Кіріспе

Наваф Мухаммад Салин әл Хазми (نواف الحازمي) (9 тамыз 1976 – 11 қыркүйек 2001) – Сауд Арабиясының террористік ұшақ қырып салушысы. Ол 11 қыркүйек шабуылының бір бөлігі ретінде Пентагонға ұшырылған American Airlines 77 рейсін басып алып, құлатқан бес террористтің бірі. Әл Хазми мен оның көп жылдық досы Халид әл Михдар 1995 жылы Сауд Арабиясындағы үйлерін тастап, Босния соғысында мұсылмандар үшін күреске аттанды. Кейін Әл Хазми Ауғанстанға барып, талибандармен бірге Ауғанстанның Солтүстік одағына қарсы соғысты. 1999 жылдың басында Сауд Арабиясына оралды. Аль-Хазми мен Аль-Михдар ұзақ жылдар бойы «Әл-Қаида» ұйымының мүшелері болып, көптеген жауынгерлік тәжірибелері бар еді. Осама бен Ладен оларды АҚШ-тағы белгілі нысаналарға коммерциялық ұшақтарды бағыттап, жоспарланған террористік шабуылға қатысу үшін таңдады. Аль Хазми мен Аль Михдар 1999 жылдың сәуір айында АҚШ туристік визасын алды. Әл Хазми 1999 жылдың күзінде «Әл-Қаида» жаттығу лагерінде оқып, 2000 жылы «Әл-Қаида» саммитіне қатысу үшін Малайзияға барды. Әл Хазми 2000 жылдың 15 қаңтарында әл Михдармен бірге Бангкоктан Лос-Анджелеске (Калифорния) келді. Екеуі Сан-Диегода қоныстанды және 2000 жылдың мамырына дейін Парквуд пәтерлерінде тұрды. Сан-Диегода болғанда Анвар әл-Авлаки басқарған мешітке барып тұрды. Екеуі де Сан-Диегода ұшу сабақтарын алды, бірақ ағылшын тілін нашар білгендіктен, ұшу сабақтарында жақсы нәтиже көрсетпеді және ұшу нұсқаушысы оларды күдікті санады. Аль Михдар 2000 жылдың маусымында Калифорниядағы әл Хазмиді тастап Йеменге кетті. Әл Хазми 2000 жылдың желтоқсанында Хани Ханжурмен кездескенше Калифорнияда қалды, содан кейін екеуі Финикске (Аризона штаты) сапар шекті. 2001 жылдың сәуір айында олар Фоллс-Черч қаласына (Вирджиния штаты) көшіп барды, онда қалған террористтер де оларға қосыла бастады. Әл Хазми 2001 жылдың жазында шабуылдың бас ұйымдастырушысы Мохамед Аттамен жиі кездесті. Хабарлауынша, ЦРУ әл-Хазмидің есімін жақын арада шабуыл жоспарлап отырған 19 күдіктінің тізімінде алған. Әл Хазми тізімдегі нақты белгілі болған төрт адамның бірі еді. Әл Хазми мен басқа да күдікті террористтерді іздеу жұмысы басталды, бірақ олар шабуылдан кейін ғана табылған. 11 қыркүйек шабуылына бір күн бұрын әл Хазми, әл Михдар және Ханжур Вирджиния штатының Херндон қаласындағы қонақ үйге тіркелді. Келесі күні таңертең әл Хазми және тағы төрт террорист, соның ішінде әл Хазмидің кіші інісі Салем әл Хазми, Dulles халықаралық әуежайынан American Airlines 77 рейсіне отырып, ұшақты басып алып, Ханжурдың 11 қыркүйек шабуылының бөлігі ретінде Пентагонға ұшырып құлатты. Апаттан ұшақтағы 64 жолаушы мен Пентагондағы 125 адам қаза тапты. Шабуылдан кейін әл Хазминің қатысуы бастапқыда «бұлшық еттерді пайдаланатын террорист» ретінде қарастырылды, бірақ кейін ол операциялық жоспарлауда бұрын ойланғаннан гөрі үлкен рөл атқарғаны анықталды.

