Кіріспе

Күнтізбелік жылдың басталуы

Жаңа жыл – жаңа күнтізбелік жылдың басталатын уақыты немесе күні, сонда күнтізбе жыл санағы бірге артады. Көптеген мәдениеттер осы оқиғаны әлдебір жолмен тойлайды. Бүгінде ең көп қолданылатын Григориан күнтізбесінде Жаңа жыл 1 қаңтарда (Жаңа жыл күні, оған дейін Жаңа жыл түні) келеді. Бұл Юлиан күнтізбесінде де, Рим күнтізбесінде де (б.з.д. 153 жылдан бастап) жылдың бірінші күні болған. Басқа мәдениеттер өздерінің дәстүрлі немесе діни Жаңа жылдарын өз әдет-ғұрыптарына сәйкес тойлайды, әдетте (бірақ әрқашан емес) олар ай күнтізбесін немесе ай-күн күнтізбесін қолданғандықтан. Қытай Жаңа жылы, Ислам Жаңа жылы, Тамил Жаңа жылы (Путандху), және еврей Жаңа жылы белгілі мысалдардың ішінде. Үндістан, Непал және басқа елдер де Жаңа жылды өз күнтізбелеріндегі күндерімен, Григориан күнтізбесінде өзгеріп отыратын күндермен тойлайды. Орта ғасырлардағы Батыс Еуропада, Юлиан күнтізбесі қолданыста болған кезде, билік Жаңа жылды, жергілікті жағдайларға байланысты, наурыздың 1-і, наурыздың 25-і, Пасха, қыркүйектің 1-і және желтоқсанның 25-і сияқты басқа күндерге көшірген. Содан бері Батыс әлеміндегі және одан тыс жерлердегі көптеген ұлттық азаматтық күнтізбелер Жаңа жыл күні үшін бір белгілі күнді пайдалануға өтті, көбінесе Григориан күнтізбесін қабылдағанда 1 қаңтарды таңдады.

Түрі бойынша

Қолданылатын күнтізбеге сүйенгенде, жаңа жылдар әдетте айлық, ай-күндық немесе күндық жаңа жылдар деп жіктеледі.

Қаңтар

1 қаңтар: Көптеген елдер қолданатын Григориан күнтізбесіндегі азаматтық жылдың бірінші күні. Батыста кең таралған қате пікірдің керісінше, 1 қаңтардағы азаматтық Жаңа жыл православие христиан дінінің мерекесі емес. Шығыс православиелік діни күнтізбеде Жаңа жылды тойлау қарастырылмаған. 1 қаңтар діни мереке болып саналады, себебі ол Мәсіхтің сүндетке оралуының (Оның туылған күнінен кейін жеті күн өткен соң) және әулиелерді еске алу мерекесі. Діни күнтізбе 1 қыркүйекте басталатын болса да, жаңа циклдің басталуына арналған ерекше діни рәсімдер жоқ. Дегенмен, православие елдері Жаңа жылды азаматтық түрде тойлай береді. Болгария, Кипр, Египет, Грекия, Румыния, Сирия және Түркия сияқты, күндерді Григориан күнтізбесімен сәйкестендіретін қайта қарастырылған Юлиан күнтізбесін қолданушылар 1 қаңтарда діни және азаматтық мерекелерді бірге тойлайды. Ал Грузия, Израиль, Ресей, Солтүстік Македония, Сербия, Черногория және Украина сияқты, православие шіркеулері әлі де Юлиан күнтізбесін сақтайтын елдерде азаматтық Жаңа жыл азаматтық күнтізбенің 1 қаңтарында тойланады, ал сол діни мерекелер Григориан күнтізбесі бойынша 14 қаңтарда (Юлиан күнтізбесі бойынша 1 қаңтар) тойланады. Жапондық Жаңа жыл (正月, Shōgatsu) қазіргі уақытта 1 қаңтарда тойланады, әдетте демалыс 3 қаңтарға дейін жалғасады, бірақ кейбір дереккөздерде Shōgatsu 6 қаңтарға дейін созылады. 1873 жылы, Мэйдзи реставрациясынан бес жыл өткен соң, Жапония Григориан күнтізбесін қабылдады. 1873 жылға дейін Жапонияда ай күнтізбесі қолданылған, онда әр айда 29 немесе 30 күн болып, жылдың жалпы ұзақтығы шамамен 354 күнге жететін. Самилер Ođđajagemánnu мерекесін тойлайды.

