Луизиана Зыдеко: Тарихы мен ерекшеліктері

Кіріспе

Луизиана штатында, АҚШ-та дамыған музыка жанры.

Зайдеко ( /z//aɪ//d//ɪ/,/k//oʊ//, // //d//iː// / ZYdihkoh, ди) – бұл Креол тегіндес афроамерикандықтар Луизиананың оңтүстік-батыс аймағында жасаған музыка жанры. Ол блюз бен ритм-н-блюзді, Луизиана креолдарына тән ла-ла және журé сияқты жергілікті музыкамен үйлестіреді, француз аккордеоны мен фроттоир деп аталатын креолдық аспапты пайдаланады.

Сипаттамалары

Зидеко музыкасы көбінесе күшті ырғақты негізі бар, синкопталған және жылдам темпте орындалады. Онда блюз, рок-н-ролл, соул музыкасы, R&B, каджун және ерте креол музыкасының элементтері жиі кездеседі. Зидеко музыкасы аккордеонға негізделген, ол оркестрдің қалған бөлігін жетекшілік етеді, сондай-ақ маңызды соққы аспабы ретінде арнайы жуу тақтасы – жастық фроттоир қолданылады. Зидекода электр гитарасы, бас, синтезатор және барабан жиынтығы да жиі қолданылады. Ән сөздері болған жағдайда, олар әдетте ағылшын немесе француз тілінде айтылады.