Ерте өмір және қызметі

Наваф әл Хазми Сауд Арабиясының Мекке қаласында, бақшашы Мұхаммед Салим әл Хазми отбасында дүниеге келген. 1993 жылы, жасөспірім шағында Ауғанстанға сапар шекті. CNN арнасының шабуылдардан кейінгі алдын ала есебінде аты-жөні аталмаған танысы: "Бірде ол маған бала кезінде әкесі оны өлтіруге тырысқанын айтқан. Ол себебін айтпады, бірақ оның қол білегінде ұзын пышақтан қалған жарақат бар еді", - деген. Сондай-ақ, оның үлкен ағасы Жизан қаласының полиция басшысы болғанын мәлімдеді. 1995 жылы ол балалық шағынан бергі досы Халид әл Михдармен бірге Босния соғысында босниялық мұсылмандармен бірге күрескен топқа қосылды. Кейін Наваф әл Хазми ағасы Салем және әл Михдармен бірге Ауғанстанға қайтып келді. Ауғанстанда олар талибандармен бірге Ауғанстанның Солтүстік Одағына қарсы соғысып, «Әл-Қаида» ұйымына қосылды. Әл Хазми 1999 жылдың басында Сауд Арабиясына оралды.

9/11 зайыбына таңдалған

Усама бен Ладен 1990 жылдары Боснияда және басқа жерлерде шайқасқан тәжірибесі бар әл-Хазми мен әл-Михдарды жоғары бағалады. Әл-Қаида кейіннен әл-Хазмиді әл-Михдардың "екінші қолбасшысы" деп атады. 1999 жылдың көктемінде бен Ладен "ұшақтар операциясы" жоспарына бекітіп, оған жеке өзі әл-Хазми мен әл-Михдарды ұшқыш-қарақшылар ретінде қатыстыруды тапсырды. Әл-Хазми мен әл-Михдардан басқа, тағы екі йемендік Оңтүстік-Шығыс Азиядағы операцияға таңдалды, бірақ ол АҚШ-тағы операциялармен координациялау қиын болғандықтан кейіннен тоқтатылды. Дайындық кезінде Раби’а әл-Макки деп танылған,

1999 жылдың күзінде бұл төртеуі Ауғанстандағы Мес Айнак оқу лагеріне барып, кеңейтілген оқытудан өтті. Әл-Хазми екі йемендік – Тауфик бин Атташ (Халлад) және Әбу Бара әл-Йеменмен бірге Пәкістанның Карачи қаласына барды, онда жоспардың координаторы Халид Шейх Мохаммед оған батыс мәдениеті, саяхат және негізгі ағылшын тіркестерін үйретті. Әл-Михдар олармен бірге Карачиге бармады, оның орнына Йеменге кетті. Содан кейін Халид Шейх Мохаммед әл-Хазмиді және басқаларын Малайзияға кездесуге жіберді. Малайзияға аттанғанша Халид Шейх Мохаммед әл-Хазмидің Сауд Арабиясы паспортын өңдеп, Пакистан мен Ауғанстанға барғанын жасырып, әл-Хазмидің Дубай арқылы Сауд Арабиясынан Малайзияға келгенін көрсетті.