Қысқы айлық жаңа жыл

Қытайлық Жаңа жыл, сонымен қатар Көктем мерекесі немесе Айлық Жаңа жыл деп аталады, ол жыл сайын бірінші айдың жаңа ай фазасында, көктемнің басталуымен (Личунь) келеді. Нақты күні Григориан күнтізбесі бойынша 21 қаңтар мен 21 ақпан аралығында (қоса алғанда) болуы мүмкін. Дәстүр бойынша жылдар он екі Жерлік бұтақпен, олар жануарлармен бейнеленеді, және бес элементке сәйкес келетін он Көктік бұтақпен белгіленеді. Бұл комбинация 60 жыл сайын қайталанады. Бұл жылдың ең маңызды қытайлық мерекесі. Кореялық Жаңа жыл – Сеоллал немесе Айлық Жаңа жыл күні. 1 қаңтар, шындығында, жылдың бірінші күні болғанымен, корейлер үшін ай күнтізбесінің бірінші күні – Сеоллал, одан да маңызды. Айлық Жаңа жылды тойлау жыл бойына бақыт әкеліп, жаман рухтарды қуу үшін бастау алған деп есептеледі. Ескі жыл аяқталып, жаңа жыл кірген кезде, адамдар үйлеріне жиналып, отбасылары мен туыстарымен бірге отырып, бір-бірінің жаңалықтарымен бөліседі. Вьетнамдық Жаңа жыл – Тет Нгуен Дань, ол көбінесе қытайлық Жаңа жылмен бір күніне келеді, себебі вьетнамдықтар қытай күнтізбесіне ұқсас Ай күнтізбесін пайдаланады. Тибеттік Жаңа жыл – Лосар, ол қаңтар мен наурыз айлары аралығында болады.