Терминнің шығу тегі

"Зидеко" терминінің шығу тегі белгісіз. Бір теория бойынша, ол француз тіліндегі "Les haricots [ne] sont pas salés" фразасынан туындаған, Луизиана француз диалектісінде айтылғанда "lez‿a.ɾi.ko sɔ̃ pa saˈle" деп естіледі. Бұл сөздердің тікелей мағынасы – "жасыл бұршақтар тұздалмаған", ал идиомалық түрде қиын жағдайды білдіреді. Алғашқыда сөздің әртүрлі жазылу нұсқалары болды, оның ішінде "zarico" және "zodico" (кейбір француз диалектілерінде "r" әрпі американдық ағылшын тілінің кейбір диалектілеріндегі "d" әрпінің айтылуымен – дыбысталған тіл ұшының соққысы ɾ – бірдей айтылады). 1960 жылы музыка зерттеушісі Мак МакКормик "A Treasury of Field Recordings" жинақ альбомының жазбаларында "zydeco" орфографиясын қолданды. Бұл сөз сын-пикирлерде пайда болды, және МакКормик оны Хьюстон аймағында стандартты жазу тәсілі ретінде насияттауды бастады. Музыкант Клифтон Чениер де (1955 жылы бұрын "Zodico Stomp" әнін жазған) осы жазуды "Zydeco Sont Pas Salés" әнінде қабылдады. Кейіннен Чениер осы сөзді өзі ойлап тапқанын мәлімдеді. "Зидеко" сөзінің тағы бір мүмкін түбірі – Батыс Африка термині, "музыка ойнау" деген мағынаны білдіреді. Алан және Джон Ломакс жасаған Луизиананың алғашқы жазбаларына негізделген соңғы зерттеулер бұл терминнің, сондай-ақ осы дәстүрдің африкалық тегі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Құл саудасынан зардап шеккен Батыс Африка тайпаларының тілдері "зидеко" терминінің шығу тегіне қатысты белгілі бір ақпараттар береді. Африканың осы мәдени аймағындағы кем дегенде он екі тілде "za", "re" және "go" буындары жиі билеумен және/немесе музыка ойнаумен байланыстырылады. "Зидеко" сөзі музыка жанрын, би стилін немесе музыка ойналатын әлеуметтік жиынды білдіруі мүмкін. 150 жыл бойы Луизиана креолдары оқшауланған өмір салтын ұстанып, өзін-өзі тәрбиеледі, үкіметке тәуелсіз өркендеді және "Код Нуар" аясында көрінбейтін қауымдастықтар құрды. Француздар 1724 жылы құлдарға қатысты ережелерді, сондай-ақ бос түсті адамдардың – gens de couleur libres – өсіп келе жатқан класы үшін шектеулер мен құқықтарды белгілеу үшін Код Нуарды жасады. Олар жер иелену құқығына ие болды, сол кезде Американың оңтүстігіндегі қара нәсілділер үшін бұл сирек кездесетін жағдай еді. Луизиана креол қауымдастығының бұзылуы АҚШ Луизиананы сатып алғанда және американдықтар штатқа қоныстанғанда басталды. Жаңа қоныс аударушылар көбінесе тек өздерінен келген жердегі нәсілдік жүйені мойындады. Азамат соғысы аяқталғаннан кейін және қара нәсілді құлдар босатылғаннан кейін Луизиана креолдары көбінесе басшылық лауазымдарға ие болды. Алайда Луизианадағы сегрегациялық демократтар креолдарды бостандыққа шыққандар деп санады және 19-шы ғасырдың соңына қарай қара нәсілділердің көпшілігі мен көптеген кедей ақ адамдардың дауыс беру құқығын шектеуге бағытталған ережелер бойынша құқығын шектеді (АҚШ Конституциясының он бесінші түзетуіне қарамастан). Креолдар жаңа қоғамда білім беру және жетістікке жету үшін келіссөздер жүргізуді жалғастырды. "Зидеко" музыкасының ауылдық бастамасы және оның пайда болу кезеңіндегі экономикалық жағдайлар әндердің атауларында, мәтіндерінде және блюздік вокалдарда көрініс табады. Музыка дәстүрлі креол музыкасының, кейбір каджун музыкасының ықпалының және африкалық американдық дәстүрлердің, соның ішінде R&B, блюз, джаз және госпелдің синтезі ретінде пайда болды. Ол сондай-ақ көбінесе француз музыкасы немесе "la la" деп аталатын креол музыкасы деп аталды. Амеде Ардоин, оңтүстік-батыс Луизиананың креол музыкасын жазған екінші және ең ықпалды музыкант, 1929 жылы алғашқы жазбаларын жасады. Бұл креол музыкасы кейіннен "зидеко" деп белгілі болған музыканың негізі болды. Бастапқыда қауымдастықтағы үй билерінде орындалған бұл музыка ақырында католик шіркеуінің орталықтарына, креолдар көбінесе католик болғандықтан, сондай-ақ ауылдық би залдары мен түнгі клубтарға таралды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлы көші-қон кезінде Марксвилл мен Опелузас айналасындағы көптеген француз және Луизиана креол тілінде сөйлейтін креолдар Техаста жақсы экономикалық мүмкіндіктер үшін кедей және кемсітуші штатты қалдырды. Оңтүстіктегі қара нәсілділер Калифорнияға көшіп келді, онда қорғаныс өнеркәсібінің дамуы оңтүстіктегі сегрегациялық шектеулерсіз жақсы жұмыс орындарын қамтамасыз етті. Калифорнияда Луизианадан келген қара нәсілділер дауыс бере алды және саяси өмірге қатыса бастады. Бүгінде АҚШ-та көптеген каджун және "зидеко" фестивальдері өтеді.

