлі және Швейцария климатымен салыстыруға болады. Ең оңтүстік және ең төменгі аймақтарда жүзімдіктер мен зәйтүн ағаштары өсіріледі, ал ең биік шыңдарда жыл бойы қар жауады. Ішкі аңғарлар, әсіресе Энгадин, Альп тауларының солтүстік және оңтүстік жақтарына қарағанда айтарлықтай құрғақ, өйткені олар таулардың биік тауларына пана болады. Альп тауларының оңтүстік жағында орналасқан Гроно – елдің ең жылы жерлерінің бірі, онда орташа есеппен рекордтық температура тіркелген. Оңтүстік аңғарлар да кантонның қалған бөлігінен айтарлықтай ылғалды (Гронода 1476 мм жаңбыр, Чурда 849 мм және Скуолда 705 мм). Ең суық жерлер табиғи түрде биік жерлерде, мысалы, Пиз-Корвачта. Жоғарғы Энгадиннің жерлері елдің ең суық мекенделген аймақтарының бірі, атап айтқанда Самеданның орташа температурасы...

The Grisons is Switzerland's largest and at the same time easternmost canton. Its geography, essentially marked by the Alps, is complex and encompasses a wide range of climates and ecosystems. It is one of the three large southern Alpine cantons, along with Ticino and Valais, which include regions on the south side of the Alps. But in contrast to those (and all other cantons), it fully extends on both sides of the great Alpine barrier, from the northern plains at Maienfeld to the southern plains at Roveredo. However, a large portion of the canton is neither clearly north nor south of the Alps, it is the Engadin (the "garden of the Inn"), a large inner Alpine valley oriented towards eastern Europe. Therefore there are parts of this canton in four of the five drainage basins of the country. The north of the canton is drained by the Rhine (ending in the North Sea), the south by the Po and Adige through several affluents (Mediterranean Sea), and the Engadin by the Danube through the Inn (Black Sea). The Grisons lies fully within the Alps, with elevations above sea level ranging from It is both one of the highest and lowest cantons, and the second highest when considering mean elevation. As a consequence, its topography is extremely rugged and many of the highest settlements in the country (and Europe) are found there, notably in the Upper Engadin. The mountains are numerous; well over 1,000 summits are in the canton. The highest is Piz Bernina, closely followed by numerous peaks in the homonymous range. Other prominent mountains are Piz Russein, Piz Kesch, Calanda, Aroser Rothorn and Rheinwaldhorn, see list of mountains of Graubünden for a more exhaustive list. The canton includes numerous subranges of the Alps other than the Bernina. These are the Albula, the Bregaglia, the Glarus, the Gotthard, the Lepontine, the Livigno, the Plessur, the Oberhalbstein, the Ortler, the Rätikon, the Samnaun, the Sesvenna and the Silvretta ranges. The regions on the north side of the Alps are all drained by the Rhine and form an intricate network of valleys. The Rhine is both one of the longest rivers within the canton and the only one flowing directly into a sea. The sources of the Rhine are found in the west of the canton and form the Anterior Rhine and the Posterior Rhine. These two rivers converge at Reichenau to form the Rhine in the strict sense of the term. Just after the convergence, the valley opens and its floor constitutes the flattest plains of the canton, from Domat/Ems to Fläsch at the St. Gallen border. In the area around Chur, at the foot of the Calanda, the Rhine progressively changes its direction, from eastward to northward. The Anterior Rhine and Posterior Rhine include numerous tributaries as well before their own convergence. The former constitutes a long and straight valley, the Surselva, shut off from the lower plains by the Rhine Gorge. Its biggest tributaries are the rivers Glogn, Valser Rhine, Rabiusa, forming respectively the Val Lumnezia, the Vals Valley and the Safiental. The other one, the Posterior Rhine, notably collects the waters of the Avers Rhine and the Albula, which in turn collects the waters of the Gelgia and the Landwasser. Similarly to the Anterior Rhine, the upper portion of the Posterior Rhine is also shut off from the plains by the Viamala Gorge. After the convergence with the Albula, the Posterior Rhine forms a wide valley, the Domleschg, until it meets its anterior counterpart. After that, the Rhine collects the water of two important rivers: the Plessur at Chur, forming the valley of the Schanfigg, and the Landquart at the homonymous town, forming the Prätigau. See list of mountain lakes of Switzerland for a more exhaustive list. Unlike other large cantons, the Grisons includes very few cities. The largest (and capital city) is Chur. It is followed by Davos, Landquart, Domat/Ems and St. Moritz, which are, however, far less populated. The canton is particularly renowned for its numerous Alpine resort towns, notably two of the aforementioned ones (Davos and St. Moritz), but also Klosters, Arosa, Lenzerheide, Disentis, Flims, Pontresina and Scuol. The diversity of the climate of the Grisons is high and comparable to that of Switzerland. In the southernmost and lowest regions, vineyards and olives are grown, while on the highest summits, snow is found year round. The inner valleys, particularly the Engadin, are significantly drier than the north and south side of the Alps, being sheltered by the high mountains of the range. On the south side of the Alps, Grono is one of the top warmest places in the country with an average of The nationwide record temperature of was registered there. The southern valleys are also significantly wetter than the rest of the canton (1,476 mm of rain in Grono, 849 mm in Chur, and 705 mm in Scuol). The coldest places are naturally at high elevations, such as on Piz Corvatsch. The localities of the Upper Engadin are amongst the coldest inhabited regions in the country, notably Samedan with an average temperature of The cantonwide record low temperature of was registered there. The low elevation region of Chur, including the Bündner Herrschaft, experiences naturally less harsh temperatures with an average of
The area of the Grisons is , 19.2% larger than the canton of Bern, the second largest canton. Only about a third of this is commonly regarded as productive land of which forests cover about a fifth of the total area.