Малайзия саммиті

ФБР-дің 1998 жылғы АҚШ елшілігіне жасалған шабуылдар ісі бойынша ашылған ақпараттарға сүйене отырып, Ұлттық қауіпсіздік агенттігі (NSA) 1999 жылы әл-Михдардың қайын атасы Ахмад Мұхаммед Әли әл-Хаданың, әл-Қаида байланысын жеңілдеткен, байланысын қадағалай бастады. Билік өкілдері әл-Хазмидің әл-Михдардың досы және серіктесі екенін білді. Сауд Арабиясының барлық құпия қызметі Хазмидің әл-Қаидамен байланыста болғанын, сондай-ақ 1998 жылы Африка елшіліктеріне жасалған шабуылдарға және 1997 жылы елге қару-жарақ контрабандасы жасау әрекеттеріне қатысқандығын білген. Ол сондай-ақ, бұл туралы ЦРУ-ға айтқанын, «Біз оларға бұл адамдардың әл-Қаиданың бұрынғы әрекеттерінен біздің бақылау тізімімізде болғанын айттық» деді. ЦРУ мұндай ескерту алғанын жоқ деп қатаң түрде мәлімдемейді. 1999 жылдың соңында NSA ЦРУ-ға Малайзияда өтетін кездесу туралы хабарлады, онда әл-Хада «Халид», «Наваф» және «Сәлем» қатысады деп айтты. 5 қаңтарда әл-Хазми Куала-Лумпурға келді, онда ол әл-Михдар, бин Атташ және Әбу Барамен кездесті. Бұл топ 2000 жылы «Әл-Қаида» саммитіне Хамбалимен кездесу үшін Малайзияға барды, осы кезде шабуылдардың негізгі бөлшектері ұйымдастырылған болуы мүмкін. Бұл кезде 11 қыркүйек шабуылдары үшін Шығыс Азия компоненті болды, бірақ бен Ладен кейін оны АҚШ-тағы операциялармен үйлестіру қиын болғандықтан тоқтатты. Малайзияда топ Хамбалидің өтініші бойынша Жамаат Исламияның жергілікті мүшесі Язид Суфаатта тұрды. ФБР 2022 жылы құпиясы алынған құжаттарда әл-Баюмидің Сауд Арабиясының құпия қызметінің агенты болғаны көрсетілді, ФБР оның (демек, Сауд Арабиясының үкіметі) шабуылдар туралы алдын ала білуінің «50/50 мүмкіндігі» бар деген қорытындыға келді. 2000 жылдың ақпан айының басында әл-Михдар мен әл-Хазми Сан-Диегоның Клэримонт-Меса ауданындағы Парквуд пәтерінде, Балбоа Драйв мешітінің жанындағы 175 бірлік кешенде пәтер жалдады. Ақпан айында әл-Михдар 1988 жылғы Toyota Corolla көлігін сатып алды. Парквуд пәтерінде тұрғанда көршілері әл-Михдар мен әл-Хазмиді ерекше деп ойлады. Олар айлар бойы пәтерге ешқандай жиһаз әкелмеді. Оның орнына олар еденде төсеніштерде ұйықтады, бірақ портфельдерді алып жүрді, жиі ұялы телефондарын қолданды және кейде лимузинмен тасымалданды. Шабуылдан кейін көршілері бұқаралық ақпарат құралдарына олардың ұшақ симуляторын ойнағанын айтты. Билік өкілдері олардың Сан-Диегодағы Әнұар Әл-Әулаки басқарған Masjid Ar Ribat al Islami мешітіне үнемі барып, имаммен жабық есіктердің артында кездесетінін мәлімдеді. Сан-Диегода болған кезде куәгерлер ФБР-ге олардың Әнұар Әл-Әулакимен тығыз қарым-қатынаста болғанын айтты. 2000 жылдың 4 сәуірінде әл-Хазми Сан-Диегодағы Ұлттық әуе колледжінде бір сағаттық ұшу сабағын алды. Аль-Михдар да, әл-Хазми де 2000 жылдың мамыр айында Сан-Диегодағы Монтгомери алаңында орналасқан Сорби ұшу клубында ұшу сабақтарын алды. 5 мамырда әл-Хазми мен әл-Михдар бір сағаттық сабақ алды, ал 10 мамырда Сорби ұшу клубында қосымша сабақтар өтті, әл-Хазми ұшақты 30 минут ұштырды. Аль-Михдар мен Аль-Хазми ұшқыштарды оқытуға Ричард Гарзаға қосымша ақша ұсынғанда күдік туғызды. Гарза екі адамға күдікпен қарағандықтан ұсыныстан бас тартты, бірақ оларды билік органдарына хабарламады. Адель Рафиа 18 сәуірде БАӘ-дегі Али Абдул Азиз Алиден 5000 доллар алды, ол кейін әл-Хазмидің өз атынан қабылдауын сұраған ақша екенін мәлімдеді. 2000 жылдың мамыр айының соңында әл-Хазми мен әл-Михдар Парквуд пәтерінен шығып, жақын маңдағы Калифорниядағы Лимон Гроувқа көшіп барды. Осы уақытта әл-Михдар көлік құралының тіркеуін әл-Хазмиге ауыстырды және ол 2000 жылдың 10 маусымында Сан-Диегодан кетті. Әл-Михдар Йеменге оралды, бұл Халид Шейх Мохаммедті ашуландырды, ол әл-Хазмиді Калифорнияда жалғыз қалдыруды қаламады. 