The origin of the term "zydeco" is uncertain. One theory is that it derives from the French phrase Les haricots [ne] sont pas salés, which, when spoken in Louisiana French, is pronounced lez‿a.ɾi. ko sɔ̃ pa saˈle. This literally translates as "the green beans aren't salted" and is used idiomatically to express hardship. Initially, several different spellings of the word existed, including "zarico" and "zodico" (in some dialects of French, r has the same pronunciation used by certain dialects of American English for specific instances of d — a voiced alveolar tap ɾ). In 1960, musicologist Mack McCormick used the spelling "zydeco" in the liner notes for a compilation album: A Treasury of Field Recordings. The word was used in reviews, and McCormick began publicizing it around Houston as a standard spelling. Its use was also accepted by musician Clifton Chenier (who had earlier recorded "Zodico Stomp" in 1955) in his recording "Zydeco Sont Pas Salés". Chenier later claimed credit for having invented the word. Another possible root word for zydeco is a West African term for "musicking". Recent studies based on early Louisiana recordings made by Alan and John Lomax suggest that the term, as well as the tradition, may have African origins. The west African languages of tribes affected by the slave trade provide some clues as to the origins of zydeco. In at least a dozen languages from this culture area of Africa, the syllables "za", "re", and "go" are frequently associated with dancing and/or playing music". The word "zydeco" can refer to the musical genre, the dance style, or a social gathering at which the music is played. For 150 years, Louisiana Creoles enjoyed an insular lifestyle, prospering, educating themselves without the government and building their invisible communities under the Code Noir. The French created the Code Noir in 1724 to establish rules for treatment of slaves, as well as restrictions and rights for gens de couleur libres, a growing class of free people of color. They had the right to own land, something few blacks in the American South had at that time. The disruption of the Louisiana Creole community began when the United States made the Louisiana Purchase and Americans started settling in the state. The new settlers typically recognized only the system of race that prevailed where they came from. When the Civil War ended and the black slaves were freed, Louisiana Creoles often assumed positions of leadership. However, segregationist Democrats in Louisiana classified Creoles as freedmen and by the end of the 19th century had disfranchised most blacks and many poor whites under rules designed to suppress black voting (despite the Fifteenth Amendment to the United States Constitution). Creoles continued to press for education and advancement while negotiating the new society. Zydeco's rural beginnings and the prevailing economic conditions at its inception are reflected in the song titles, lyrics, and bluesy vocals. The music arose as a synthesis of traditional Creole music, some Cajun music influences, and African American traditions, including R&B, blues, jazz, and gospel. It was also often just called French music or le musique Creole known as "la la." Amédé Ardoin, the second musician to record the Creole music of southwest Louisiana and its most influential, made his first recordings in 1929. This Creole music served as a foundation for what later became known as zydeco. Originally performed at house dances in the community, the music eventually expanded into the Catholic Church community centers, as Creoles were mostly Catholic, as well as to rural dance halls and nightclubs. During World War II with the Great Migration, many French speaking and Louisiana Creole speaking Créoles from the area around Marksville and Opelousas, Louisiana left a poor and prejudiced state for better economic opportunities in Texas. Even more southern blacks migrated to California, where the buildup of defense industries provided good jobs without the restrictions of the segregated South. In California blacks from Louisiana could vote and began to participate in political life. Today, there are many Cajun and zydeco festivals throughout the US.