Тарих

Қазіргі Гризонның терең Альпілік аңғарларына бастапқыда Раетилер (Rhaeti) қоныстанған. Чурдағы қоныстың археологиялық дәлелдері Пфин мәдениетіне (3900–3500 ж.б.д.) дейін жетеді, бұл Гризонның астанасын Швейцариядағы ең көне елді мекендердің біріне айналдырады. Кантонның көптеген жерлері б.з.д. 15 жылы құрылған Раетия деген рим провинциясының бір бөлігі болған. Гризонның қазіргі астанасы Чур римдік кезеңде Курия деп аталған. Кейіннен бұл аймақ Чур епархиясының жерлеріне кірген. 1367 жылы Чур епископының күшейіп келе жатқан билігіне қарсы тұру үшін Құдай үйінің лигасы (Cadi, Gottes Haus, Ca' di Dio) құрылды. 1395 жылы Жоғарғы Рейн аңғарында Сұр лига (Grauer Bund) құрылды. Сұр лига атауы 16 наурыз 1424 жылдан бастап қолданыла бастады. Осы лиганың аты кейін Гризон кантонына берілді. 1436 жылы Тогенбург әулетінің жойылғандығына байланысты, бұрынғы Тогенбург графтығындағы он билік аймағының халқы үшінші лига құрды. Бұл лига Он юрисдикция лигасы (Zehngerichtebund) деп аталды. Гризон кантонына қарай алғашқы қадам 1450 жылы Он юрисдикция лигасы Құдай үйінің лигасымен одақтасқанда жасалды. 1471 жылы екі лига Сұр лигамен одақтасты. 1497 және 1498 жылдары лигалар Габсбургтар 1496 жылы жойылған Тогенбург әулетінің иеліктерін сатып алғаннан кейін Ескі Швейцария Конфедерациясымен одақтасып, үш жылдан кейін Швабия соғысында Конфедерация тарапында болды. Габсбургтар Кальвен шатқалы мен Дорнахта жеңіліске ұшырады, бұл Швейцария Конфедерациясы мен Гризон кантонының одақтас лигаларының мойындалуына көмектесті. Алайда Үш лига 1524 жылғы 23 қыркүйектегі Бундесбрифке дейін еркін бірлестік болып қала берді. 1526 жылы Чур епископының билігі жойылды. 1520 жылғы Муссо соғысы Үш лиганы Швейцария Конфедерациясына жақындатты. 1618 және 1639 жылдар аралығында бұл Бюнднер Виррен кезінде бәсекелес топтар арасындағы шайқас алаңы болды. Протестанттық партияны Франция мен Венеция қолдаса, католик партиясын Испания мен Австриядағы Габсбургтар қолдады. Әр тарап маңызды Альпілік өткелдерге бақылау жасау үшін Гризонды бақылауға алуға тырысты. 1618 жылы жас радикал Йёрг Женач «клерикальдық бақылаушылар» сотының мүшесі және Габсбургтерге қарсы фракцияның жетекшісі болды. Ол Сондрионың архиерейі Никола Русканы өлімге дейін азаптауға бақылау жасады. Жауап ретінде, католик Планта отбасының Жакомо Робустелли Вальтеллинада көтерілісшілердің әскерін көтерді. 1620 жылғы 18-19 шілдеде түнде Вальтеллиноның көтерілісшілері Австрия және Италия әскерлерінің қолдауымен Тираноға кіріп, протестанттарды өлтіре бастады. Тиранодан кейін олар Теглио, Сондриоға және аңғар бойымен төмен қарай барып, тапқан барлық протестанттарды өлтірді. Сол түні және одан кейінгі төрт күн ішінде 500-ге жуық адам қаза тапты. Бұл шабуыл протестанттардың барлығын аңғардан қуып шығарды, одан әрі протестанттардың шабуылдауына жол бермеді және Вальтеллинаны Үш лигадан алып тастады. 1621 жылы ақпанда Женач Габсбургтерге қарсы күштерді бастап, Ритберг қамалына, католик партиясының басшысы Помпей Плантаның үйіне шабуыл жасады. Олар Плантаны таңғалдырды және аңыз бойынша оны Йорг Женач балтамен өлтірді. Плантаның өлтірілуі протестанттық топты жігерлендірді және олар Вальтеллинаны және басқа да жерлерді қайтарып алу үшін нашар басқарылған және ұйымдастырылмаған әскер жинады. Алайда олар бірде-бір католик қаласына шабуыл жасай алмады. Сонымен қатар, бұл келісім бойынша осы аңғарларда протестанттық дінге тыйым салынды. 1622 жылы Праттигау аңғарының тұрғындары австриялықтарға қарсы көтеріліп, оларды аңғардан қуып шығарды. Австриялықтар 1623-1624 және 1629-1631 жылдары католик дінін қайтадан орнатуға тырысып, аңғарға тағы екі рет шабуыл жасады. 1623 жылы Лигалар Франция, Савойя және Венециямен одақтасты. Юрг Женач пен Улисс фон Салис француз ақшасына 8000 жалдамалы әскерді жалдап, австриялықтарды қуып шықты. Франция мен Испания арасындағы Монзон бейбіт келісімшарты (5 наурыз 1626 ж.) Вальтеллинаның саяси және діни тәуелсіздігін растады. 1627 жылы француздар Вальтеллина аңғарынан кетіп қалды, ол кезде папа әскерлері басқарды. 1631 жылдан бастап француз герцогы Анри де Роханның басшылығымен Лига испандарды қуып шығара бастады. Алайда Ришелье аңғарды тұрғындарға беруге әлі де келіспеді. Француздар Лигада тұрақты тұруға ниетті екендігі, бірақ Вальтеллинаны протестантизмге айналдыруға мәжбүр етпейтіндігі белгілі болған кезде, Юрг Женач (қазіргі жалдамалы басшы) 1635 жылы католик дініне көшті. 1637 жылы ол көтеріліп, Австрия мен Испаниямен одақтасты. Оның және басқа да 31 Лига офицерлерінің көтерілісі французды күресінсіз кері шегінуге мәжбүр етті. Үш бастапқы лиганың қарулары 1933 жылы қазіргі кантондық гербқа біріктірілді.