2000 жылдың 12 шілдесінде әл-Хазми өзінің визасын ұзартуды өтінді, оның мерзімі аяқталуға тиіс болған. Оның визасы 2001 жылдың қаңтарына дейін ұзартылды, бірақ әл-Хазми оны одан әрі ұзарту туралы өтініш берген жоқ. Әл-Михдар қазан айының басында, яғни «Коул» кемесіне жасалған шабуылдан екі апта бұрын пәтерден кеткен деп күтілуде. Әл-Хазми желтоқсан айына дейін Шейхпен бірге тұрды. Хани Ханжур 2000 жылдың желтоқсан айының басында Сан-Диегоға келді, онда ол әл-Хазмиге қосылды, бірақ 10 желтоқсанда олар Маунт-Вернон мекенжайын тастап кеткенін көрді. Екі жігіт Аризона штатының Финикс қаласына барып, Ханжур ұшқыштарға арналған жаттығуларды қайтадан оқып білуге мүмкіншілік алды. 12 желтоқсанда олар Аризона штатының Меса қаласына келді. 22 желтоқсанда Ханжур мен әл-Хазми Меса қаласындағы Indian Springs Village кешенінде пәтерді жалға алды және 2001 жылдың 9 қаңтарында көшіп келді. Әнұар Әл-Әулаки бұл уақытта шығысқа қарай бағыт алып, 2001 жылдың қаңтарынан бастап Вашингтон, округ Колумбия аймағындағы Dar al Hijrah мешітінің имамы болды. Одан кейін оның уағыздарына 9/11 шабуылына қатысқан үш адам (жаңасы Ханжур болды) келді. 3 сәуірге дейін ол серігі Хани Ханжурмен бірге Вирджиния штатының Фронт Роял қаласындағы банкоматта тіркелген, 4 сәуірге дейін Вирджиния штатының Фолс Черч қаласына келді. Олар сол күні 7-Eleven дүкенінде Иорданиялық Эяд Алрабаба есімді адаммен кездесті. 9/11 комиссиясы Хазми мен Ханжурдың Dar al Hijra мешітінде Алрабабамен кездескенін, ол компьютер техникасымен айналысатын және имам Әнұар Әл-Әулакиден жұмыс табу туралы сұраған адам екенін жазды. Ол оларға Александрияда пәтер жалдауға көмектесті. 9/11 комиссиясы осы шабуылға қатысқан екеуінің Әнұар Әл-Әулакиді діни тұлға ретінде құрметтегені туралы қорытынды жасады. Полиция Рамзи бин әл-Шибтің (20-шабуылшы) Гамбургтағы пәтерін тексергенде оның байланыстарынан оның телефон нөмірін тапты. 2001 жылдың 1 мамырында әл-Хазми Вирджиния штатының Фэрфакс қаласының жанындағы бір адам оның әмиянын ұрлауға тырысқанын полицияға хабарлады, бірақ округтік офицер кеткеннен кейін әл-Хазми оқиғаны тергеуге қатыспау туралы «босату мәлімдемесіне» қол қойды. Одан кейін, 2 мамырда, тағы екі шабуылшы, Әхмед әл-Гамди және Маджед Мокед Вирджинияға келді және олармен бірге тұрды. 8 мамырда Алрабаба әл-Хазми мен әл-Михдарға Коннектикут штатының Фэрфилд қаласына онымен бірге көшуді ұсынды және төрт шабуылшыны сол жердегі қонақ үйге көшірді. Олар жергілікті ұшу мектептерін шалғаннан кейін бірнеше күннен кейін Алрабаба оларды Нью-Джерси штатының Патерсон қаласына апарып, оларға ауданды көрсетті. Кейбір ФБР агенттері Әл-Әулаки Алрабабаға әл-Хазми мен Ханжурға көмектесу жұмысын тапсырды деп күдіктенді. Алрабаба кейіннен 9/11 шабуылынан кейін жасалған жалған жүргізуші куәлігі схемасы бойынша сотталды және Иорданияға депортацияланды. 2001 жылдың 21 мамырында әл-Хазми Ханжурмен бірге Нью-Джерси штатының Патерсон қаласындағы пәтерге көшіп келді. Мохамед Атта сол қалада басқа жерде тұрды. 2001 жылдың 30 маусымында әл-Хазмидің машинасы шығысқа қарай Джордж Вашингтон көпірінде ұсақ жол апатқа ұшырады және ол 10 шілдеде АҚШ куәлігін алды. 2 тамызда әл-Хазми сондай-ақ Вирджиния штатының жүргізуші куәлігін алды және 7 қыркүйекте оны қайта шығару туралы өтініш берді. Әл-Хазми 2001 жылдың жазында кемінде бес басқа болашақ шабуылшымен бірге Лас-Вегасқа, Невада штатына кемінде алты рет сапар шекті. Олар алкоголь ішкен, құмар ойнаған және стриптизерлерге дене билеуге ақша төлегені хабарланды. Жаз бойы әл-Хазми операцияның жай-күйін талқылау үшін жетекші Мохамед Аттамен ай сайын кездесті. Белгілі болған төрт есімнің арасында Мохамед Атта, Марван әл-Шеххи және Халид әл-Михдар бар, бірақ тізімде 19 шабуылшының барлығының есімдері болған ба, әлде тізімде 19 есім таза сәйкес келіп қалған ба белгісіз. Ол террористердің тізіміне енбеген, сондай-ақ ЦРУ мен NSA ФБР-ға, кеден және иммиграция қызметтеріне немесе жергілікті полиция органдарына ескерту жібермеген. 2001 жылдың 1 қыркүйегінде Наваф Әл-Хазми ... бөлмесін тіркеді.