Соғыстан кейінгі тарих

Зидеко музыкасының негізін қалаушы Клифтон Чениер, «Зидеко патшасы» атанған ол, өзінің блюз стилімен және клавишалы аккордеонмен аймақтық радиостанцияларда зидеконы танымал етті. 1950 жылдардың ортасында Чениердің танымалдылығы зидеконы американдық мәдениеттің шетіне жақындатты. Ол «Specialty Records» лейблімен келісім шарт жасады, бұл лейбл алғаш рет Литтл Ричард пен Сэм Кукты кең аудиторияға таныстырған. Қазіргі заманғы зидеконың архитекторы саналатын Чениер «Les Haricots Sont Pas Salés» («Бұршақтар тұзсыз» – әншінің бұршаққа тұзды шошқа етін қосуға шамасы жетпегендігі туралы) сияқты алғашқы хиттерімен ірі зидеко орындаушысы атанды. Алғашқы зидеко жилет фротоірін 1946 жылы Клифтон Чениер жасады, ол ағасы Кливлендпен бірге Техас штатының Порт-Артур қаласындағы мұнай өңдеу зауытында жұмыс істеген кезде. Аспапты Чениердің өтініші бойынша сол зауыттағы дәнекерлеуші-жұмысшы Уилли Лэндри жасады. Лэндридің түпнұсқа фротоірі Смитсонов институтының тұрақты коллекциясында сақталады. 1950-1970 жылдардағы Тежано музыкасының өкілдері, мысалы, Литтл Джо және Фредди Фендер, зидеко тамырымен және шабытымен танымал болды, сондай-ақ олардың арқасында оңтүстік Техастағы осы стиль кеңінен танылды. 1980 жылдардың ортасында Рокин Сидни «My Toot Toot» хитімен зидеко музыкасына халықаралық назар аударды. Клифтон Чениер, Рокин Сидни және Куин Айда осы маңызды кезеңде «Грэмми» сыйлығын алды, бұл дәстүрді жалғастыратын жас әртістерге жол ашты. Рокин Допси Пол Саймонмен бірге жазды және сол кезде ірі лейблмен келісім шарт жасады. Джон Делафоз аймақта өте танымал болды. Музыка жаңа топтардың ұлттық сахнаға шығуымен, жаңа дыбыстар мен стильдердің музыкамен бірігуі арқасында үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Бузу Шавис, Рой Карриер, Zydeco Force, Натан және Zydeco Cha Chas, Сэм Бразерс, Терренс Симиен, Чабби Карриер және тағы да басқалар музыкаға жаңа тыныс берді. Зидеко жұлдызы Баквит Зидеко да мансабының жоғалысында «Island Records» компаниясымен келісім шарт жасады. Креаль және каджун тағамдарының ұлттық танымалдылығымен және Жаңа Орлеанда түсірілген «The Big Easy» фильмімен бірге зидеко музыкасы қайта жанданды. Жаңа әртістер өсіп деңгейлеп, музыка жаңа бағыт алды, ал зидеконың танымалдығы артты. C. J. Chenier (Клифтон Чениердің ұлы), Chubby Carrier, Geno Delafose, Terrance Simien, Nathan Williams және басқа да белсенді зидеко музыканттары 1980 жылдары халықаралық турнелерге шықты. Бо Жок 1990 жылдары зидеконы күшті ырғақтармен және бас сызықтарымен үйлестірген, фанк, хип-хоп және рэп элементтерін қосқан талантты әнші-жазушы және инноватор болды. Крис Ардоин, Кит Фрэнк және Zydeco Force сияқты жас орындаушылар дыбысты бас барабанның ырғағымен байланыстырып, кері соққыны одан да күшейтті немесе синкоппен берді. Бұл стиль кейде «қос тұйықталу» деп аталады. 2007 жылы зидеко «Грэмми» сыйлығында жеке номинацияға ие болды – «Үздік зидеко немесе каджун музыкасы альбомы». Бірақ 2011 жылы «Грэмми» сыйлығы бұл номинацияны жойып, жанрды өзінің жаңа «Үздік өңірлік түбірлер альбомы» номинациясына қосты. Соңғы жылдардағы зидеко әртістеріне Лил Нейт, Леон Чавис, Mo' Mojo және Kenne' Wayne жатады. Андре Тьерри Батыс жағалауында дәстүрді сақтап келеді. Дуэйн Допси (Рокин Допсидің ұлы) және оның тобы Zydeco Hellraisers 2017 жылғы «Грэмми» сыйлығының «Үздік өңірлік түбірлер альбомы» номинациясына ұсынылды. Зидеко Луизиананың мәдени және музыкалық ерекшелігіне айналған, сондай-ақ Америка Құрама Штаттарының музыкалық кеңістігінің маңызды бөлігі болып табылады. Оңтүстік қара музыкасының дәстүрі елдің барлық аймақтарында кең танылды. Француз тілді қара нәсілділер мен көп ұлтты креолдардың көшіп келуі, каджун және креол музыканттарының араласуы және осы мәдениеттерден тыс адамдардың жылы қабылдауының арқасында зидеконың бірнеше ошақтары пайда болды: Луизиана, Техас, Орегон, Калифорния және Еуропаның солтүстігінде Скандинавияға дейін. Америка мен Еуропаның әр жерінде зидеко фестивальдері өтеді.