The deep Alpine valleys of the present day Grisons were originally settled by the Raetians (Rhaeti). In Chur, archaeological evidence of settlement goes back as far as the Pfyn culture (3900–3500 BC), making the capital city of the Grisons one of the oldest settlements in Switzerland. Most of the lands of the canton were once part of a Roman province called Raetia, which was established in 15 BC. The current capital of the Grisons, Chur, was known as Curia in Roman times. The area later was part of the lands of the diocese of Chur. In 1367 the League of God's House (Cadi, Gottes Haus, Ca' di Dio) was founded to resist the rising power of the Bishop of Chur. This was followed by the establishment of the Grey League (Grauer Bund), sometimes called Oberbund, in 1395 in the Upper Rhine valley. The name Grey League is derived from the homespun grey clothes worn by the people and was used exclusively after 16 March 1424. The name of this league later gave its name to the canton of the Grisons. A third league was established in 1436 by the people of ten bailiwicks in the former Toggenburg countship, as the dynasty of Toggenburg had become extinct. The league was called League of the Ten Jurisdictions (Zehngerichtebund). The first step towards the canton of the Grisons was when the league of the Ten Jurisdictions allied with the League of God's House in 1450. In 1471 the two leagues allied with the Grey League. In 1497 and 1498 the Leagues allied with the Old Swiss Confederacy after the Habsburgs acquired the possessions of the extinct Toggenburg dynasty in 1496, siding with the Confederacy in the Swabian War three years later. The Habsburgs were defeated at Calven Gorge and Dornach, helping the Swiss Confederation and the allied leagues of the canton of the Grisons to be recognised. However the Three Leagues remained a loose association until the Bundesbrief of 23 September 1524. The last traces of the Bishop of Chur's jurisdiction were abolished in 1526. The Musso war of 1520 drove the Three Leagues closer to the Swiss Confederacy. Between 1618 and 1639 it became a battleground between competing factions during the Bündner Wirren. The Protestant party was supported by France and Venice, while the Catholic party was supported by the Habsburgs in Spain and Austria. Each side sought to gain control of the Grisons to gain control over the important alpine passes. In 1618, the young radical Jörg Jenatsch became a member of the court of 'clerical overseers' and a leader of the anti Habsburg faction. He supervised the torture to death of the arch priest Nicola Rusca of Sondrio. In response, Giacomo Robustelli of the pro Catholic Planta family, raised an army of rebels in the Valtellina. On the evening of 18/19 July 1620, a force of Valtellina rebels supported by Austrian and Italian troops marched into Tirano and began killing Protestants. When they finished in Tirano, they marched to Teglio, Sondrio and further down the valley killing every Protestant that they found. Between 500 people were killed on that night and in the following four days. The attack drove nearly all the Protestants out of the valley, prevented further Protestant incursions and took the Valtellina out of the Three Leagues. In response, in February 1621, Jenatsch led a force of anti Habsburg troops to attack Rietberg Castle, the home of a leader of the pro Catholic faction, Pompeius Planta. They surprised Planta and according to legend he was killed by Jörg Jenatsch with an axe. The murder of Planta encouraged the Protestant faction and they assembled a poorly led and disorganized army to retake the Valtellina and other subject lands. However, the army fell apart before they could attack a single Catholic town. The treaty also forbade the Protestant religion in these valleys. In response, in 1622, the Prättigau valley rebelled against the Austrians and drove them out of the valley. The Austrians invaded the valley twice more, attempting to reimpose the Catholic faith, in 1623–1624 and 1629–1631. In 1623 the Leagues entered into an alliance with France, Savoy and Venice. Jürg Jenatsch and Ulysses von Salis used French money to hire an 8,000 man mercenary army and drive out the Austrians. The peace treaty of Monzon (5 March 1626) between France and Spain, confirmed the political and religious independence of the Valtellina. In 1627 the French withdrew from the Valtellina valley, which was then occupied by Papal troops. Starting in 1631 the League, under the French Duke Henri de Rohan, started to expel the Spaniards. However, Richelieu still did not want to hand the valley over to its residents. When it became clear that the French intended to remain permanently in the Leagues, but would not force the Valtellina to convert to Protestantism, Jürg Jenatsch (now a mercenary leader) converted in 1635 to the Catholic faith. In 1637, he rebelled and allied with Austria and Spain. His rebellion along with the rebellion of 31 other League officers forced the French to withdraw without a fight. The arms of the three original leagues were combined into the modern cantonal coat of arms in 1933.