Шабуылдар

10 қыркүйекте, 11 қыркүйектегі шабуылдардың алдындағы күні, Ханжур, әл Михдар және әл Хазми Вирджиния штатының Херндон қаласындағы "Marriott Residence Inn" қонақ үйіне тіркелді, онда Сауд Арабиясының көрнекті шенеунігі Салех Ибн Абдул Рахман Хуссейн тұратын. Бірақ олар кездескенін немесе бір-бірінің қатысынан хабардар болғанын көрсететін ешқандай дәлел табылмады. 11 қыркүйек күні таңертең әл Хазми "American Airlines" 77 рейсіне мінді. Рейс сағат 08:10-да ұшуға жоспарланған, бірақ Даллес қаласындағы D26 қақпасынан 10 минут кешігіп ұшты. Ұшақтан әуе қозғалысын басқаруға соңғы қалыпты радио байланысы 08:50:51-де тіркелді. 08:54-те ұшқыштар Чарльз Бурлингэм мен Дэвид Чарльзбойды ұшақтың арт жағына жіберді. 77 рейсі әдеттегі, белгіленген ұшу жолынан ауытқып, оңтүстікке бұрылды. Жолаушы Барбара Олсон күйеуі, АҚШ Бас прокуроры Теодор Олсонға қоңырау шалып, ұшақ қашқыншылыққа ұшырағанын және шабуылдаушылардың қорап кескіштері мен пышақтары бар екенін хабарлады. 09:37-де "American Airlines" 77 рейсі Пентагонның батыс жағына құлап, ұшақтағы барлық 64 адам (қашқыншыларды қоса алғанда) және Пентагон ішіндегі 125 адам қаза тапты.