Zydeco music pioneer Clifton Chenier, "The King of Zydeco", made zydeco popular on regional radio stations with his bluesy style and keyboard accordion. In the mid 1950s, Chenier's popularity brought zydeco to the fringes of the American mainstream. He signed with Specialty Records, the same label that first recorded Little Richard and Sam Cooke for wide audiences. Chenier, considered the architect of contemporary zydeco, became the first major zydeco artist with early hits like "Les Haricots Sont Pas Salés" ("The Snap Beans Ain't Salty" — a reference to the singer being too poor to afford salt pork to season the beans). The first zydeco vest frottoir was designed by Clifton Chenier in 1946 while he and his brother Cleveland were working at an oil refinery in Port Arthur, Texas. The instrument was created at Chenier's request by Willie Landry, a welder fabricator who worked at the same refinery. Landry's original frottoir is held in the permanent collection of the Smithsonian Institution. Tejano music performers of the 1950s–1970s such as Little Joe and Freddie Fender were known for their zydeco roots and inspiration, and they helped popularize the style in South Texas within mainstream country music. In the mid 1980s, Rockin' Sidney brought international attention to zydeco music with his hit tune "My Toot Toot". Clifton Chenier, Rockin' Sidney and Queen Ida all garnered Grammy awards during this pivotal period, opening the door to emerging artists who would continue the traditions. Rockin' Dopsie recorded with Paul Simon and also signed a major label deal during this time. John Delafose was extremely popular regionally. The music made major advances when emerging bands burst exuberantly onto the national scene, fusing new sounds and styles with the music. Boozoo Chavis, Roy Carrier, Zydeco Force, Nathan and the Zydeco Cha Chas, the Sam Brothers, Terrance Simien, Chubby Carrier, and many others were breathing new life into the music. Zydeco superstar Buckwheat Zydeco, already well into his career, also signed his deal with Island Records in the mid 1980s. Combined with the national popularity of Creole and Cajun food, and the feature film The Big Easy, set in New Orleans, zydeco music had a revival. New artists were cultivated, the music took a more innovative direction, and zydeco increased in mainstream popularity. Active zydeco musicians such as C. J. Chenier (son of Clifton Chenier), Chubby Carrier, Geno Delafose, Terrance Simien, Nathan Williams and others began touring internationally during the 1980s. Beau Jocque was a monumental songwriter and innovator who infused zydeco with powerful beats and bass lines in the 1990s, adding striking production and elements of funk, hip hop and rap. Young performers like Chris Ardoin, Keith Frank, and Zydeco Force added further by tying the sound to the bass drum rhythm to accentuate or syncopate the backbeat even more. This style is sometimes called "double clutching". In 2007, zydeco achieved a separate category in the Grammy awards, the Grammy Award for Best Zydeco or Cajun Music Album category. But in 2011 the Grammy awards eliminated the category and folded the genre into its new Best Regional Roots Album category. More recent zydeco artists include Lil' Nate, Leon Chavis, Mo' Mojo and Kenne' Wayne. Andre Thierry has kept the tradition alive on the West Coast. Dwayne Dopsie (son of Rockin' Dopsie) and his band, the Zydeco Hellraisers, were nominated for best Regional Roots Album in the 2017 Grammy Awards. While zydeco is a genre that has become synonymous with the cultural and musical identity of Louisiana and an important part of the musical landscape of the United States, this southern black music tradition has received wide recognition throughout the country. Because of the migration of the French speaking blacks and multiracial Creoles, the mixing of Cajun and Creole musicians, and the warm embrace of people from outside these cultures, there are multiple hotbeds of zydeco: Louisiana, Texas, Oregon, California, and Europe as far north as Scandinavia. There are zydeco festivals throughout America and Europe.