Үкімет

Кантонның заң шығару органы – Үлкен кеңес (Grosser Rat) кантон астанасы Чур қаласында орналасқан. Оның 39 округтен көпшілік дауыс беру жүйесі арқылы сайланатын 120 мүшесі төрт жылға сайланады. Соңғы округтік сайлау 2014 жылы өтті. Атқарушы билікті жүзеге асыратын кантондық үкімет бес мүшеден тұрады, олар халық тарапынан төрт жылға сайланады және көпшілік дауыс беру жүйесі арқылы үш мерзімге дейін қызмет ете алады. 2003 жылдың 14 қыркүйегінде соңғы рет қайта қаралып жаңартылған Гризон кантонының конституциясының кіріспе бөлімінде кантонның мақсаты «бостандық, бейбітшілік және адамның қадір-қасиетін қорғау, демократия мен құқықтық мемлекетті қамтамасыз ету, өркендеу мен әлеуметтік әділеттілікті дамыту, болашақ ұрпақ үшін экологиялық таза ортаны сақтау, үш тілділікті және мәдени алуан түрлілікті қолдау және оларды тарихи мұрамыздың бір бөлігі ретінде сақтау» екені айтылған. Конституция шетелдік азаматтарға жергілікті биліктің қалауынша, муниципалдық деңгейде сайлау құқығы беруге мүмкіндік береді. 2009 жылы Брегалья муниципалитеті бұл ережеден пайдаланып, шетелдік азаматтарға дауыс беру құқығын берген кантонның алғашқы муниципалитеті болды.

Федералды сайлау нәтижесі

Кантонның федералдық сайлауындағы партиялар бойынша дауыс үлесі, 1971–2015 жылдар

Партия | Идеология | 1971 | 1975 | 1979 | 1983 | 1987 | 1991 | 1995 | 1999 | 2003 | 2007 | 2011 | 2015
------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | -------- | --------
FDP. Либералдар | Классикалық либерализм | 14.8 | 18.1 | 22.9 | 20.1 | 18.3 | 18.1 | 16.5 | 15.1 | 15.8 | 19.1 | 11.9 | 13.3
CVP/PDC/PPD/PCD | Христиан демократиясы | 37.3 | 35.9 | 35.5 | 33.3 | 28.5 | 25.6 | 26.9 | 25.6 | 23.7 | 20.3 | 16.6 | 16.8
SP/PS | Әлеуметтік демократия | 13.9 | 15.2 | 20.5 | 24.6 | 19.5 | 21.2 | 21.6 | 26.6 | 24.9 | 23.7 | 15.6 | 17.6
SVP/UDC | Ұлттық консерватизм | 34.0 | 26.9 | 21.1 | 22.0 | 20.0 | 19.5 | 26.9 | 27.0 | 33.8 | 34.7 | 24.5 | 29.7
Тәуелсіздер лигасы | Әлеуметтік либерализм | * | * | * | * | * | * | 1.1 | * | * | * | * | *
CSP/PCS | Христиандық солшылдар | * | * | * | * | * | 6.9 | * | * | * | * | * | *
GLP/PVL | Жасыл либерализм | * | * | * | * | * | * | * | * | * | * | 8.3 | 7.9
BDP/PBD | Консерватизм | * | * | * | * | * | * | * | * | * | * | 20.5 | 14.5
GPS/PES | Жасыл саясат | * | * | * | * | * | * | 3.5 | * | * | * | 2.2 | *
FGA | Феминистік | * | * | * | * | 6.0 | 4.3 | 1.9 | * | * | * | * | *
SD/DS | Швейцариялық национализм | * | 3.5 | * | * | * | * | * | * | * | * | * | *
EDU/UDF | Христиандық оңшылдар | * | * | * | * | * | * | * | * | 1.9 | 1.6 | 0.5 | *
Басқа | * | 0.3 | * | * | 7.7 | 4.4 | 1.7 | 5.8 | * | 0.6 | * | 0.2
Сайлауға қатысу % | 56.7 | 49.6 | 45.9 | 39.9 | 39.5 | 37.9 | 36.7 | 40.6 | 39.1 | 41.9 | 45.1 | 46.0