Наурыз

Бабылдықтардың Жаңа жылы солтүстікке қарай күн мен түннің теңелуінен кейінгі алғашқы Жаңа Аймен басталды. Ежелгі мерекелер он бір күнге созылды. Наурыз-сәуір айларында Үндістанның әр аймағында Нава Варша мерекесі аталып өтіледі. Ирандықтар Нооруз деп аталатын Жаңа жылды, әдетте, 20 немесе 21 наурызда болатын солтүстік күн мен түннің теңелу сәтін қамтитын күн деп атайды. Зороастризм жаңа жылы Иранның Нооруз жаңа жылымен тұспа-тұс келеді және оны Үндістандағы парстар, сондай-ақ бүкіл әлемдегі зороастристер мен парсылар атап өтеді. Бахаи күнтізбесінде жаңа жыл жазғы күн мен түн теңелу кезінде 20 немесе 21 наурызда басталады. Ирандық дәстүр Орталық Азия елдеріне, соның ішінде қазақтарға, өзбектерге және ұйғырларға да берілді. Әдетте ол 22 наурызда атап өтіледі. Балидің Жаңа жылы Сака күнтізбесіне (балидің жава күнтізбесі) негізделген, оны Ньепи деп атайды және Балидің Айлық жаңа жылына (наурыз айларында) сәйкес келеді. Бұл үнсіздік, ораза және медитация күні: таңғы 6-дан таңғы 6-ға дейін сақталады, Ньепи - бұл өзін-өзі ойлануға арналған күн, сондықтан осы мақсатқа кедергі болатын кез-келген нәрсеге тыйым салынады. Ньепи - негізінен индустар мерекесі болса да, Балидің индус емес тұрғындары да өз азаматтарына құрмет көрсету үшін бұл күнді үнсіздікпен атап өтеді. Тіпті туристер де бұл жағдайдан босатылмайды; мейманханаларда өздері қалаған нәрселерін жасауға еркіндік болса да, ешкімге жағажайлар мен көшелерге кіруге рұқсат етілмейді, Балидегі жалғыз әуежай күні бойы жабық болады. Тек қана өмірлеріне қауіп төндіретін ауруларды және босану алдында тұрған әйелдерді тасымалдайтын жедел жәрдем көліктеріне рұқсат беріледі. Угади (;); Телугу және Каннада жаңа жылы, әдетте, наурыз немесе сәуір айларына жатады. Оңтүстік Үндістанның Андхра-Прадеш, Телангана және Карнатака штаттарының тұрғындары осы айларда Жаңа жылды қарсы алады. Жаңа жылдың алғашқы айы - "Чайтра Маса". Кашмир күнтізбесінде Наурыз - сәуір айларында Жаңа жылды атап өту үшін Наурех мейрамы өткізіледі. Кашмирлік брахмандардың бұл қасиетті күні бірнеше мыңжылдықтан бері атап өтіледі. Гуди Падваны Үндістанның Махараштра штатының тұрғындары индуистік жылдың бірінші күні ретінде атап өтеді, ал Санскар Падва Гоада атап өтіледі. Бұл күн наурыз-сәуір айларына сәйкес келеді. (Көріңіз: Декан) Синдхи фестивалі Чети Чанд Синдхи Жаңа жылы мерекесін атап өту үшін Угади / Гуди Падвамен бір күні аталып өтіледі. Телемиялық жаңа жыл 20 наурызда (немесе кейбір есептер бойынша 8 сәуірде) әдетте Ра Хуор Хуитке шақырумен атап өтіледі, бұл 1904 жылы Жаңа Эонның басталуын еске алады. Сонымен қатар, бұл жиырма екі күндік Телемалық қасиетті мезгілдің басталуын білдіреді, ол Заң кітабының жазылған күнінен бастап үшінші күні аяқталады. Бұл күнді "Ең жоғары рәсім мейрамы" деп те атайды. Кейбіреулер Телемалық Жаңа жыл жазғы күн мен түннің теңелуіне байланысты 19, 20 немесе 21 наурызда болады деп санайды, бұл 1904 жылы Телеманың құрылуын еске алу үшін әр жылдың жазғы күн мен түннің теңелуінде Құдандардың теңелу мейрамы. 1904 жылы көктемгі күн мен түн теңелуі 21 наурызда болды, және бұл Алекстер Кроулидің жаңа Эон мен Телемиялық Жаңа жылды әкелген Хорусты шақыруын аяқтағаннан кейінгі күн болды.

Сәуір

Халдей-вавилондық жаңа жыл, Ха б'Ниссан немесе Реша д'Шета деп аталады, 1 сәуірде болады. Телемдік жаңа жыл тойлаулары әдетте 10 сәуірде аяқталады, 20 наурызда басталатын шамамен бір айлық кезеңнен кейін (ресми жаңа жыл). Көптеген адамдар бұл бір айлық кезеңді "Қасиетті күндер" деп атайды, және ол 8, 9 және 10 сәуірдегі сақтау күндерімен аяқталады, бұл 1904 жылы Алистер Кроулидің "Заң кітабын" жазуының үш күнімен сәйкес келеді.

Маусым

Кутчи халқының Жаңа жылы Ашади Бидж күні, яғни индустар күнтізбесінің Ашада айының Шұқла пакшасының екінші күнінде тойланады. Кютч халқы үшін бұл күн, көбінесе шөл даласы болып табылатын Кютч аймағында жаңбырдың басталуымен байланысты. Ашаад айы әдетте 22 маусымда басталып, 22 шілдеде аяқталады. Одунде фестивалі – маусым айының екінші жексенбісінде өткізілетін мереке, онда "Одунде" сөзі йоруба тілінде (Нигерия) "Құтты болсын, Жаңа жыл!" деген мағынаны білдіреді. Сенегал, Гамбия және Мавританияның серер халқының Xooy рәсімі серерлердің Жаңа жылын белгілейді. Догон дінінде Було фестивалі догондардың Жаңа жылын тойлайды.

Шілде

Зулу халқының Жаңа жылы шілде айының толу кезінде болады.

