Толқындар (Populus) тұқымдасының құрамындағы күңгірт және ақ талдар туралы ақпарат. Суық аймақтарда өсетін, клоналды колониялар құрайтын жапырақты ағаштар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Өсімдіктер бөлімі
Section of plants
Populus тұқымдасының Populus бөліміне аспан ағаштары мен ақ пипл (Populus alba) жатады. Бес түрлі аспанның барлығы Солтүстік жарты шардың солтүстігіндегі суық аймақтарда, салқын жазды жерлерде өседі, ал оңтүстікке қарай таулардың биік белдемелерінде кездеседі. Ақ пипл керісінше, жылы, құрғақ жазды аймақтарда өседі. Бұл ағаштардың барлығы орташа мөлшердегі жапырақты ағаштар, биіктігі әртүрлі. Populus бөліміндегі барлық түрлер әдетте бір көшеттен пайда болған үлкен клоналды колонияларда өседі және тамырдан шыққан жаңа өскіндер арқылы көбейеді; колониядағы жаңа сабаулар бұрынғы ағаштардан 30-40 метрге дейін қашықтықта пайда болуы мүмкін. Әрбір жеке ағаш жер үстінде 40-150 жылға дейін өмір сүреді, бірақ колонияның тамыр жүйесі ұзақ өмірлі болады, ескі ағаштар өлгенде жаңадан өскіндер шығарып, жылына шамамен бір метрге дейін таралады, кейде ақырында көптеген гектарларды жабады. Олар орман өртінен зардап көрмейді, себебі тамырлары оттың қызуынан тереңде жатыр, ал жаңа өскіндер тамырдан өсе алады. Юта штатындағы американдық аспанның (P. tremuloides) колониясының жасы 80 000 жылға жетеді деп есептеледі (нақтылығы даулы), бұл оны мүмкін болатын ең көне аспан колониясы етеді.
Populus section Populus, of the Populus (poplar) genus, includes the aspen trees and the white poplar Populus alba. The five typical aspens are all native to cold regions with cool summers, in the north of the Northern Hemisphere, extending south at high altitudes in the mountains. The White Poplar, by contrast, is native to warmer regions, with hot, dry summers. These trees are all medium sized deciduous trees ranging tall. All of the species in section Populus typically grow in large clonal colonies derived from a single seedling, and spreading by means of root suckers; new stems in the colony may appear at up to 30–40 metres from the previous trees. Each individual tree can live for 40–150 years above ground, but the root system of the colony is long lived, sending up new trunks as the older trunks die off above ground, spreading about a metre per year, sometimes eventually covering many hectares. They are able to survive forest fires because the roots are below the heat of the fire, and new sprouts can grow from the roots. One colony of American aspen (P. tremuloides) in Utah, given the nickname of "Pando", has been estimated to be 80,000 years old (disputed), making it possibly the oldest living colony of aspens.
Экология
Аспан көлеңкеде жақсы өспейді, және аспанның толыққан ағаштарының арасында аспан көшеттерінің өсуі қиын. Өрт аспан ағаштарына тікелей емес, жанама түрде пайда әкеледі, себебі ол жас өсімдіктердің өрттен кейін ашық күн сәулесінде гүлдеуіне мүмкіндік береді. Соңғы кезде аспан ағаштары орман шаруашылығында үлкен танымаллыққа ие болды, көбінесе олардың жылдам өсу қарқыны және түбіркөздерден жаңару қабілетінің арқасында. Ормандарды жинаудан кейін қайта жаңарту әлдеқайда арзан, себебі отырғызу немесе егу қажеттілігі тумайды. Көптеген ағаштардан өзгеше, аспан қабығы негіздік заттарға бай, яғни аспан ағаштары бриофиттер үшін маңызды орта болып табылады және көптеген (Lepidoptera) түрлерінің дернәсілдерінің тамақтануына мүмкіндік береді – популармен қоректенетін Lepidoptera тізімін қараңыз. Жас аспан қабығы – көктемнің басында еуропалық қоян және басқа да жануарлар үшін маңызды маусымдық азық. Аспан – еуропалық сусардың таңдаған ағашының бірі.
Aspens do not thrive very well in the shade, and it is difficult for aspen seedlings to grow in an already mature aspen stand. Fire indirectly benefits aspen trees, since it allows the saplings to flourish in open sunlight in the burned landscape. Lately, aspens have an increased popularity in forestry, mostly because of their fast growth rate and ability to regenerate from sprouts, making the reforestation after harvesting much cheaper, since no planting or sowing is required. In contrast with many trees, aspen bark is base rich, meaning that aspens are important hosts for bryophytes and act as food plants for the larvae of butterfly (Lepidoptera) species—see List of Lepidoptera that feed on poplars. Young aspen bark is an important seasonal forage for the european hare and other animals in early spring. Aspen is also a tree of choice of the european beaver.
Қолданылуы
Аспан ағашы ақ және жұмсақ, бірақ жеткілікті берік және нашар тұтанады. Оның көптеген қолданыс орындары бар, ең бастысы – қағаз және қабықша жасау үшін қолданылады, себебі оның тұтанатын қасиеті төмен болғандықтан, көптеген басқа ағаштарға қарағанда пайдалануға қауіпсіз. Аспан ағашының ұсақталған түрі қаптау және толтыру үшін қолданылады, кейде оны "ағаш жұны" (excelsior) деп атайды. Ол сондай-ақ жануарларға төсек салу үшін танымал, себебі оның құрамында қарағай және аршаға тән, кейбір жануарларда тыныс алу жүйесі ауруларына себеп болатын фенолдар жоқ. Жылумен өңделген аспан ағашы саунаның ішкі бөлігін жасауға жиі қолданылады. Тік тұрған ағаштар кейде ортасынан шіруге бейім болса да, құрғақ ағаш жақсы сақталады, күміс сұр түске енеді және шіру мен деформацияға төзімді келеді. Бұл ағаш Ресейдің солтүстік-батыс аймақтарында (әсіресе шатыр жабу үшін, жұқа тақтайшалар түрінде) ауылдық құрылыстарда дәстүрлі түрде қолданылған. Оджибве тайпасы ағаш қабығын емдік жақпақ ретінде пайдаланса, кри тайпасы көктемде ішкі қабықты жеңіл дәуірге (тазартқыш ретінде) қолданған.
Aspen wood is white and soft, but fairly strong, and has low flammability. It has a number of uses, notably for making matches and paper where its low flammability makes it safer to use than most other woods. Shredded aspen wood is used for packing and stuffing, sometimes called excelsior (wood wool). It is also a popular animal bedding, since it lacks the phenols associated with pine and juniper, which are thought to cause respiratory system ailments in some animals. Heat treated aspen is a popular material for the interiors of a sauna. While standing trees sometimes tend to rot from the heart outward, the dry timber weathers very well, becoming silvery grey and resistant to rotting and warping, and has traditionally been used for rural construction in the northwestern regions of Russia (especially for roofing, in the form of thin slats). The Ojibwe used the inner bark of the trunk as a poultice, and the Cree ate the inner bark in the spring as a mild purgative.