FDP 2009 жылға дейін, FDP. Либералдар 2009 жылдан кейін.
"*" – партияның осы кантонда сайлау бюллетенінде болмағанын көрсетеді.

Қалалық округтер

Кантонда 114 муниципалитет бар (2016 жылғы деректер бойынша).

Демография

Гризон тұрғындары Бюнднер немесе (сирек) гризондықтар деп аталады. Кантонның халқы (2007 жылғы мәлімет бойынша) 2007 жылы 28 008 шетелдік азаматты қамтыды, бұл жалпы халықтың шамамен 14,84% құрайды. Басты діндер – католицизм және протестантизм. Екеуі де кантонда кең таралған, Рим католиктері аздап басымдыққа ие (47% католик, 41% протестант).

Тілдер

Гризонс – Швейцарияның үш ресми тілі бар жалғыз кантоны: неміс (74,7%), романш (13,9%) және итальян (13,9%), ал қалған 13%-ы басқа тілде туған тілінде сөйлейді. + Гризонстағы тілдер 1803–2020 жылдар Жыл Халық саны Романш (%) Неміс (%) Итальян (%) 1803 73 200 36 700 (~50%) 26 500 (~36%) 10 000 (~14%) 1850 89 895 42 439 (47,2%) 35 509 (39,5%) 11 956 (13,3%) 1880 93 864 37 794 (39,8%) 43 664 (46,0%) 12 976 (13,7%) 1900 104 520 36 472 (34,9%) 48 762 (46,7%) 17 539 (16,8%) 1920 119 854 39 127 (32,7%) 61 379 (51,2%) 17 674 (14,8%) 1941 128 247 40 187 (31,3%) 70 421 (54,9%) 16 438 (12,8%) 1950 137 100 40 109 (29,3%) 77 096 (56,2%) 18 079 (13,2%) 1960 147 458 38 414 (26,1%) 83 544 (56,7%) 23 682 (16,1%) 1970 162 086 37 878 (23,4%) 93 359 (57,6%) 25 575 (15,8%) 1980 164 641 36 017 (21,9%) 98 645 (59,9%) 22 199 (13,5%) 2000 187 058 27 038 (14,5%) 127 755 (68,3%) 19 106 (10,2%) 2012 191 612 27 955 (15,2%) 143 015 (74,6%) 23 506 (12,0%) 2015 193 662 29 826 (15,4%) 142 378 (73,5%) 25 033 (12,9%) 2020 200 096 27 813 (13,9%) 149 471 (74,7%) 27 813 (13,9%)

Романш тілінің көптеген тұрғындары басқа кантонға қарағанда Гризонста мекендейді, бірақ ол онда азшылық тіліне айналған. Романш бес диалектік топтан тұрады, олардың әрқайсысының өз жазба тілі бар: Сурсильван, Валладер, Путер, Сурмиран және Суцильван. Сондай-ақ, руманш грищун деп аталатын ортақ жазба тіл де бар. Романш тілі 1938 жылдан бері Швейцарияның Федералды Конституциясында төрт "ұлттық тілдің" бірі ретінде танылған. 1996 жылы ол Конфедерацияның "ресми тілі" деп жарияланды, яғни романш тілінде сөйлейтіндер федералды үкіметпен хат алмасу үшін романш тілін пайдалана алады және руманш грищун тілінде жауап алуға құқылы. Романш тілі кантондық деңгейде ресми мәртебеге ие. Муниципалитеттер өз кезегінде өздерінің ресми тілдерін еркін анықтай алады.