Солтүстік жарты шардағы күз

Рош-хашана (ивритше – «жыл басы») – еврейлердің жеті күндік жаратылыстың аяқталуын еске алатын және Құдайдың әлемін жыл сайын жаңартатын екі күндік мерекесі. Бұл күні мерекелік және терең ойға бату элементтері бар, себебі дәстүрлі түрде Құдай өзінің жаратылысын бағалап, алдағы жылдағы барлық адамдар мен жаратылыстардың тағдырын анықтайды деп саналады. Яһуди дәстүрінде бал жаңа жылдың тәтті болуын символдайды. Мерекелік дастарқанда алма тілімдері балға малып желінеді және жақсы, тәтті жаңа жыл тілегімен бата айтылады. Кейбір Рош-хашана құттықтауларында бал мен алма бейнеленген, бұл мерекенің символы. Кейбір қауымдарда жаңа жылды қарсы алу үшін шағын бал құбыршалары таратылады. Патандықтар Калаша халқы Човмус мерекесін тойлайды, ол Пакистанның Читрал ауданында және Үндістанның бір бөлігінде жылдың басталуын белгілейді. Марвари жаңа жылы (Тхапна) Дивали мерекесі күні тойланады, ол индустар күнтізбесіндегі Ашвин айының Кришна Пакшасының соңғы күні және Ашвин айының соңғы күні болып табылады. Гуджарати жаңа жылы (Бесту/Нао Варас) Дивали мерекесінен кейін бір күні тойланады (қай күні ай күнтізбесіне байланысты, қазан немесе қараша айында). Гуджарати жаңа жылы – суд экам, яғни Гуджарати ай күнтізбесінің бірінші айының бірінші күні саналатын Картик айының Шұқла пакшасының бірінші күні. Көптеген индустар жаңа жылды көктемнің басында тойлайды. Әлемдегі гуджарати қауымы Дивалиден кейін жаңа қаржы жылының басталуын белгілейтін жаңа жылды тойлайды. Сикким халқы жаңа жылын Лосар деп атайды. Непал дәуірінің жаңа жылы (Непал Самбат) Непалдың бастапқы аймақтарында тойланады. Жаңа жыл Дивалидің төртінші күні басталады. Бұл күнтізбе 19 ғасырдың ортасына дейін ресми күнтізбе ретінде қолданылды. Дегенмен, жаңа жылды Непалдың невар қауымы әлі де тойлайды. Кейбір неоязықтар Самайнды (ежелгі кельттердің 1 қарашада тойлайтын мерекесін) Жылдың дөңгелегінің жаңа циклын білдіретін жаңа жыл күні ретінде тойлайды, бірақ олар осы күннен басталатын басқа күнтізбе қолданбайды.

Желтоқсан

Үндістанның солтүстік-шығысындағы мизо тайпасы желтоқсан айында Пауль-Кут мерекесін тойлайды. Инуиттер, алеуттар, юпиктер, чукчилер және инупиаттар Кувиасуквик мерекесін жаңа жыл ретінде тойлайды. Ол Рождество алдындағы күнімен бірге келеді.

Өзгермелі

Исламдық Жаңа жыл Мұхаррам айында болады. Ислам күнтізбесі 12 айдан тұрады, олардың ұзақтығы шамамен 354 күн, сондықтан оның Жаңа жылы Григориан күнтізбесімен салыстырғанда жыл сайын он бір күнге ертерек келеді. 2008 жылғы Григориан жылында екі Ислам Жаңа жылы болды. Сату Суро – Яваның Жаңа жылы, ол Суро айының бірінші күніне сәйкес келеді және Мұхаррам айының бірінші Ислам айымен үйлеседі. Индонезиядағы Ява аралының көптеген тұрғындары оны үйде отырып, үйден шықпай тойлады. "Жылдың ашылуы" (; افتتاح العام Айфтитах әл-Аам), көбінесе Веп Ренпет деп жазылады, ежелгі Египеттің Жаңа жылы болған. Ол бастапқыда Сириус жұлдызының түн аспанына оралуымен (пролептикалық Юлиан күнтізбесі бойынша 19 шілде) және Нілдің ежелгі жылдық тасқынының бастапқы кезеңдерімен байланысты болған. Алайда, Рим императоры Август реформасына дейін Египет күнтізбесінде жылдық цикл болмағандықтан, мереке 1460 жылдық Сотик циклінің екі немесе үш толық айналымында күн жыл бойына бірте-бірте жылжыған.