Салдары

Наваф әл Хазмидің 1988 жылғы көк түсті "Тойота Королла" машинасы келесі күні Дулес халықаралық әуежайының сағаттық тұрағынан табылды. Көліктің ішінде Мохамед Атта жазған хат, Вашингтон, округ Колумбия және Нью-Йорк қалаларының карталары, Феникс қаласындағы ұшқыштар мектебіне төленген чек, Боинг 757 ұшағының кабинасының төрт суреті, пышақ және жазбалары мен телефон нөмірлері бар бір бет қағаз табылған. Пентагоннан іздеу жұмысы барысында 77 рейсінің бес қаскөйінің қалдықтары құрбандардың ДНҚ-сымен сәйкес келмейтіні анықталып, ФБР-дің қамқорлығына берілді. Салық сарапшылары ДНҚ ұқсастығы негізінде қаскөйлердің екеуінің бауыр екенін растады. Шабуылдан кейін бірнеше апта өткен соң, Лас-Вегастағы Days Inn қызметкері ФБР-ге келіп, ол бұқаралық ақпарат құралдарындағы әл Хазмидің суретін қонақүйден кездескен адам деп танығанын, ол Лос-Анджелес маңындағы қонақүйлер туралы ақпарат сұрағанын айтты. Ол өзінің есімін ешқашан атамағанын мойындады.

Америкадағы уақыт сызығы

2005 жылдың соңында армияның подполковнигі Кевин Шаффер және конгрессмен Курт Уэлдон Қорғаныс министрлігінің деректерді талдау жобасы "Able Danger" Наваф әл-Хазми, Халид әл-Михдар, Мохамед Атта және Марван әл-Шехиді әл-Қаида агенттері ретінде бақылауда ұстады деп мәлімдеді. 2000 жылдың 15 қаңтары: әл-Хазми мен әл-Михдар Тайландтың Бангкок қаласынан Лос-Анджелеске келді. 2000 жылдың ақпаны: әл-Хазми мен әл-Михдар Сан-Диегоға көшіп барды. 2000 жылдың күзінде әл-Хазми Сан-Диегода тұрып, жанармай құю станциясында жұмыс істеді. 2001 жылдың наурызы: Наваф әл-Хазми мен Хани Ханжур Финикстен Вирджиния штатының Фоллс-Черч қаласына көшіп барды. 2001 жылдың наурыз айының ортасы: Наваф әл-Хазми, Ахмед әл-Гхамди, Маджед Мокед және Хани Ханжур Коннектикут штатының Фэрфилд қаласындағы "Fairfield Motor Inn" мотельінде төрт күн тұрды. Олар палестиналық Эяд Альрабабамен кездесті, ол жалған құжаттар ұсынған болуы мүмкін.

Танымал мәдениетте

Араб актері Масси Ахмар канадалық "Мейдей" телесериалының 16-шы маусымындағы "9/11: Пентагонға шабуыл" деп аталған 2-ші эпизодында (2016) және "Авиа апатты тергеудің арнайы баяндамасы" телесериалының 2-ші маусымындағы "Хедлайн жаңалықтары" деп аталған 1-ші эпизодында (2019) Наваф әл-Хазми рөлін ойнады.