Экономика

Ауыл шаруашылығы алыс аңғарларды мекендеуде және өңдеуде маңызды рөл атқарады, осы арқылы оларды қараусыз қалған жабайы даладан ерекшелендіреді. Сондықтан, ауыл шаруашылығына мемлекеттік және аймақтық органдар субсидиялар төлейді. Халықтың 8 пайызы ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы салаларында жұмыс істейді, ал өнімнің 50 пайызы органикалық деп сертификатталған. Ауыл шаруашылығына орман және жазғы тау жайылымдары кіреді, әсіресе сиыр, қой және ешкілерді жаю. Қасқыр мен аюлар қайтып келгендіктен, Маремма қойшы иттерін пайдалану жиі кездеседі. Тау жайылымдары басым болғанымен, Рейн аңғарында, әсіресе Флеш, Майенфельд, Йенинс және Маланс аймақтарында шарап өндірісі де дамыған. Бұл аймақтар Бюнднер Гершафт деп аталады. Мезольчина және Валь-Пошиавоның оңтүстік аңғарларында жүгері және каштан өсіріледі, бұлға мұндағы қолайлы климат мүмкіндік береді. Мезольчинада зәйтүн ағаштары да өсіріледі. Сент-Мориц – ең ежелгі қысқы спорт курорттарының бірі, ол 1864 жылдан бері қысқы маусымда танымал. Келесі жылы Давоста да қыста алғашқы туристер пайда болды. Сент-Мориц 1928 және 1948 жылғы қысқы Олимпиада ойындарын қабылдады. Жазғы туризм де маңызды табыс көзі болып табылады. Треккинг, альпинизм және тау велосипедімен жүру – басты іс-шаралардың бірі. Бизнес-туризм де табыс әкеледі, әсіресе Давоста Әлемдік экономикалық форумның отырыстары дәстүрлі түрде өткізіледі.

Көлік

Кантон үлкен Альпілік тосқауылдың екі жағына созылғандықтан, онда көптеген маңызды тау өткелдері орналасқан, әсіресе солтүстік-оңтүстік бағытта. Көлік мәселесі бұл аймақта әрдайым маңызды болды; Джульер өткелінде рим дәуірінен қалған арба жолдары табылды, ал Септимер өткелі 1387 жылы арбалар үшін қайта салынды. Кейін маңыздылығын жоғалтса да, ол әлі де 1800 жылғы түрінде сақталған (тек жаяу жүргіншілерге арналған). Ұзақ аралықтарда серпілме жолдар қажет болды, ал Виамала сияқты шатқалдар кез келген көлік үшін құрылыс қиындықтарын тудырды. Альп таулары арқылы алғашқы нақты жолдар шамамен 1816 жылдан бастап салынды, олардың бірі әлі де өте жақсы сақталған, себебі бұл байланыс Альп тауларын кесіп өтетін теміржол туннельдері ашылғаннан кейін маңыздылығын жоғалтты. Гризонстағы жол жүйесіне соңғы қосылған аңғар – Аверс болды, оның шалғайдағы Джуф ауылына 1897 жылы ғана жетілді. Швейцария поштасы пошта автобустары арқылы қызметін кеңейткеннен кейін, аймақ тұрғындары моторы бар көліктерге көбірек үйренді. 1925 жылы 250 көлік пайдалануда болды. 1967 жылы ашылған Сан-Бернардино автомобиль туннелі туристік трафик үшін салынған, қазіргі уақытта ауыр жүк көліктері де пайдаланады, бірақ оның тік көтерілуіне байланысты олар үшін толыққанды қолайлы емес. Қазіргі уақытта көптеген өткелдер жүк тасымалы үшін маңыздылығын жоғалтты. Валейс және Тичинодан айырмашылығы, Гризонс Лёчберг және Готтард сияқты Альп таулары арқылы өтетін ірі теміржол бағыттарынан пайда таппайды. Осының салдарынан кантондағы жалғыз стандартты теміржол – Рейн аңғарындағы теміржол, ол Чур станциясында аяқталады. Керісінше, соңғысы кантонның көптеген аймақтарын Рейн аңғарынан байланыстыратын Ретия теміржолының құрылысынан кейін ірі теміржол станциясы мен көлік хабына айналды. Әр түрлі көлік компанияларының біріктірілген кестесі арқылы барлық елді мекендерге (шамамен) қоғамдық көлікпен жетуге үлкен күш-жігер жұмсалады. Тіпті 30 адам тұратын, бірақ еуропалық рекордты ұстап тұрған Юфқа да қоғамдық көлікпен күніне бес рет жетуге болады. Екі негізгі көлік компаниясы – PostBus, ұлттық пошта автобусы компаниясы, және кантондық үкіметке тиесілі Ретия теміржолы. Соңғысы Швейцариядағы ең үлкен тар теміржол желісін пайдаланады және кантонның көптеген аймақтарын, Орталық Швейцария мен Италияға қарай тармақтары бар. Бұл желіде Швейцарияның ең ұзақ қашықтыққа жүретін екі пойзы жүреді: Glacier Express және Bernina Express. Швейцарияның федералдық теміржолы Майенфельдтен кантонға бірнеше шақырымға ғана созылады және негізінен Ландкварт пен Чурды қамтиды, онда жолаушылар Ретия теміржолы мен көптеген PostBus бағыттарына ауысады. Альбула желісі ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұрасы тізіміне енді, сондай-ақ Бернина теміржолы да. Қыста кейбір жол өткелдері жабылады, ал Джульер, Бернина және Лукманьер сияқты бірнеше биік тау өткелдері қыс бойы ашық болады (шектеулерге байланысты). Швейцариядағы ең биік орналасқан кантон болғандықтан, Гризонста үлкен альпілік аймақтар орналасқан, оларға ешқандай көлікпен жетуге болмайды, тек жаяу жүру керек. Көптеген кабельдік көлік құралдары Гризонның кейбір тауларына оңай қол жеткізуді қамтамасыз етеді, ең биік жері Пиз-Корвачта. Энгадин аңғарында өзінің әуежайы бар, Самедан әуежайы. Бұл Швейцариядағы ең биік әуежай.