Христиандық литургиялық жыл

Христиандық литургиялық жылдың ерте дамуы Рим империясымен (шығыс және батыс), содан кейін Византия империясымен үйлесіп өтті, екеуі де салық салу жүйесін қолданды, ол Индикция деп аталатын, ал жыл санау 1 қыркүйекте басталатын. Осы уақыт ескі шіркеудің литургиялық жылды 1 қыркүйекте бастауына себеп болуы мүмкін, себебі Юлиан күнтізбесінде 1 қаңтар ресми Рим жаңа жылы болғанмен, империяларда жылдарды санаудың басты құралы – императорлардың билігінен өзге – Индикция болатын. Кейіннен, кейбір жерлерде түзетулер енгізіліп, өзгерістер жасалды. 410 жылы Римді тонаудан кейін, шығыс пен батыс арасындағы байланыс және саяхат нашарлады. Рим мен Константинопольдегі литургиялық дамулар әрқашан сәйкес келмеді, бірақ шіркеуде форманы қатаң сақтау талап етілген жоқ. Дегенмен, дамудың негізгі бағыттары шығыс пен батыста сақталды. Римдік және Константинопольдік литургиялық күнтізбелер 1054 жылғы Шығыс-Батыс айырылысынан кейін де үйлесімді болды. Католиктік жалпы Рим күнтізбесі мен Шығыс православиелік литургиялық күнтізбе арасындағы айырмашылықтар бірнеше ғасырлар бойында ғана артты. Осы аралық ғасырларда Латын шіркеуінің католиктік шіркеу жылы Адвенттің бірінші күніне, яғни Әулие Андрей күніне (30 қараша) жақын болатын жексенбіге көшті. Реформация кезінде (16 ғасырдың басында) Рим католиктік күнтізбесі литургиялық жаңа жылды тойлау дәстүрін мұра еткен протестанттардың, оның ішінде Англикан және Лютеран шіркеулерінің күнтізбелерін құруға негіз болды. Қазіргі Шығыс православиелік литургиялық күнтізбе ежелгі шығыс даму циклінің толыққан түрі болып табылады, бірақ оған кейінгі тарих пен қасиеттілердің өміріне негізделген қосымшалар енгізілген. Ол әлі де 1 қыркүйекте басталады, жыл сайын Құдай ананың тууына (8 қыркүйек) және Қасиетті Кресттің көтерілуіне (14 қыркүйек) дейін, Мәсіхтің тууына (Рождество), оның өлімі мен қайта тірілуіне (Пасха), оның Көкке көтерілуіне және Құдай ананың ұйықтауына ("Бейбітшілікпен Марияның ұйықтауы", 15 тамыз) дейін жалғасады. Бұл соңғы мереке Рим-католик шіркеуінде Аспанға көтерілу деп аталады. "1 қыркүйек" күні "жаңа" (өзгертілген) Юлиан күнтізбесіне немесе "ескі" (стандартты) Юлиан күнтізбесіне сәйкес келеді, бұл нақты православие шіркеуінің қайсысын қолданатынына байланысты. Сондықтан, ол азаматтық күнтізбеде 1 қыркүйекке немесе 14 қыркүйекке (1900 және 2099 жылдар аралығында) түсуі мүмкін. Копт және Эфиопия православие шіркеулерінің литургиялық күнтізбелері осы жүйелермен байланысты емес, керісінше, ежелгі египет күнтізбесін Юлиан жылына бекіткен Александрия күнтізбесіне сәйкес келеді. Олардың Жаңа жылды Нейруз және Энкутаташ күндері тойлауы белгіленген, бірақ Сотик циклының Индикцияға жақын нүктесінде; 1900 және 2100 жылдар аралығында олар көп жылдары 11 қыркүйекте, ал кезекті жылдарда 12 қыркүйекте тойланады.