Кіріспе

Норд мифологиясындағы ванирлердің құдайы. Норд мифологиясында Ньордр (Ескі норвег: Njrðr) – ванирлердің құдайы. Ньордр, Фрейр мен Фрейя құдайларының әкесі, оның аты аталмаған қарындасынан туған, бақытсыз некеде Скади құдайымен болды, Ноатунда тұрады және теңіз, теңіз саяхаты, жел, балық аулау, байлық және егін шөбімен байланысты. Ньордр 13 ғасырдағы ежелгі дәстүрлі көздерден жинақталған «Поэтикалық Эддада», 13 ғасырда Снорри Стурлусон жазған «Прозалық Эддада», сондай-ақ 13 ғасырда Снорри Стурлусонның «Хеймскрингла» шығармасында Швецияның сүйікті мифологиялық ерте патшасы ретінде, 14 ғасырғы «Хауксбөк» сақиналы сертінде және көптеген скандинавиялық жер-атауларда үш құдайдың бірі ретінде айтылады. Ньордқа табыну 18-19 ғасырлардағы норвегиялық халықтық дәстүрде сақталған, онда құдай Ньор ретінде жазылып, мол балық аулауға алғыс айтылған. Ньордр көптеген ғылыми зерттеулер мен теориялардың тақырыбы болды, көбінесе оны германдық Нертус құдайының кейіпкерімен, қаһарман Хадингпен байланыстырып, оның бұрынғыдан гөрі көне норд дініндегі маңызды орны туралы теориялар айтылады, себебі оның есімі көптеген жер-атауларында кездеседі. Ньордр кейде Njord, Njoerd немесе Njorth деп ағылшыншаландырылады.

Эдда прозасы

Ньёрдр «Гилфагиннинг» және «Скальдскапармал» кітаптарында да еске алынады.

Скалдшапармал

Ньордр «Skáldskaparmál» ішінде Эгир үшін өткізілген тойға қатысқан 12 Асирдің тізімінде енгізілген. «Skáldskaparmál»-да скальд құдайы Браги Скадидің әкесі Тьязидің Асирлердің қолынан қаза тапқанын айтады. Асирлер Тьязидің өлімі үшін жасаған үш өтемақының бірі ретінде, Скадиге Асирлер арасынан күйеу таңдауға рұқсат берді, бірақ таңдау кезінде олардың аяқтарынан басқа ешқандай бөлігін көре алмайтын шарты қойылды. Аяқтарының сұлулығымен Бальдрді таңдауды күткен Скади, орнына Ньордты таңдағанын біледі. 6-тарауда Ньордқа арналған кенингтер тізімі берілген: «Көлік құдайы», «Ванир ұрпағы», «Ван», Фрейр мен Фрейяның әкесі және «сыйлық беруші Құдай». Бұдан кейін 11-ғасырлық скальд Тордр Сьярексонның шығармасынан үзінді келтіріледі, онда Скадидің Ньордтан кетуі туралы айтылады:

Гундрун ұлының өлтірушісі болды; дана құдай әйелі [Скади] Ванды жақсы көре алмады; Киалар [Один] жылқыларды жақсы оқытты; Хамдир қылышпен сайысудан тартынбады. 7-тарау Фрейр туралы түрлі түсініктерді ұсынады, оның ішінде оны Ньордтың ұлы деп атайды. Содан кейін 10-ғасырлық скальд Эгилл Скаллагримссонның еңбегінен үзінді келтіріледі, ол Ньордқа сілтеме жасайды (мұнда «Ниорд» деп ағылшынша айтылған):

Фрейр мен Ниорд Гриотбьорнға байлық күшін сыйлады. 20-тарауда Фрейяның «Ньордтың қызы» деген кенингі берілген. 33-тарауда Ньорд Эгирдің тойына қатысқан құдайлардың бірі ретінде аталады. 37-тарауда Фрейя 12-ғасырлық скальд Эйнарр Скуласонның өлеңінде тағы да Ньордтың қызы деп аталды. 75-тарауда Ньорд Асирлер тізіміне енгізілген. Сонымен қатар, «Skáldskaparmál»-да Ньордр түрлі жағдайларда «жауынгер» немесе «жауынгерлер» үшін кенинг ретінде қолданылады.