As the canton extends on both sides of the great Alpine barrier, many important mountain passes are found there, particularly on the north south axis. Transport has always been an important issue in the area; cart tracks from the Roman era were found on Julier Pass and Septimer Pass was rebuilt for cart use in 1387 and, although it later became unimportant, it is still in its 1800 form (for hikers only). Corniche paths were necessary for long stretches, and gorges such as the Viamala gave construction problems for any kind of transport. The first real roads of width were built across the Alps from around 1816, one of which is still in a very good historical condition as this connection across Splügen Pass lost its importance after the opening of rail tunnels crossing the alps. The last valley to be connected to the road system in the Grisons was Avers, whose remote hamlet of Juf was only reached in 1897. After the Swiss Post expanded their Postal Bus transport services, the region's inhabitants became more used to motorized traffic. In 1925, there were already 250 vehicles in service. In 1967 opened San Bernardino road tunnel, built to host tourism traffic, is used also by heavy goods vehicles nowadays although not really suitable for them because of its ascent gradients. Most other passes have lost their importance for goods transport nowadays. Unlike Valais and Ticino, the Grisons does not benefit from major railway axes across the Alps such as the Lötschberg and Gotthard. As a consequence, the only standard gauge railway in the canton is that of the Rhine Valley, ending at Chur station. Conversely, the latter has become a major railway station and a transport hub of the canton since the construction of the Rhaetian Railway, which links most regions of the canton from the Rhine Valley. Huge efforts ensure public transport to (nearly) every settlement by an integrated timetable of different transport companies. Even Juf, inhabited by some 30 people only but holding a European record, is reached five times a day by public transport. The two main transport companies are PostBus, the national post bus company, and the Rhaetian Railway, essentially owned by the cantonal government. The latter uses the largest narrow gauge railway network in Switzerland and serves most regions of the canton, with branches towards Central Switzerland and Italy. This network is notably travelled by two of the longest distance trains of Switzerland: the Glacier Express and the Bernina Express. The Swiss Federal Railways extend only a few kilometres into the canton, from Maienfeld, and serve essentially Landquart and Chur, where passengers transfer to the Rhaetian Railway and a large number of PostBus routes. The Albula Line became a UNESCO world heritage as did the Bernina Railway, the highest and only railway to cross the Alps without the use of a tunnel at the pass. In winter some of the road passes are closed whereas several high mountain passes such as the Julier, Bernina and Lukmanier are kept open all winter (subject to restrictions). Being the highest elevated state in Switzerland, the Grisons hosts huge alpine areas that are not accessible by any means of transport but have to be walked to. A large number of cable transport facilities provide easy access to some of the mountains of the Grisons, the highest being on Piz Corvatsch. The Engadin valley has its own airport, Samedan Airport. It is the highest airport in Switzerland.

Мәдениет

Гризонс – Швейцарияның мәдени тұрғыдан ең алуан түрлі аймағы. Дегенмен, олардың ортақ белгісі – оқшауланған ауылдық қауымдастықтардағы өмірмен ерекшеленетін күшті тау мәдениеті, атап айтқанда, Йоханна Спиридің «Хайди» романында бейнеленген. Дәстүрлі әдет-ғұрыптарға көктем мен күзде Альпілік мал көшіру, ал қыс соңында – Chalandamarz жатады. Кантонның ортағасырлық қамалдары (және қирағандары) көптеп сақталған. Ең танымал қамал – Энгадиндегі Тарасп, ол Инн аңғарын қорғайды. Домлешг аймағында көптеген қираған қамалдар мен үйінділер кездеседі. Жақын жерде Зиллис шіркеуі орналасқан, онда 1130/40 жылдары әйгілі романдық стильдегі суреттермен әсемделген төбе қосылған, қазір ол ұлттық мұра ретінде сақталған. Кантон аумағында үш ЮНЕСКО Мәдениет мұрасы нысаны бар: Сент-Джон бенедиктік монастыры, Швейцарияның тектоникалық аренасы Сардона және Альбула мен Бернина ландшафтарындағы Рети темір жолы. Гризонс аймағының гастрономиясы көбінесе Бюнднерфлейш деп аталатын құрғатылған сиыр еті деликатесімен танымал. Басқа ет тағамдары: құрғақ шұжықтар (әсіресе әртүрлі еттен жасалған Salsiz), шұжық және ветчина. Гризонс аймағында өндірілетін ірімшіктер де көптеген түрлері бар. Ерекше тағамдарының бірі – батыс Гризонста дайындалатын капун. Капун – ет кесектерін қазық жапырақтарына орап, ірімшік пен қаймақпен жармалған, майлы қамырдан жасалған бөлшектер. Малун – гризондықтардың тағы бір танымал тағамы. Ол қайнатылған картопты ұнмен араластырып, содан кейін сары майда қуырып дайындалады. Малун әдетте алма қоспасымен және басқа да жергілікті өнімдермен, мысалы, ірімшік пен ет тағамдарымен бірге беріледі. Пиццокери – Пошиаво аңғарында желетін тағы бір тағам. Ол картоп, көкөніс және ірімшік қосылып пісірілген қара бидай макаронынан тұрады. Гризонстың таңбалы десерті – Бюнднер Нусторте. Ол қарақұмық пен бал қоспасымен толтырылған қысқа пісірілген қамырдан жасалады. Оңтүстік аңғарларда, әсіресе Брегалья аңғарында, каштан қосылған ұқсас десерт – Torta di Castagne дайындалады. Шарап негізінен Бюнднер Херршафт аймағында өндіріледі. Флеш пен Маланс арасындағы жүзімдіктерде 42 түрлі шарап сорттары өседі, олардың ішіндегі ең танымал сорт – Pinot Noir. Оңтүстік аңғарларда да шарап өндіріледі, бірақ көлемі шағын. Мезолчина аңғары Тичино шарап аймағымен, ал Пошиаво аңғары Вальтеллина шарап аймағымен шектеседі. Кантон аумағында көптеген сыра қайнату орындары бар. Ең ірісі – Чур қаласында орналасқан Calanda Bräu. Radiotelevisiun Svizra Rumantscha – Швейцарияның радио және теледидарының романш тілінде сөйлейтін бөлімшесі және Гризонс аймағына бағытталған. Die Südostschweiz (неміс тілінде) және La Quotidiana (романш тілінде) – аймақтың ең маңызды жазбалы бұқаралық ақпарат құралдары.

The Grisons is culturally the most diverse region of Switzerland. Its common denominator, however, is a strong mountain culture marked by life in isolated rural communities, notably depicted in Johanna Spyri's Heidi. Traditional customs include Alpine transhumance in spring and autumn, and the Chalandamarz at the end of winter. The canton has a large concentration of medieval castles (and ruins). The most notable, in the Engadin, is that of Tarasp, guarding the Inn valley. Many ruins and castles are found in the Domleschg area. Close by lies the church of Zillis, where 1130/40 a famous romanesque illustrated ceiling was added which is now treated as national heritage. Three World Heritage Sites are located in the canton: the Benedictine Convent of Saint John, the Swiss Tectonic Arena Sardona and the Rhaetian Railway in the Albula and Bernina Landscapes. The gastronomy of the Grisons is mostly known for a dried beef delicacy called Bündnerfleisch, often simply referred to as Grisons Meat. Other meat specialities include dried sausages (especially Salsiz, made of various meats), speck and ham. Cheeses produced in the Grisons are also numerous. Among notable dishes are the Capuns, predominantly made in the western part of the Grisons. Capuns consist of hearty dumplings with pieces of meat wrapped in chard leaves, then gratinated in oven with cheese and cream. The Maluns are another well known dish of the Grisons. They are made of boiled potatoes mixed with flour, then fried in butter. Maluns are typically served with a compote of apples and various other local products such as cheeses and meat specialities. The Pizzoccheri are another dish, essentially eaten in the valley of Poschiavo. They consist of buckwheat noodles, cooked with potatoes, vegetables and cheese. The emblematic dessert of the Grisons is the Bündner Nusstorte. It is essentially a shortcrust pastry filled with a mix of caramelized walnuts and honey. Another similar pastry, but containing chestnuts instead, the Torta di Castagne, is made in the southern valleys, especially in the Val Bregaglia. Wines are essentially produced in the Bündner Herrschaft. In the vineyards between Fläsch and Malans, 42 types of vines are found, Pinot Noir being the most popular. Wines are also naturally produced in the southern valleys but in smaller quantities. The valley of the Mesolcina is contiguous with the Ticino wine region and that of Poschiavo is contiguous with the Valtellina wine region. Numerous breweries can be found in the canton as well. The largest, located at Chur, is Calanda Bräu. Radiotelevisiun Svizra Rumantscha is the Romansh speaking division of the Swiss Broadcasting Corporation and focuses on the Grisons. Die Südostschweiz (in German) and La Quotidiana (Romansh) are some of the most important written media of the region.

Табиғат

Гризондықтар 20-шы ғасырдың басында ибексті Альп тауларына сәтті қайта орналастырды, олардың саны дерлік жойылған еді, тек Италияның Аоста аңғарындағы Gran Paradiso ұлттық паркінде ғана сақталған. Сол сияқты, 21-ші ғасырда бұрын жойылған сақалды бүркіт пен сілеусінді қайтадан табиғатқа енгізді, бірақ сілеусін әлі де сирек кездеседі.