Геймскрингла

Ньёрдр үш патша сағаларында кездеседі немесе есімдері аталады, олар Heimskringla жинағында топтасқан: Ynglinga сағасы, Хакон Игінің сағасы және Харальд Грейклоктың сағасы. Ynglinga сағасының 4-тарауында Ньёрдр Эсир-Ванир соғысымен байланыстырылып көрсетіледі. Екі тарап соғыстан шаршаған соң, бейбіт келісімге келіп, кепілдер алмасты. Ванирлер өз тарапынан Эсирлерге ең "көрнекті адамдарын" жібереді: бай деп сипатталатын Ньёрдр мен оның ұлы деп сипатталатын Фрейр, Эсирдің Хёниріне алмастырып. Сонымен қатар, Эсирлер дана Квасир үшін Мимирді жібереді. 4-тараудың соңында Один Ньёрдр мен Фрейрді құрбандық шалудың жұбылары етіп тағайындайды, олар Эсирлер арасында құдайларға айналады. Фрейя Ньёрдрдың қызы және құрбандықтардағы жұбы ретінде таныстырылады. Сагада Ньёрдр Ванирлер арасында болғанда аты-жөні айтылмаған қарындасына үйленгені айтылады, осы одақтан Фрейр мен Фрейя дүниеге келеді, бірақ бұл әдет Эсирлерде тыйым салынған. 8-тарауда Ньёрдр Скади есімді әйелге үйленеді, бірақ ол онымен қарым-қатынасқа түспейді. Скади кейін Одинге үйленеді, және екеуінің көптеген ұлдары болады. 9-тарауда Один қайтыс болады, ал Ньёрдр шведтердің билеушісі болып, құрбандықтарды жалғастырады. Шведтер оны өз патшасы деп мойындайды және оған салық төлейді. Ньёрдрдың билігі бейбітшілік пен мол өніммен ерекшеленеді, сондықтан шведтер Ньёрдр өнім мен адамзаттың гүлденуіне билік етеді деп сенді. Оның билігі кезінде Эсирлердің көпшілігі қайтыс болады, олардың денелері өртеледі және оларға адамдар құрбандық шалады. Ньёрдр өзінің Одинге "арналып" бейітінде қайтыс болады. Ньёрдрдың денесін шведтер өртеп жібереді, олар оның қабірінде қатты жылайды. Ньёрдр билік құрғаннан кейін оның ұлы Фрейр оның орнына келеді, ол зор махаббатқа бөленіп, әкесі сияқты "жақсы маусымдармен құрметтеледі". "Хакон Игі" сағасының 14-тарауында ежегі германдық Yule салты туралы айтылады. Сипаттаманың бір бөлігі тосттарды қамтиды. Тосттар Одиннің тостымен басталады, ол патшаға жеңіс және билік үшін арналған деп сипатталады, содан кейін Ньёрдр мен Фрейрдің тосты, жақсы егін мен бейбітшілік үшін. Осыдан кейін патшаға тостаған ішеді, содан кейін қайтыс болған туысқандарына тост айтылады. 28-тарауда "теңізші" үшін "доңғалақ атты Ньёрдр" кеңістігі қолданылған өлең жолы келтірілген. Харальд Грейклоктың сағасында 10-ғасыр исланд шайыры Эйнар скалагламмның "Vellekla" ("Алтынның жетіспеушілігі") атты өлеңінен бір шумақ келтірілген, онда Ньёрдр "жауынгер" кеңістігінде есімдері аталады.

Эгиль сагасы

XIII ғасырдағы исландиялық «Эгиль сагасының» 80-тарауында Эгиль Скаллагримссон Аринбьёрнге (Arinbjarnarkviða) арналған мадақ өлең жазады. 17-шы шумағында Эгиль барлық адамдар Аринбьёрннің байлықты қалай таратып беретініне таңғалып қарайтынын айтады, себебі Фрейр және Ньорд құдайлары оған осындай мүмкіндік берген.

Қазіргі заманғы халықтық практика

Ньордқа табыну 18 немесе 19 ғасырдағы норвегиялық халықтық дәстүрлерде сақталған, бұл туралы Холлдар О. Опедал Норвегияның Хордаланд аймасының Одда қаласынан алған мәліметтерде жазылған. Ақпарат беруші отбасылық дәстүр туралы айтады, онда құдайға мол балық аулау үшін алғыс айтылады:

Ескі замандағы адамдар балық аулауға барғанда әрқашан жақсы нәтиже алатын. Бір күні түнімен Гуннильд Рейнснос (1746 жылы туған) және Йоханнес Рейнснос Sjosavatn көлінде балық аулап жүрді. Олар шаммен, тірі жеммен балық аулаған. Балық жақсы шалды, көп ұзамай Гуннильдтің қазандығына бір аптаға жететін балық жиналды. Сондықтан ол бауын таяғына орап, былай деді: "Бұл жолы оған, Ньорға рахмет!". Ғалым Жорж Дюмезил сонымен қатар теңіз ауа-райын, байлықты басқаратын немесе кейбір жағдайларда сиқырлы қайықтар сыйлайтын havmennesker (норвег тілінде "теңіз халықтары") туралы әртүрлі әңгімелерді келтіреді және олар тарихи тұрғыдан Ньордпен байланысты деп санайды.

Нертус

Ньорд көбінесе Нерт құдайымен теңестіріледі, оның түрлі герман тайпалары тарапынан құрметтелуі римдік тарихшы Тациттың бірінші ғасырдағы «Germania» еңбегінде сипатталған. Екеуінің байланысы Ньорд пен реконструкцияланған *Nerþuz арасындағы тілдік байланысқа байланысты, ал «Nerthus» – бұл бірінші ғасырда Ньорд қалай көрінгенін көрсететін латыншаланған әйелдік форма. Бұл олардың қарым-қатынасы туралы теорияларға әкелді, соның ішінде Ньордтың бір кезде гермафродит құдай болғаны мүмкін деген болжам бар, немесе, көбінесе қабылданғандай, бұл ат Фрейр мен Фрейя сияқты бұрын белгісіз болған құдай-бауыр және құдай-әпке жұбын көрсетеді. Осыған байланысты, Нерт Ньордтың аты аталмаған әпкесімен теңестірілді, ол Фрейя мен Фрейрдің анасы, және олар туралы «Локасеннада» айтылған.

Биека-Галль

Саами мифологиясында Биека Галлес (немесе Биега, Biegga Galles, диалектіге байланысты; "Желдің қариясы") – жаңбыр мен желді билейтін құдай, оған қайық пен ағаш ескек (немесе, дәлірек айтқанда, қалақ) сыйлықтары арналады. Гилфагининде Ньордтың сипаттамалары мен 18 ғасырдағы миссионерлік хабарламалардағы Биека Галлестің сипаттамаларындағы ұқсастықтарға байланысты Аксель Ольрик бұл құдайды теңізші Солтүстік германдық халықтардың Саами өлкесіне тигізген әсерінің нәтижесі деп санайды.

Хадингус

Ньорд пен Хадингус тұлғалары арасындағы параллельдер Саксо Грамматикустың 13 ғасырдағы "Gesta Danorum" еңбегінің 1-ші кітабында айтылған. Осы ұқсастықтардың кейбіреулері: "Skáldskaparmál" дағы Скади мен Ньордқа ұқсас, Хадингус банкетте басқа ерлердің арасынан аяқтарының төменгі бөлігінен таңдалғаннан кейін оның әйелі Рагнхильд оны таңдайды. Сондай-ақ, "Gylfaginning" дағы Скади мен Ньордқа ұқсас, Хадингус өлеңмен теңізден алыс өмірге наразылығын білдіріп, қасқырлардың ұлығуынан алаңдауын жеткізеді, ал оның әйелі Регнхильд жағалаудағы өмірге шағымданып, теңіз құстарындағы дауысқа ренжігенін айтады. Жорж Дюмезил аңызда Хадингус өзінің үш функциялық гипотезасының барлық үш функциясынан өтеді дей отырып, соңында Одиндік батырға айналады, бұл Ньордтың Ванирден Асир соғысында Асирге өтуімен сабақтас.

Свафторн

"Фьолсвиннсмал" поэмасының 8-ші шумағында Свафроринн белгісіз анасынан туған Менглодтың әкесі деп көрсетіледі, оны батыр Свипдагр іздейді. Менглод көбінесе Фрейя қадірлісі ретінде қарастырылады, демек, осы теория бойынша Свафроринн – Ньордр болар еді. Алайда, Свафроринн есімінің этимологиясы (þorinn – "батыл", svafr – "әңгімеге құмар" немесе мүмкін "ұйқы") Рудольф Симектің пікірінше, оны Ньордрмен байланыстыруға тырысқанда мәнсіз болып көрінеді.

Қазіргі заманның ықпалы

Ньордр көптеген көркем бейнелердің нысаны болды. Бейнелерге К. Эренбергтің "Фрейр және Герда; Скади және Ньордр" (1883 жылғы суреті), Карл Фредерик фон Салцаның "Ньордр" (1893 жылғы), Э. Доплердің кішісінің "Скади" (1901 жылғы) және У.Г. Коллингвудтың "Ньордрдың теңізге құштарлығы" (1908 жылғы) туындылары кіреді. Ньордр Жаңа Зеландияның комедиялық/драмалық "Құдіретті Джонсондар" сериалындағы құдайлардың бірі. "Йохан Джонсон/Ньордр" рөлін Стюарт Девени сомдады.

Жалпы және келтірілген сілтемелер

Бёк, Джесси (Аударған) (2006 ж.). Прозалық Эдда. "Пингвин классикасы". Вигфуссон, Гудбрандюр (1874). Исландия-ағылшын сөздігі: Кейбір Ричард Клисбидің қолжазба жинақтары негізінде. Кларендон баспасы. Хеллквист, Э. (1922): Svensk etymologisk ordbok. C. W. K. Gleerups förlag, Лунд. Холландер, М. Ли (Аударған) (2007 ж.). Heimskringla: Норвегия корольдерінің тарихы. Техас университетінің баспасы. Йонссон, Финнур (1913). Норвегия және исландтықтардың дінтануы, дереккөздер бойынша. Hið íslenska bókmentafjelag. Ларрингтон, Каролин (Аударған) (1999 ж.). "Ақындық Эдда". "Оксфорд әлемінің классикасы". Магнуссон, Асгейр Блондал (1989). Исланд сөздігі. Университет сөздігі. Скудер, Бернард (Аударған) (2001). Эгилдің сағасы, "Исландия сағалары" жинағынан. Пингвин. Торп, Бенджамин (Аударған) (1907). Саэмунд Сигфуссонның Ескі Эддасы. Norrœna қоғамы.